نپال با وجود سهم اندک در انتشارهای عامل گرمایش جهانی اکنون با شدیدترین پیامدها روبهرو است.
با آنکه شمار قربانیان از 1000 نفر فراتر رفته و هنوز هزاران نفر مفقود هستند، ابعاد انسانی فاجعه سیل نپال انکارناپذیر است. برخی برآوردها حاکی است هزینه بازسازی ممکن است تا یکدهم کل اقتصاد این کشور برسد.
آگهی
آگهی
اکنون توجهها معطوف شده به این که چه چیزی این فاجعه را رقم زد و چگونه میتوان از ویرانی در چنین مقیاسی جلوگیری کرد، وقتی رویدادهای «بیسابقه» دیگری از این دست دوباره رخ دهند؛ امری که به گفته دانشمندان حتمی است.
نخستوزیر نپال، بالندرا شاه، این فاجعه را به تغییرات اقلیمی پیوند داده و میگوید: «سیل در رودخانه بوتکوشی در منطقه راسووا یک سیل معمولی نبود. این یکی از بزرگترین فجایع منطقه بود که بر اثر سقوط بهمن برف و یخ در ناحیه هیمالیا رخ داد.»
او در این پیام در شبکههای اجتماعی افزود: «اکنون زمان آن فرارسیده است که موضوع فجایعی را که در نتیجه تغییرات اقلیمی تجربه میکنیم، با قاطعیت در سطح جامعه بینالمللی مطرح کنیم.»
به نظر میرسد مخاطب او کشورهای ثروتمند و صنعتی هستند که مسئول بخش عمده انتشار کربن در جهاناند؛ برخلاف نپال که عمدتا کشوری روستایی به شمار میرود.
آرتی خوسلا، مدیر موسسه پژوهشی «ترندز اقلیمی»، هشدار میدهد: «نپال بهای بحرانی را میپردازد که خود آن را ایجاد نکرده است. این لحظهای است تا کشورها نه فقط درک کنند پیامدهای اقلیمی تا چه حد میتواند همه چیز را به هم بریزد، بلکه دریابند که برای قرار دادن اقدام اقلیمی در مرکز سیاستهای توسعه، چه میزان اقدام فوری لازم است.»
چه عاملی باعث سیل نپال شد؟
در 26 اوت، پس از آن که توده عظیمی از یخچال یخی و سنگ از ارتفاع حدود 5200 متری جدا شد و نزدیک به 1200 متر به دره زیرین سقوط کرد، سیلی ناگهانی از میان منطقه راسووای نپال عبور کرد.
نهاد بیندولتی «مرکز بینالمللی توسعه یکپارچه کوهستان» (ICIMOD) مستقر در کاتماندو به این نتیجه رسیده است که این سیل به احتمال زیاد بر اثر بهمن یخ و سنگ رخ داده، نه بر اثر سیل ناشی از شکست سد یک دریاچه یخی.
باید در نظر داشت که مطالعات نسبتدهی رویدادها به تغییرات اقلیمی ماهها زمان میبرد و پژوهشگران هنوز در حال بررسی توالی دقیق رخدادها و این هستند که آیا تغییرات بلندمدتی مانند از بین رفتن یخدائم و ناپایداری دامنههای سنگی در این رویداد نقش داشتهاند یا نه.
یخچال در قلب این فاجعه دههها در حال عقبنشینی بود
اکنون روشن شده است یخچالی که در نپال فرو ریخت، مانند بسیاری از یخچالهای سراسر اروپا، دههها بود که در حال عقبنشینی بود.
ماریا شاهگدانوا، استاد و دانشمند اقلیم در دانشگاه ردینگ بریتانیا که روی پیامدهای اقلیمی برای یخچالهای کوهستانی تحقیق میکند، میگوید: «این یخچال که فروپاشید، بین سالهای 1990 تا 2020 حدود 450 متر عقبنشینی کرده بود و احتمالا تکیهگاه مکانیکیای را که برای دامنه سنگی زیر خود فراهم میکرد کاهش داده بود.»
از دههها پیش روشن شده که تغییرات اقلیمی باعث ذوب شدن یخچالها در سراسر جهان شده و خطر چنین فجایعی را افزایش میدهد. دانشمندان میگویند رشتهکوه هیمالیا، بلندترین رشتهکوه جهان، با سرعتی بیسابقه در حال گرم شدن است و نسبت به میانگین جهانی سریعتر یخ از دست میدهد.
برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) میگوید نپال در 30 سال گذشته نزدیک به یکسوم حجم یخ خود را از دست داده و سرعت ذوب یخچالها در دهه اخیر 65 درصد بیشتر از دهه پیش از آن بوده است.
کیوکو یوکوسوکا، نماینده مقیم برنامه توسعه سازمان ملل در نپال، به Euronews Earth میگوید: «افزایش دما ناشی از تغییرات اقلیمی به معنای واقعی کلمه در حال ذوب کردن چسب یخدائم (پرمافراست) است که کوهها را کنار هم نگه میدارد.»
او توضیح میدهد: «با بالا رفتن دما و عقبنشینی یخچالها، این تودههای منجمد یخی که دامنههای کوه را پایدار نگه میدارند سست میشوند و به رانشهای زمین و سیلهای ویرانگر در پاییندست دامن میزنند.»
او میگوید این روند «در حال ایجاد یک واکنش زنجیرهای خطرناک است: حوضچههای کوچک و پراکنده آب ذوبشده بر سطح یخچالها بزرگتر میشوند، در هم ادغام میشوند و به دریاچههای عظیم تبدیل میشوند و فشار زیادی بر مورن وارد میکنند؛ مورن مجموعه سنگها، خاک و رسوباتی است که یخچال در حال حرکت بر جای میگذارد و این میتواند به سیلهای فاجعهبار ناشی از شکست سد دریاچههای یخی منجر شود.»
او اضافه میکند: «وقتی این سدهای طبیعی میشکنند، جان میلیونها نفر در پاییندست بلافاصله در معرض خطر قرار میگیرد.»
شاهگدانوا میگوید فاجعه اخیر نشان میدهد چگونه تغییرات اقلیمی در نواحی یخی زمین میتواند شرایط را چنان دگرگون کند که مخاطرات در مناطق کوهستانی بلند برای ساکنان این نواحی بسیار پرریسکتر شود. او تاکید میکند: «چنین رویدادهایی را نمیتوان به طور کامل متوقف کرد، اما میتوان با ارزیابی و پایش نظاممند مخاطرات، پیامدهای آنها را کاهش داد.»
آیا هشدارهای زودهنگام میتوانست به نپال کمک کند؟
شاید برای خانوادهها و دوستان قربانیان تا حدی تسلیبخش باشد که کارشناسان معتقدند پیشبینی این فاجعه «بسیار دشوار» بوده است؛ اما آمادگی بهتر میتوانست کمککننده باشد.
دکتر فاروق اعظم، کارشناس ارشد کرایوسفر و مدیر مداخله در ICIMOD، توضیح میدهد: «این یک فاجعه بیسابقه و غیرمنتظره بود. عملا هیچ سامانه کشف و هیچ زمانی برای صدور هشدار وجود نداشت. این رویداد یک خطر ناگهانی بود که نمیتوانست توسط سامانههای هشداردهنده متعارف ثبت شود. در چنین بهمنهای سنگ و یخ، ایجاد یک سامانه هشداردهی بسیار دشوار است، زیرا تعیین محل دقیق شکست تودهها ساده نیست؛ این شکستها گاهی زیر بستر سنگی یا زیر یخچالها رخ میدهد و با چشم یا تصاویر ماهوارهای به راحتی دیده نمیشود.»
با این حال، برنامه توسعه سازمان ملل میگوید پایش مداوم یخچالها، حجم آب دریاچهها و پایداری سدهای مورن با استفاده از ماهواره و حسگرها برای ارزیابی خطرات آینده حیاتی است.
کیوکو یوکوسوکا میافزاید: «دولتها به سامانهها و سازوکارهای هماهنگی نیاز دارند که بتوانند خطرهای در حال تحول سریع را پیشبینی کنند. جوامع ساکن پاییندست نیز باید هشدارهایی دریافت کنند که بر اساس آنها بتوانند عمل کنند؛ از جمله مسیرهای تخلیه روشن، مناطق امن مشخص و تمرینهای منظم.»
به گفته یوکوسوکا، کشورهای اروپایی میتوانند با انتقال «راهحلهای فناورانه، مانند مهندسی دقیق و فناوریهای کاهش خطر بهمن که در آلپ به کار میرود، به طور مستقیم به هیمالیا» و همچنین با افزایش تامین مالی برای پیشگیری از خطر و سامانههای هشدار زودهنگام به نپال کمک کنند.
نپال برای آمادگی بیشتر در برابر فجایع چه باید بکند؟
ICIMOD میگوید سه اولویت فوری برای بهبود آمادگی منطقه در برابر فجایع مرتبط با گرمایش جهانی وجود دارد. نخست، باید سیاستهای روشنی تدوین شود که مشخص کند هر زمین برای چه نوع کاربریای میتواند استفاده شود، به ویژه در مناطق نزدیک به رودخانهها، شیبها و کوهستانها.
دوم، باید پیش از ساخت، از طریق ارزیابی اثرات زیستمحیطی بررسی شود که محیط طبیعی چگونه میتواند بر زیرساختها تاثیر بگذارد و همچنین ارزیابی شود که شرایط محیطی در طول عمر زیرساخت چه پیامدهایی خواهد داشت.
سوم، باید دانش بومی دوباره در برنامهریزی مدیریت خطر وارد شود. از نظر تاریخی، جوامع اغلب در ارتفاعات بالاتر و دورتر از بستر رودخانهها زندگی میکردند، در حالی که توسعههای جدید هرچه بیشتر به حاشیه و در برخی موارد به خود بستر رودخانهها نزدیک شده است. ICIMOD میگوید دانش بومی باید راهنمای برنامهریزیهای امروز برای کاهش خطر و کاربری زمین باشد.
برنامه توسعه سازمان ملل میگوید اقداماتی مانند مدیریت فیزیکی دریاچههای پرخطر و تقویت شیبهای آسیبپذیر نیز میتواند مد نظر قرار گیرد، اما مستلزم ارزیابی دقیق است.
خوسلا میگوید: «اگر این فاجعه دلخراش بتواند کشورها را متوجه ضرورت رویکردی مشترک کند؛ رویکردی برای تقویت سازگاری و تابآوری، ایجاد سامانههای هشدار زودهنگام و پایش فرامرزی، این خود گامی رو به جلو برای بشریت در نظم جهانی از همگسیختهای خواهد بود که امروز در آن زندگی میکنیم.»