آزمایش شکست‌خورده؟ سوخت‌های زیستی در کانون توجه اتحادیه اروپا

سوختهای زیستی این روزها به عنوان راه حلی برای جبران کاهش عرضه نفت در اروپا مطرح میشوند، در حالی که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران همچنان قیمت نفت را بالا میبرد.

آگهی

آگهی

دان یورگنسن، کمیسر اروپایی، از کشورها خواسته است تدابیری را برای کاهش استفاده از نفت و گاز به ویژه در بخش حمل و نقل تشریح کنند. این درخواست پس از آن مطرح شد که وزیران روز سه شنبه ۳۱ مارس گرد هم آمدند تا کمبود جهانی یازده میلیون بشکه نفت در روز را بررسی کنند.

بخش زیادی از نگرانیها به بسته شدن عملی تنگه هرمز، یکی از بزرگترین گلوگاههای سوخت فسیلی جهان، مربوط میشود؛ مسیری که حدود یک پنجم نفت جهان از آن عبور میکند. بر اساس داده های شرکت بازرگانی کالا آلکاگستا، حدود ۲۰ درصد دیزل مصرفی در اتحادیه اروپا و بریتانیا از منطقه خلیج فارس تامین میشود.

در نامه ای که یورونیوز به آن دست یافته، به اتحادیه اروپا توصیه شده است سوختهای زیستی را به عنوان جایگزینی برای سوختهای فسیلی مد نظر قرار دهد؛ پیشنهادی که از زمان آغاز درگیریها در خاورمیانه، طرفداران بیشتری پیدا کرده است.

سوخت زیستی چیست؟

اهداف مربوط به سوختهای زیستی مدت ها پیش از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تعیین شده بود. طبق نسخه اصلاح شده دستورالعمل انرژیهای تجدیدپذیر، کشورهای عضو اتحادیه اروپا موظفند تا سال ۲۰۳۰ سهم انرژیهای تجدیدپذیر در حمل و نقل را به ۲۹ درصد برسانند؛ هدف فرعی دیگری نیز برای هیدروژن تجدیدپذیر و سوختهای زیستی پیشرفته به میزان ۵.۵ درصد تعیین شده است.

سوختهای زیستی از مواد گیاهی تولید میشوند و بر اساس منبع تولیدشان دسته بندی میشوند.

سوختهای زیستی نسل اول از محصولات غذایی مانند ذرت و نیشکر به دست می آیند، در حالی که نسل دوم از گیاهان غیرخوراکی و پسماندهای کشاورزی تولید میشود. سوختهای زیستی نسل سوم نیز از جلبکها استخراج میشوند.

استفاده از گیاهان به عنوان سوخت، یعنی زیست توده، همچنان باعث انتشار دی اکسید کربن در جو میشود، اما بسیاری از شرکتهای فعال در حوزه سوختهای زیستی ادعا میکنند این میزان مشابه مقدار دی اکسید کربنی است که در فرایند رشد محصول از جو جذب شده است.

در حالی که بیودیزل، که از روغنهای گیاهی تولید میشود، میتواند مستقیما در خودرو استفاده شود، بیواتانول که از تخمیر شکر و گندم به دست می آید بدون اعمال تغییر در موتور خودرو قابل مصرف نیست.

آیا سوختهای زیستی میتوانند جایگزین سوختهای فسیلی شوند؟

مطالعه ای اخیر در انستیتو فناوری کارلسروهه (KIT) اعلام میکند اروپا در بلندمدت منابع کافی انرژی تجدیدپذیر برای تامین حمل و نقل بدون اتکا به سوختهای فسیلی را در اختیار دارد.

پروفسور توماس هیرت در KIT میگوید: «اگر پسماندها و مواد دورریز را به شکل موثری به کار بگیریم، میتوانیم وابستگی ترافیک جاده ای به واردات انرژی را کاهش دهیم و همزمان انتشار دی اکسید کربن را پایین بیاوریم.»

این گزارش که به سفارش شرکت ب ام و (که سالهاست از استفاده از سوختهای زیستی دفاع میکند) تهیه شده، نتیجه میگیرد که میتوان از «مقادیر بسیار زیادی» از مواد باقیمانده و ضایعاتی مانند کاه و کلش کشاورزی، تراشه های چوب حاصل از جنگلداری و پسماندهای آلی برای تولید سوخت استفاده کرد.

در این مطالعه همچنین کشتهای انرژی معرفی شده اند که در زمینهای کم بازده رشد میکنند و با تولید محصولات غذایی رقابت ندارند و میتوانند به عنوان منبع سوختهای زیستی مورد استفاده قرار گیرند.

توماس کوک، استاد انستیتو موتورهای درون سوز (IFKM) در KIT، میگوید: «بزرگترین پتانسیل واقعی در موادی مانند بقایای گیاهی و الیاف چوب است که به هر حال در بسیاری از فرایندها تولید میشوند و میتوانند سوختهایی فراهم کنند که به اندازه کافی با اقلیم سازگار هستند.»

او اضافه میکند: «اما این کار فقط زمانی موفق خواهد بود که تولید سوختهای زیستی پیشرفته reFuel از سوی دولتها و افکار عمومی در اولویت لازم قرار گیرد.»

با این حال، کارشناسان اقلیم تردید دارند که این رویکرد جواب بدهد. لوسین ماتیو، مدیر بخش خودرو در سازمان ترنسپورت اند انوایرونمنت، به یورونیوز ارث میگوید سوختهای الکترونیکی در بهترین حالت «راه حلی حاشیه ای» در حمل و نقل جاده ای هستند و معتقد است گذار به خودروهای برقی گزینه منطقی تری به حساب می آید.

او توضیح میدهد: «در حوزه خودروهای برقی، ما فناوری تمیز و کارامدی در اختیار داریم که هزینه آن برای بازار انبوه نیز قابل قبول است.»

به گفته او، «قانونگذاران اروپایی باید تمرکز خود را بر سیاستهای صنعتی برای راه اندازی کارخانه های تولید باتری، تامین مواد خام حیاتی و ساخت صنعتی از خودروهای برقی بگذارند که بتواند در سطح جهانی با چین رقابت کند.»

چرا سوختهای زیستی اینقدر بحث برانگیز هستند؟

سوختهای زیستی اغلب به عنوان راه حل جادویی برای رهایی جهان از سوختهای فسیلی معرفی میشوند، اما در عمل معایب زیادی هم دارند.

بسیاری از سوختهای زیستی از محصولات اصلی غذایی مانند ذرت و سویا تولید میشوند؛ موضوعی که میتواند کشاورزان را به سمت کشت محصول برای تولید سوخت به جای تولید غذا سوق دهد. این روند ممکن است قیمتهای جهانی مواد غذایی را بالا ببرد و ناامنی غذایی را به ویژه در کشورهای کم درآمد تشدید کند.

سال گذشته، یک تحقیق در کنگو نشان داد که یک پروژه سوخت زیستی اتحادیه اروپا امنیت غذایی این کشور را به خطر میاندازد، با وجود آنکه مدعی بود تنها از «زمینهای تخریب شده» استفاده میکند.

بر اساس مطالعه ای در سال ۲۰۲۳ به سفارش ترنسپورت اند انوایرونمنت، اروپا زمینی به وسعت ایرلند را صرف کشت محصول برای سوختهای زیستی میکند. از این زمین میتوان برای تامین غذای ۱۲۰ میلیون نفر استفاده کرد، یا اگر به طبیعت بازگردانده شود، میتواند دو برابر این میزان دی اکسید کربن را جذب کند.

این گزارش همچنین نشان داد که استفاده از مساحتی معادل تنها ۲.۵ درصد از این زمین برای نصب پنلهای خورشیدی، میتواند همان مقدار انرژی را تولید کند که اکنون از سوختهای زیستی به دست می آید؛ نتیجه ای که در همان گزارش (منبع به زبان انگلیسی) آمده است.

به همین دلیل است که برخی از کارشناسان اقلیم، سوختهای زیستی را «آزمایشی شکست خورده» میدانند و ترجیح میدهند تمرکز خود را بر گذار به برق پاک از طریق باد و خورشید بگذارند.

مایک ماراهرنس، مدیر بخش سوختهای زیستی در ترنسپورت اند انوایرونمنت، میگوید: «در حال حاضر ما پهنه های عظیمی از زمین را برای محصولاتی اختصاص میدهیم که در نهایت فقط در خودروهایمان میسوزانیم.»

او ادامه میدهد: «این زمین میتواند میلیونها نفر را تغذیه کند یا اگر به طبیعت بازگردانده شود، به مخازن کربنی سرشار از تنوع زیستی تبدیل شود. سوختهای زیستی حاصل از محصولات کشاورزی احتمالا احمقانه ترین چیزی است که تاکنون به نام اقلیم ترویج شده است.»

هرچند سوختهای زیستی از نظر تئوریک در رده انرژیهای تجدیدپذیر قرار میگیرند، کشت محصولاتی مانند نیشکر، سویا و ذرت برای تولید انرژی با جنگل زدایی در زیست بومهای حساس، از جمله جنگلهای بارانی آمازون، نیز پیوند خورده است.

این مسئله تردیدهایی را درباره واقعا کربن خنثی بودن سوختهای زیستی ایجاد میکند، زیرا کشت، برداشت و فرآوری این محصولات به انرژی زیادی نیاز دارد که این انرژی اغلب از سوختهای فسیلی تامین میشود.