هانتاویروس مدتها پیش از شیوع روی کشتی MV Hondius در اروپا در گردش بوده است، اما آیا تغییرات اقلیمی در حال افزایش دادن خطر در آینده است؟
در پی تبدیل شدن کشتی تفریحی اموی هوندیوس به کانون شیوع مرگبار هانتاویروس، نگرانیها از بروز یک همهگیری جهانی دیگر در ماه جاری اوج گرفته است.
آگهی
آگهی
بر اساس تازهترین گزارش «اخبار شیوع بیماری» سازمان جهانی بهداشت (WHO)، تا ۱۳ مه در مجموع ۱۱ مورد ابتلا از جمله سه مورد مرگ گزارش شده است.
با توجه به شیوه انتشار بیماری در یک کشتی و دوره نهفتگی ویروس، انتظار میرود موارد بیشتری شناسایی شود. با این حال، سازمان جهانی بهداشت تاکید میکند که در حال حاضر نشانهای از «شیوع گستردهتر» دیده نمیشود.
هانتاویروس چیست و چگونه منتقل میشود؟
تیترهایی درباره قرنطینه مسافران و تصاویر کارکنان اورژانس با پوشش کامل حفاظتی، مقایسههایی با همهگیری کووید را برانگیخته است. سازمان جهانی بهداشت بارها این نگرانی را رد کرده و میگوید نحوه انتقال این دو بیماری ماهیت کاملا متفاوتی دارد.
ماریا ون کرکهوه، مدیر آمادگی برای اپیدمی و همهگیری در سازمان جهانی بهداشت، پس از اعلام خبر نخستین مرگ یک مسافر گفت: «این کروناویروس نیست. میخواهم کاملا روشن بگویم؛ این سارس کوو ۲ نیست و آغاز یک همهگیری تازه کووید هم نیست.»
هانتاویروسها که نامشان را از رودخانهای در کره جنوبی گرفتهاند، یک خانواده ویروس را توصیف میکنند نه یک بیماری واحد را. بیش از ۲۰ نوع هانتاویروس شناخته شده که تقریبا همه آنها با آلودگی ناشی از جوندگانی مثل موش و رات مرتبط است.
هرچند بیشتر گونههای هانتاویروس از انسان به انسان منتقل نمیشوند، اما در مورد سویه ویروس آندس موارد نادری از انتقال انسانبهانسان ثبت شده است؛ همان سویهای که پشت شیوع روی این کشتی تفریحی قرار دارد.
با این حال، در همین موارد هم انتقال فقط در نتیجه تماس نزدیک رخ میدهد. برای نمونه در سال ۲۰۱۸ شیوعی از این ویروس در آرژانتین رخ داد که ریشه آن به یک مهمانی نسبت داده شد. گمان میرود یک فرد آلوده ویروس را به ۳۴ نفر منتقل کرده باشد که ۱۱ نفر آنها جان باختند.
آیا تغییرات اقلیمی عامل شیوع هانتاویروس است؟
تغییرات اقلیمی و بیماریهای عفونی، سالهاست که به هم پیوند خوردهاند.
اقلیم عامل مهمی در پراکنش و گسترش موجودات زنده است؛ از جمله میزبانهای بیماری (حیواناتی که میتوانند بیماری را در خود نگه دارند یا منتقل کنند)، ناقلها (جانوران بندپایی مانند پشهها و کنهها که بیماری را منتقل میکنند) و پاتوژنها یا عوامل بیماریزا (ریزسازوارههایی مانند ویروسها یا باکتریها که خود بیماری را ایجاد میکنند).
بر اساس یک پژوهش سال ۲۰۲۲ (منبع به زبان انگلیسی) که در نشریه علمی نیچر منتشر شده، بیش از نیمی از همه بیماریهای عفونی انسان از اقلیم تاثیر میپذیرند؛ از جمله هانتاویروسها.
کریس ماری، استاد واحد شورای تحقیقات پزشکی گامبیا در مدرسه بهداشت و طب گرمسیری لندن، به یورونیوز ارث میگوید: «هر وقت یک بیماری به اقلیم حساس باشد، این امکان وجود دارد که تغییرات اقلیمی بر اپیدمیولوژی آن، از جمله الگوی پراکنش و اثراتش بر انسان، تاثیر بگذارد.»
او اضافه میکند: «در مورد هانتاویروس، ویژگیهای اقلیمی و تغییرات اقلیمی میتواند به طور مستقیم بر حضور یا فراوانی گونههای میزبان هانتاویروس، مثل انواع مختلف جوندگان، اثر بگذارد.»
برای مثال تغییر در الگوهای بارش میتواند زمانبندی و موفقیت تولیدمثل جوندگان میزبان را دگرگون کند. ماری هشدار میدهد که این مسئله ممکن است «پیامدهای زنجیرهای» بر میزان تماس انسان با ویروس داشته باشد.
تخریب زیستگاهها میتواند به شعلهور شدن بیماریهای زئونوز دامن بزند
از دست رفتن، تخریب یا فرسایش زیستگاهها که اغلب در نتیجه جنگلزدایی انسانی رخ میدهد، میتواند هم به صورت مستقیم و هم غیرمستقیم بر انتقال بیماریها اثر بگذارد.
ماری توضیح میدهد: «در مناطقی که میزبانهای بیماریهای زئونوز حضور دارند، از بین بردن پوشش گیاهی یا دیگر فعالیتهای مخرب میتواند پاتوژنهای عفونی را به حرکت درآورد.»
او میگوید: «برای مثال بسیاری از موارد هانتاویروس زمانی رخ میدهد که انسانها مناطقی را که جوندگان در آنها زندگی میکنند به هم میریزند؛ جوندگانی که مخزن طبیعی هانتاویروس هستند. زیرا ویروس در مدفوع و ادرار این حیوانات دفع میشود و میتواند مدتی در محیط باقی بماند.»
وقتی این محیطها به هم میریزد، عامل بیماریزا میتواند وارد هوا شود و در نتیجه افرادی که در نزدیکی هستند و آن را تنفس میکنند ممکن است آلوده شوند.
یورگ شلینگ، مدیر پیشین انستیتو پزشکی عمومی در بیمارستان دانشگاهی دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان (LMU) مونیخ، به یورونیوز ارث میگوید: «اکوسیستمهای تکهتکه شده اغلب به نفع گونههای مخزن سازگارشونده مانند جوندگان، خفاشها یا کنهها عمل میکند، در حالی که توازنهای طبیعی بومشناختی را که به کنترل انتقال پاتوژنها کمک میکند کاهش میدهد.»
سازمان جهانی بهداشت در حال حاضر بر این فرض کار میکند که انتقالها پیش از سوار شدن مسافران به کشتی رخ داده است. از ژوییه سال گذشته تاکنون، در آرژانتین ۱۰۱ مورد ابتلا به هانتاویروس و ۳۲ مورد مرگ ثبت شده است. این رقم به طور قابل توجهی بالاتر از دوره ۲۰۲۴-۲۰۲۵ است که ۶۴ مورد ابتلا و ۱۴ مورد مرگ گزارش شده بود.
کارشناسان هشدار دادهاند که این افزایش پس از خشکسالی شدید سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۴۲ در آرژانتین رخ داده که در سالهای بعد با بارندگی بیشتر همراه شده است. این وضعیت به معنای پوشش گیاهی بیشتر و غذای فراوانتر برای میزبانهای هانتاویروس مانند موشهاست.
آیا هانتاویروس تهدیدی برای اروپا است؟
هانتاویروس مدتها پیش از آنکه در ابتدای این ماه در صدر خبرها قرار بگیرد در اروپا وجود داشته است و نخستین شیوع ثبتشده آن به سال ۱۹۳۴ در سوئد برمیگردد.
یک مطالعه در سال ۲۰۰۹ که در کتابخانه ملی پزشکی (منبع به زبان انگلیسی) منتشر شده، نشان میدهد افزایش دما در اروپای غربی و مرکزی با شیوعهای مکررتر هانتاویروس پومالا، از طریق افزایش تولید بذر و تراکم بالای ولهای جنگلی (موشهای جنگلی کوچک)، ارتباط داشته است.
در مقابل، زمستانهای گرم در اسکاندیناوی به دلیل نبود پوشش حفاظتی برف باعث کاهش جمعیت ولها شده است.
ویروس پومالا شایعترین عامل عفونتهای هانتاویروسی در اروپا است و از طریق استنشاق ذرات گرد و غبار آلوده به ادرار، مدفوع یا بزاق ولهای جنگلی آلوده به انسان منتقل میشود. این ویروس نوع خفیفی از تب خونریزیدهنده همراه با سندرم کلیوی ایجاد میکند که علائم آن از تب ناگهانی و سردرد تا درد کمر و شکم را در بر میگیرد.
با این حال، مرگومیر ناشی از آن بسیار نادر است و از انسان به انسان منتقل نمیشود.
ماری توضیح میدهد: «هانتاویروسها در سراسر جهان از جمله در اروپا وجود دارند و قابل تصور است که تغییرات اقلیمی فرصتهای جدید یا بیشتری برای سرریز شدن ویروس از حیوان به انسان ایجاد کند، اما برای درک خطرها در سطح هر گونه میزبان به پژوهش بیشتری نیاز است.»
او میافزاید: «نکته مهم درباره هانتاویروسها این است که هرچند گهگاه در سراسر جهان باعث بیماری در انسان میشوند، به طور کلی انتقال انسانبهانسان قوی از خود نشان نمیدهند و همین موضوع است که موارد نادر، پراکنده و معمولا نسبتا منفرد را از خوشههای بزرگ ابتلا، مانند آنچه در شیوع کنونی میبینیم، متمایز میکند.»
شلینگ میگوید بر اساس برآوردهای اقلیمی، به ویژه بخشهایی از اروپای شمالی و غربی ممکن است هر چه بیشتر برای گونههای جوندگانی که به عنوان مخزن هانتاویروس عمل میکنند «مساعدتر» شوند.
او میگوید: «مناطقی که از نظر تاریخی اقلیم سردتری داشتهاند، از جمله بخشهایی از اسکاندیناوی، منطقه بالتیک و ارتفاعات بیشتر در اروپای مرکزی، ممکن است با افزایش دما شاهد فصلهای طولانیتر انتقال و تغییر در الگوهای فراوانی جوندگان باشند.»
شلینگ اضافه میکند که هرچند درباره جابهجاییهای دقیق جغرافیایی هانتاویروس هنوز عدم قطعیت وجود دارد، اما چشمانداز بیماریهای زئونوز در اروپا احتمالا در دهههای آینده «به طور قابل توجهی» دگرگون خواهد شد.
اروپا برای مقابله با هانتاویروس چه میتواند بکند؟
پس از شیوع هانتاویروس، کارشناسان از سیاستگذاران میخواهند سامانههای پایش را تقویت کنند؛ سامانههایی که دادههای اپیدمیولوژیک، بومشناختی و اقلیمی را با هم ترکیب میکنند.
شلینگ میگوید: «این کار شامل رصد متغیرهایی مانند دما، بارش، شاخصهای پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی و شاخصهای تنوع زیستی در کنار پایش بیماری در انسان است.»
او ادامه میدهد: «در سطح ملی، برخی کشورها از هماکنون از پیشبینیهای مبتنی بر دادههای اقلیمی برای بیماریهای منتقله از ناقل مانند دنگی، چیکونگونیا، ویروس نیل غربی یا انسفالیت منتقله از کنه (TBE) استفاده میکنند که میتواند الگویی برای سامانههای پایش گستردهتر باشد.»
شلینگ معتقد است نظامهای سلامت عمومی در سراسر اروپا همچنان به سرمایهگذاری بیشتر در زیرساختهای مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی نیاز دارند و تاکید میکند که پیشگیری از شیوعهای آینده تنها به پایش بهتر وابسته نیست، بلکه به پرداختن به ریشههای اختلالات بومشناختی و خود تغییرات اقلیمی بستگی دارد.
اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) میگوید شیوع اخیر هانتاویروس یک «راهحل غیرمنتظره» را آشکار کرده است: احیای طبیعت.
یک مطالعه سال ۲۰۲۱ (منبع به زبان انگلیسی) که در نشریه ساینس دایرکت منتشر شده نشان میدهد احیای چشماندازهای جنگلهای استوایی میتواند جمعیت دو گونه اصلی جوندگان مخزن را کاهش دهد و در نتیجه خطر انتقال را برای نزدیک به ۲.۸ میلیون نفر ساکن مناطق آسیبپذیر پایین بیاورد.
پائولا پریست از IUCN میگوید: «باید احیا را به عنوان یک مداخله در حوزه سلامت عمومی به رسمیت شناخت. در حالی که نقش آن در کاهش تغییرات اقلیمی و بازگرداندن تنوع زیستی به خوبی شناخته شده، احیای طبیعت همچنین راهبردی حیاتی برای حفاظت از سلامت انسان است.»
ماری در پایان میگوید برای درک بهتر خطر شیوع، به ویژه در مورد «عفونتهای نوپدیدی که یا تازه در جمعیت انسانی ظاهر شدهاند یا رفتاری متفاوت از گذشته نشان میدهند»، به پژوهشهای بیشتری نیاز است.