در شرایطی که پرسشهایی بر سر طولانی شدن خاکسپاری پیکر علی خامنهای و برخی اعضای خانواده او در رسانهها مطرح یک مقام ایرانی اعلام کرد که «پیکرها در کمال تکریم و با رعایت موازین شرعی و قانونی محافظت شده و نه به خاک سپرده شدند و نه به امانت به ودیعه گذاشته شدند.»
ایمان عطارزاده، سخنگوی ستاد ویژه «تشییع و تدفین» علی خامنهای، رهبر پیشین ایران در واکنش به نحوه نگهداری از جسد او در چند ماه گذشته و حاشیهها درباره احتمال دفن و رعایت موازین شرعی گفته «پیکرها در کمال تکریم و مراقبتی که انجام شده با رعایت موازین شرعی و قانونی تاکنون محافظت شده و پیکرها نه به خاک سپرده شدند و نه به صورت ودیعه در جایی نگهداری شدند.»
آگهی
آگهی
با این حال این مقام مسئول، با وجود طرح پرسشهای فراوان درباره تاخیر در خاکسپاری جسد علی خامنهای که از «مراجع تقلید شیعه» به شمار میآمد، جزییات بیشتری ارائه نکرد.
علی خامنهای در نخستین ساعات حمله هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران و در پی بمباران «بیت رهبری» کشته شد، اما با گذشت بیش از چهار ماه هنوز به خاک سپرده نشده است. مراسم تشییع و خاکسپاری او بناست با تشریفات ویژه و برنامههای مختلف طی روزهای آینده در ایران و عراق برگزار شود.
«مشت گره کرده»
به دلیل محرمانه بودن اخبار مرتبط به حملههای صورت گرفته به بیت کمتر اطلاعاتی درباره جراحات وارد آمده بر بدن علی خامنهای گزارش شده است. با این حال مجتبی خامنهای، فرزند او که همچنان به دلیل عدم اعلام شفاف روند انتخاب او توسط اعضای مجلس خبرگان رهبری از سوی گروهی از مخالفان و منتقدان جمهوری اسلامی با شبهه جانشینی وراثتی پدرش مواجه است، در نخستین پیاماش به عنوان رهبر جدید جهوری اسلامی در پیامی ابهامبرانگیز گفته بود: «من این توفیق را داشتم که پیکر ایشان را بعد از شهادت زیارت کنم؛ آنچه دیدم کوهی از صلابت بود و شنیدم که مشت دست سالمش را گره کرده بود.»
او در این جمله کوتاه از سویی بر مشاهده پیکر پدرش تاکید کرده و در جمله بعدی بر اساس «شنیدهها» به «مشت سالم» دست علی خامنهای اشاره کرده است.
در همین زمینه امروز نیز شورای عالی امنیت با انتشار پستی در در ایکس با تایید روایت مجتبی خامنهای، نوشته «مشت گرهکرده رهبر شهید در لحظه عروج، نماد ماندگار دکترین امنیت ملی ماست.»
والاستریت ژورنال در گزارش خود از این حمله نوشته بود که «بامداد نهم اسفند، علی خامنهای، که معمولا در شبهایی که احتمال حمله اسرائیل وجود داشت به پناهگاههای زیرزمینی میرفت، در محل اقامت خود و در سطح زمین حضور داشت.» این رسانه در آن گزارش درباره جزئیات حمله نوشته بود: «حدود ساعت ۹:۴۰ صبح، جنگندههای اف-۱۵ اسرائیلی با شلیک دهها مهمات از جمله چند موشکاهدافی را در مجموعه بیت رهبری در تهران هدف قرار دادند. این موشکها به گفته منابع مطلع باعث غافلگیری در این مجموعه شدند. حدود پنج دقیقه بعد، دود غلیظی از محل برخاست که از نقاط مختلف تهران دیده شد.» برخی بر این باورند که بقایای زیادی از پیکر خامنهای باقی نمانده است؟
یک ماه تلاش برای شناسایی جسد محافظ علی شمخانی
در همین حال که مقامهای جمهوری اسلامی به ندرت درباره اینکه چه ابعادی از جسد علی خامنهای باقی مانده، توضیح دادهاند اما برای نمونه جزئیات مطرح شده درباره مراحل زمانبر شناسایی یکی از محافظان علی شمخانی که همان روز در بیت حضور داشته، نشان از آن دارد که سطح انفجارهای ناشی از حمله بسیار گسترده بوده است.
چنانچه یکی از اعضای خانواده مقامهای جمهوری اسلامی در استوری اینستاگرام خود خبر داده بود که جنازه محمد قنبری، از محافظان علی شمخانی، دبیر شورای عالی دفاع جمهوری اسلامی پس از یکماه شناسایی شده است.
دیگر نقل قول مربوط به پیکر علی خامنهای به سخنان منصور ارضی، از مداحان مورد حمایت جمهوری اسلامی در یک مراسم مذهبی باز میگردد. او که درباره شهدای کربلا و آسیب دیدن پیکرها سخن میگفت درباره جسد خامنهای گفته بود «بعدها گفته خواهد شد که از بدن رهبر ما چه باقی مانده است.»
امانت پیکرها یعنی چه؟
اما آنچه عطارزاده، سخنگوی ستاد ویژه «تشییع و تدفین» علی خامنهای از آن با عنوان «پیکرها به امانت هم به ودیعه گذاشته نشدند» یاد کرده، دقیقا به چه معناست؟
متون شیعی در این زمینه درباره «ودیعه گذاشتن پیکر» بر نگهداری موقت پیکر در مکانی مانند سردخانه یا محل مشخص دیگری تا زمان انتقال و دفن نهایی تاکید دارند؛ اصطلاحی که در این زمینه بیشتر کاربرد عرفی دارد و به معنای سپردن موقت پیکر برای انجام تدفین در زمان دیگری به کار میرود.
برخی گمانه زنیها نیز بر همین اساس مطرح شده بود که شاید پیکر علی خامنهای به طور موقت در محلی نگهداری شده تا در زمان تعیین شده برای مراسم تشییع و خاکسپاری منتقل شود؛ موضوعی که با سخنان اخیر این مقام جمهوری اسلامی همخوانی ندارد.
نگهداری پیکرها و پرسشهای فقهی درباره تاخیر در دفن
ادعای ایمان عطارزاده مبنی بر رعایت «موازین شرعی» در نگهداری چهار ماهه پیکرها، با توجه به مبانی فقه امامیه و تاکید فقها درباره لزوم تعجیل در تجهیز و دفن میت، پرسشهای فقهی برای گروهی از مسلمانان ایجاد شده است.
مطابق گفتههای فقهای شیعه، از جمله در تحریرالوسیله روح الله خمینی و عروة الوثقی، تجهیز میت شامل غسل، کفن، نماز و دفن، از واجباتی است که «باید بدون تاخیر غیر موجه» انجام شود. فقهای امامیه تاخیر در دفن را در صورت وجود عذر شرعی یا مانع عملی قابل توجیه دانستهاند؛ از جمله مواردی مانند انتظار برای ولی میت، نبود امکان دفن، یا وجود شرایط اضطراری و امنیتی.
با این حال این پرسشی که همچنان پیش روی مقامهای ایران قرار دارد این است که آیا نگهداری پیکر علی خامنهای به مدت چهار ماه، با وجود امکان دفن در شرایطی که در دوره های جنگی نیز برای بسیاری از کشته شدگان امکان تدفین فراهم میشد، با اصل «تکریم میت» و مبانی شناخته شده فقه امامیه همخوانی دارد یا نیازمند ارائه توضیح فقهی مستقلی برای مقلدان علی خامنهای است.
تاخیر چندماهه در دفن خامنهای؛ ضرورت امنیتی از نگاه فقه شیعه تا کجا اعتبار دارد؟
فقهای شیعه بر این باورند که احترام به انسان پس از مرگ جایگاه مهمی دارد. در همین رویکرد «تجهیز و دفن میت از واجبات کفایی شمرده میشود.» با این حال در متن شیعی آمده که در شرایط خاص، مانند وجود ضرورت یا مانع عملی، تاخیر در دفن میتواند توجیهپذیر باشد، اما این تاخیر باید متناسب با همان ضرورت باشد.
مطابق سنت رایج در فقه شیعه، اگر دلیل تاخیر در دفن پیکر علی خامنهای مسائل امنیتی یا شرایط اضطراری اعلام شود، از منظر قواعد فقهی، توضیح درباره استمرار این ضرورت اهمیت پیدا میکند؛ چرا که در فقه شیعی با تاکید بر قاعده «الضرورات تقدر بقدرها»، احکام استثنایی به اندازه نیاز محدود میشوند. بنابراین، ادامه تاخیر چندماهه در دفن، نیازمند توضیح درباره مانع شرعی یا عملیای است که همچنان ادامه داشته است.
بن بست در امکان مومیایی کردن و خطر سرعت بالای فساد اجساد
پیشتر یورونیوز فارسی در گزارشی درباره روند فساد اجساد دارای جراحتهای شدید، به این نکته اشاره کرده بود که اجساد دارای جراحتهای باز، معمولا سریعتر از اجساد سالم دچار فساد میشوند و باقیماندن جسد در شرایطی مانند زیر آوار میتواند این روند را تشدید کند.
در همان گزارش همچنین به محدودیتهای روشهای مومیاییکردن در اجساد دارای آسیبهای گسترده اشاره شده بود. برای نگهداری بلندمدت اجساد، در برخی موارد از تزریق مواد شیمیایی نگهدارنده مانند فرمالین به شبکه عروقی استفاده میشود؛ روشی که درباره برخی اجساد مانند لنین و مائو نیز به کار رفته است. با این حال، در اجسادی که بر اثر بمباران یا موج انفجار دچار آسیب گسترده شده باشند، اجرای چنین روشهایی میتواند با محدودیتهای جدی روبهرو شود؛ زیرا آسیب شدید به بافتها و شبکه عروقی ممکن است فرایند نگهداری بلندمدت پیکر را دشوارتر کند.