سیستم‌های «اگری‌ولتاییک» می‌تواند با محافظت از محصولات و افزایش درآمد، جلوی رها شدن زمین‌های کشاورزی را بگیرد، هرچند منتقدان می‌گویند این راهکار ریشه مشکل را نادیده می‌گیرد.
در حالی که خورشید در آسمان مورسیا در اسپانیا به سوی غرب حرکت می‌کند، پنلهای خورشیدی پرتوهای آن را جذب می‌کنند و همزمان سایه‌ای بر مجموعه‌ای متنوع از محصولات، از فلفل دلمه‌ای تا انگور شرابی و میوه اژدها، می‌اندازند.
آگهی
آگهی
این منطقه جنوب‌شرقی که به کشاورزی و آفتاب فراوانش معروف است، در حال بررسی این موضوع است که آیا به جای رقابت بر سر زمین، کشاورزی و انرژی خورشیدی می‌توانند در کنار هم به شکلی مسالمت‌آمیز ادامه پیدا کنند یا نه.
سیلویا تومازی، پژوهشگر ارشد مرکز «یوراک ریسرچ»، می‌گوید: «آگری‌ولتاییک، تلفیق تولید غذا با تولید انرژی تجدیدپذیر است.» او توضیح می‌دهد که این کار به معنای نصب پنلهای فتوولتاییک بالای زمین‌های کشاورزی، بین ردیف‌های کشت یا در حاشیه آنهاست.
یک مطالعه در سال ۲۰۲۳ (منبع به زبان انگلیسی) برآورد کرده است که اروپا از نظر تئوریک این ظرفیت را دارد که از طریق آگری‌ولتاییک، که با عنوان «اگری‌پی‌وی» هم شناخته می‌شود، ۲۵ برابر تقاضای فعلی خود برای برق را تولید کند.
با این حال انرژی خورشیدی خود با هزینه‌های زیست‌محیطی و اجتماعی همراه است. چون برای تولید مقدار معینی برق به زمین بیشتری (منبع به زبان انگلیسی) نسبت به دیگر منابع انرژی نیاز دارد، در مناطق روستایی مناقشات زیادی بر سر نحوه استفاده از زمین به راه افتاده است.
تومازی می‌گوید: «آگری‌ولتاییک ظرفیت بسیار بالایی دارد؛ هم از نظر منافع اقتصادی و هم از نظر منافع زیست‌محیطی.» او اضافه می‌کند: «اما همیشه این مساله مطرح است که این فناوری چگونه اجرا می‌شود و چه کسانی واقعا از آن بهره‌مند می‌شوند.»
دولت‌ها و غول‌های فناوری به سراغ آگری‌ولتاییک می‌روند
ایده تبدیل جنوب اروپا به یک قدرت بزرگ خورشیدی در ژانویه با حمایت پر سر و صدای ایلان ماسک روبهرو شد؛ او گفت مناطق کم‌جمعیت در اسپانیا و سیسیل از نظر تئوریک می‌توانند به اندازه‌ای برق خورشیدی تولید کنند که کل اروپا را تامین کند.
شرکت‌های بزرگ فناوری پیشتر وارد این عرصه شده‌اند. در جنوب ایتالیا، آمازون (منبع به زبان انگلیسی) و اپل (منبع به زبان انگلیسی) قراردادهایی برای خرید برق از پروژه‌های آگری‌ولتاییک در مقیاس بزرگ با ظرفیتی مجموعا بیش از ۱۵۰ مگاوات امضا کرده‌اند؛ ظرفیتی که برای تامین نیاز سالانه حدود ۱۰۰ هزار خانوار ایتالیایی کافی است.
اروپا نیز در حال تامین مالی این گذار است. پروژه AGRISOL (منبع به زبان انگلیسی) که با بودجه اتحادیه اروپا اجرا می‌شود قصد دارد ۱.۹ میلیون یورو در پروژه‌های آگری‌ولتاییک، از جمله در ایتالیا و اسپانیا، سرمایه‌گذاری کند؛ در حالی که فقط ایتالیا ۱.۷ میلیارد یورو کمک دولتی برای این ابتکار تامین کرده است.
آنجلو جنتیلی، دبیرکل سازمان محیط زیستی لگامبیینته، بزرگترین تشکل محیط زیستی ایتالیا، می‌گوید: «در حال حاضر سهم آگری‌ولتاییک بسیار ناچیز است.» او اضافه می‌کند: «اما اگر این بخش گسترش پیدا کند، می‌تواند محرک بزرگی برای دستیابی به اهداف کاهش انتشار کربن باشد.»
مدیریت تاثیر بر محصولات و زمین
قوانین اتحادیه اروپا و مقررات ملی بیش از گذشته تاکید می‌کنند که کشاورزی باید بخش معناداری از زمینی بماند که روی آن پنلهای خورشیدی نصب می‌شود. در فرانسه، پروژه‌ها موظفند دست‌کم ۹۰ درصد سطح تولید محصول را نسبت به عملکرد مرجع تعیین‌شده در همان منطقه حفظ کنند. در ایتالیا نیز حداقل ۷۰ درصد مساحت باید همچنان به کشاورزی اختصاص داشته باشد.
کارشناسان می‌گویند هر ترکیبی از خورشید و کشاورزی نباید به سادگی مشمول این عنوان شود. پیلار فلورس، که یک پروژه آگری‌ولتاییک مورد حمایت اتحادیه اروپا را در موسسه تحقیقات و توسعه کشاورزی و محیط‌زیست مورسیا (IMIDA) هماهنگ می‌کند، می‌گوید: «بیش از آنکه به یک تعریف نیاز داشته باشیم، به یک نظام طبقه‌بندی احتیاج داریم.» او تاکید می‌کند که حفاظت از کشاورزی باید اساس این طبقه‌بندی‌ها باشد: «نکته کلیدی این است که میزان از دست رفتن زمین قابل کشت تا حد ممکن کم باشد.»
چرا از زمین‌های کشاورزی استفاده می‌شود و نه از زمین‌های خالی یا رهاشده؟ فلورس می‌گوید الزامات فنی در هر دو حالت مشابه است: زمین باید نسبتا مسطح باشد و به شبکه برق نزدیک. به گفته او، زمین‌های بدون استفاده ممکن است ارزش اکولوژیک داشته باشند: «این موضوع را نمی‌توان به یک محاسبه ساده درباره اینکه چقدر زمین آزاد باقی مانده، تقلیل داد.»
آگری‌ولتاییک چگونه می‌تواند به نفع کشاورزان باشد
بر اساس برخی مطالعات (منبع به زبان انگلیسی)، آگری‌ولتاییک در بعضی موارد باعث بهبود بهره‌وری مصرف آب، محافظت از محصولات در برابر شرایط جوی حاد و افزایش بهره‌وری زمین (منبع به زبان انگلیسی) شده است. تاسیسات خورشیدی می‌توانند به کشاورزان در مواجهه با تغییرات اقلیمی کمک کنند. جنتیلی می‌گوید: «بارش‌های شدید و موج‌های گرما خسارت سنگینی به مزارع وارد کرده و بسیاری از کشاورزان را به رها کردن زمین واداشته است. آگری‌ولتاییک ابزار بسیار مهمی است تا از رها شدن زمین‌ها و شکاف درآمدی کشاورزان جلوگیری شود.»
پنل‌ها سایه‌ای ایجاد می‌کنند که می‌تواند تبخیر را کاهش دهد، به خاک برای حفظ رطوبت کمک کند و برای کارگران مزرعه و دام‌هایی که در مزرعه می‌چرند، پناه و خنکای نسبی فراهم کند. این پنل‌ها همچنین می‌توانند محصولات را از تگرگ محافظت کنند. کشاورزان می‌توانند از این برق برای تامین انرژی فعالیت‌های خود استفاده کنند و مازاد آن را به شبکه بفروشند یا فضای بالای مزارع خود را به تولیدکنندگان برق اجاره دهند.
با این حال فلورس هشدار می‌دهد که این منافع تضمین‌شده نیست. او می‌گوید: «همه این فرصت‌ها گاهی طوری مطرح می‌شود که انگار همیشه محقق می‌شود، در حالی که نتیجه به نوع سامانه آگری‌ولتاییک و ویژگی‌های هر محل بستگی دارد.» در مورسیا، تیم او متوجه شد که فلفل‌هایی که کمبود آب داشتند زیر پنلهای خورشیدی بهتر از گیاهانی رشد کردند که به اندازه کافی آبیاری شده بودند. فلورس می‌گوید: «باید هر مورد و هر مکان را جداگانه بررسی کرد.»
پنلهای خورشیدی با سازه ویژه بر فراز یک باغ سیب ارگانیک در چارچوب یک پروژه پژوهشی آگری‌ولتاییک در گلسدورف در غرب آلمان، ۳۰ اوت ۲۰۲۲ نصب شده‌اند.پنلهای خورشیدی با سازه ویژه بر فراز یک باغ سیب ارگانیک در چارچوب یک پروژه پژوهشی آگری‌ولتاییک در گلسدورف در غرب آلمان، ۳۰ اوت ۲۰۲۲ نصب شده‌اند.
اما آگری‌ولتاییک واقعا به نفع چه کسانی است؟
همه کشاورزان قانع نشده‌اند. فابریتزیو گاربارینو، رئیس اتحادیه کشاورزان «اسوسیاتسیونه روراله ایتالیانا»، معتقد است آگری‌ولتاییک به ریشه مشکلات کشاورزان نمی‌پردازد. او می‌گوید: «آگری‌ولتاییک از بحران بخش کشاورزی در ایتالیا بهره می‌برد، در حالی که ما باید روی راه‌حل‌های واقعی برای جلوگیری از رها شدن زمین‌های کشاورزی تمرکز کنیم. به نظر من این بیشتر شبیه یک راه میان‌بر است.»
او می‌گوید استارتاپ‌هایی که نماینده شرکت‌های بزرگ، از جمله توسعه‌دهندگان مراکز داده هستند، دائما برای به دست آوردن زمین کشاورزان به سراغ آنها می‌روند. به گفته او: «حتی اگر انرژی تولیدشده پاک باشد، ما زمین کشاورزان را می‌گیریم تا کسب‌وکارهایی را پشتیبانی کنیم که به انرژی بسیار زیادی نیاز دارند.»
شرکت‌های بزرگ فناوری می‌گویند قراردادهای خرید برق از پروژه‌های آگری‌ولتاییک به آنها کمک می‌کند به اهداف انتشار خالص صفر برسند. اما قرارداد خرید برق الزاما به این معنا نیست که برق تولیدی یک مزرعه خورشیدی مشخص، به صورت فیزیکی تاسیسات همان شرکت را تغذیه می‌کند و در عین حال ردپای کربنی دقیق مراکز داده هوش مصنوعی همچنان شفاف نیست.
یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ (منبع به زبان انگلیسی) که تومازی یکی از نویسندگان آن است و بر مصاحبه با کارشناسان در چهار منطقه اروپایی تکیه دارد، نشان داده است که منافع آگری‌ولتاییک می‌تواند به نفع کشاورزان بزرگ، مالکان زمین و سرمایه‌گذاران تمام شود و سهم کمتری برای کشاورزان خرد و جوامع محلی باقی بگذارد. این مطالعه همچنین نشان می‌دهد کنار گذاشتن ساکنان و اکوسیستم‌ها از فرایند تصمیم‌گیری می‌تواند نابرابری‌های موجود در توازن قدرت را عمیق‌تر کند.
هزینه اولیه بالا و صف‌های طولانی برای اتصال به شبکه باعث شده است پروژه‌های بزرگ، که پشت آنها شرکت‌های چندملیتی قرار دارند، در این بخش دست بالا را داشته باشند. یک بررسی در سال ۲۰۲۵ روزنامه ایتالیایی Today.it (منبع به زبان انگلیسی) نشان داد حدود ۸۶ درصد از حدود ۷۷۵ میلیون یوروی بودجه دولتی اختصاص‌یافته به پروژه‌های آگری‌ولتاییک به طرح‌های بزرگ، از جمله پروژه‌های متعلق به شرکت‌های چندملیتی خارجی، رسیده است.
در سپتامبر، یک پروژه جدید آگری‌ولتاییک که توسط یک شرکت اسرائیلی در توسکانی تامین مالی می‌شود، موجی از خشم عمومی برانگیخت و نگرانی‌ها درباره اینکه چه کسانی از این پروژه‌ها سود می‌برند را تشدید کرد.
تومازی می‌گوید جوامع محلی باید صدایی در این فرایند داشته باشند تا گذار به شکلی عادلانه انجام شود. به گفته او: «وقتی سرمایه‌گذاران بزرگ به مناطقی می‌آیند که عملا هیچ شناختی از آنها ندارند، رویکرد از بالا به پایین اتخاذ می‌کنند و منفعت‌های اقتصادی تولید انرژی تجدیدپذیر در آگری‌ولتاییک را به جیب می‌زنند، به نظر من نباید به چنین پروژه‌هایی برچسب آگری‌ولتاییک زد.»
«کشاورزی نباید موضوعی فرعی باشد»
فلورس می‌گوید نهادهای دولتی می‌توانند با اختصاص منابع مالی به کشاورزان و اعطای اولویت اتصال سامانه‌های آگری‌ولتاییک به شبکه برق، به آنها کمک کنند.
مساله دیگر این است که این درآمد به چه نوع کشاورزی کمک می‌کند. یک مطالعه (منبع به زبان انگلیسی) تاکید کرده است که «نوع کشاورزی‌ای که از محل اجاره زمین برای آگری‌ولتاییک تامین مالی می‌شود، نباید موضوعی فرعی تلقی شود.» نویسنده این مطالعه استدلال می‌کند که این اجاره می‌تواند برای یارانه دادن به روش‌های کشاورزی بوم‌شناختی یا کمک به کشاورزان برای فاصله گرفتن از کشاورزی صنعتی به کار گرفته شود.
آگری‌ولتاییک این ظرفیت را دارد که همزمان به سود کشاورزان و بخش انرژی تجدیدپذیر باشد. این شیوه می‌تواند از زمین‌های کشاورزی محافظت کند، به کشاورزانی که با تغییرات اقلیمی روبهرو هستند یاری برساند و به تحقق اهداف کاهش انتشار در اروپا کمک کند. اما در عین حال خطر آن وجود دارد که آگری‌ولتاییک به ابزاری برای سبزشویی، تکیه‌گاهی برای تداوم شیوه‌های ناپایدار کشاورزی یا راهی برای تامین تقاضای رو به رشد انرژی شرکت‌ها روی زمین‌های قابل کشت تبدیل شود. خود این فناوری به تنهایی راه‌حل معجزه‌آسا نیست؛ بسیاری چیزها به نحوه طراحی این سامانه‌ها، مالکیت آنها و در نهایت به این وابسته است که چه کسانی از آنها بهره‌مند می‌شوند.
فلورس می‌گوید: «هدف آگری‌ولتاییک حفاظت از زمین‌های کشاورزی و کل اکوسیستم است؛ این فلسفه اصلی آن است. ما باید بتوانیم این هدف را از سایر منافع تشخیص دهیم.»
گزارش حاضر با حمایت مالی بورسیه روزنامه‌نگاری محیط‌زیست ماگما تهیه شده است.