جمهوری آذربایجان، کشوری نفتخیز و اقتدارگرا است که موضع بیطرفی در مناقشات خاورمیانه را دنبال میکند و روابط نزدیکتری با اسرائیل و دولت دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا برقرار کرده و در عین حال به تدریج از مسکو، بازیگر سنتی در قفقاز، فاصله گرفته است.
دامنه جنگ در روز پنجشنبه پنجم مارس (۱۴ اسفند ۱۴۰۴) به جمهوری آذربایجان نیز کشیده شد و دو فروند پهپاد منطقه نخجوان را هدف قرار دادند.
آگهی
آگهی
این حملات، نگرانیها درباره احتمال گسترش درگیریها به قفقاز جنوبی را افزایش داده است؛ آن هم در شرایطی که باکو روابط نزدیک خود با اسرائیل را حفظ کرده است.
وزارت دفاع آذربایجان بلافاصله اعلام کرد که حمله به نخجوان، توسط نیروهای مسلح ایران انجام شده و این کشور در حال آمادهسازی «اقدامات متقابل لازم برای دفاع از تمامیت ارضی و حاکمیت خود» است. این وزارتخانه هشدار داد که «این اقدامات تجاوزگرانه بدون پاسخ نخواهد ماند.»
بر اساس اعلام وزارت دفاع جمهوری آذربایجان، یکی از پهپادها به ساختمان پایانه فرودگاه، در فاصله حدود ۱۰ کیلومتری از مرز ایران، سقوط کرد که در نتیجه آن چهار نفر زخمی شدند و به برهی از زیرساختها آسیب وارد شد. پهپاد دیگر نیز در نزدیکی یک مدرسه در روستای شِکَرآباد سقوط کرد.
این حادثه خطر شعلهور شدن دوباره تنشها میان ایران و جمهوری آذربایجان را به همراه داشت.
در واکنش به حمله پهپادی منتسب به ایران، دولت آذربایجان ممنوعیت عبور کامیونهای ایرانی از تمامی گذرگاههای مرزی را اعلام کرد. این کشور همچنین بخشی از فضای هوایی خود را پس از حمله بهطور موقت بست.
آذربایجان همچنین اعلام کرد که دیپلماتهای خود را نیز از ایران خارج میکند. طبق بیانیه جیحون بایراماف، وزیر امور خارجه جمهوری آذربایجان، این تصمیم به دستور الهام علیاف اتخاذ شده و تخلیه کارکنان از سفارت آذربایجان در تهران و کنسولگری در تبریز در حال اجرا است تا از به خطر افتادن جان دیپلماتها جلوگیری شود.
واکنشها و تنشهای دیپلماتیک بین باکو و تهران
ایران مسئولیت این حمله را رد کرد و اسرائیل را متهم کرد که پهپادها را برای «مختل کردن روابط میان کشورهای مسلمان» پرتاب کرده است.
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در تماس با همتای آذربایجانی تاکید کرد که تهران پشت این حمله نبوده است و اسرائیل را مسئول دانست و این عملیات را «با هدف منحرف کردن افکار عمومی و تضعیف روابط خوب ایران با همسایگان» توصیف کرد. هرچند هیچ مدرکی برای اثبات این سخنان ارائه نشد.
همچنین، کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه ایران نیز گفت: «جمهوری اسلامی ایران هیچگاه جمهوری آذربایجان را هدف قرار نمیدهد. سیاست ما تنها هدف قرار دادن پایگاههای نظامی دشمنانی است که علیه ایران فعال هستند، از جمله پایگاههای آمریکا و اسرائیل.»
این در حالی است که جمهوری آذربایجان از هیچ پایگاه نظامی آمریکایی میزبانی نمیکند و این امر میتواند نشانهای باشد که ایران ممکن است حملات خود را فراتر از کشورهایی که مستقیما میزبان نیروهای آمریکایی هستند، گسترش دهد.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
الهام علیاف، رئیس جمهوری آذربایجان چند ساعت پس از حمله، با مقامات شورای امنیت خود تشکیل جلسه اضطراری داد کرد و این اقدام ایران را «یک عمل تروریستی» علیه کشورش خواند و بر لزوم پاسخ جدی تأکید کرد.
آقای علیاف گفت «کسانی که این اقدام را انجام دادهاند، باید فورا پاسخگو شوند»، و «مسئولان ایرانی باید به طرف آذربایجانی توضیح دهند، عذرخواهی کنند و کسانی که این اقدام تروریستی را انجام دادهاند، مسئولیت کیفری داشته باشند.»
در این جلسه، آقای علیاف با قاطعیت اعلام کرد که حمله به نخجوان توسط ایران انجام شده و تاسیسات غیرنظامی هدف قرار گرفتهاند و این اقدام را «عمل تروریستی پست و شنیع» توصیف کرد.
وی افزود: «این نخستین بار نیست که ایران علیه آذربایجان و شهروندان آن دست به اقدامات تروریستی میزند. پیشتر، سفارت آذربایجان در تهران در یک حمله تروریستی هدف قرار گرفت.»
وی گفت: «حتی آن زمان نیز هیچ شکی نداشتیم که این اقدام توسط دولت ایران هدایت شده است. حمله در داخل و اطراف سفارت حدود ۴۰ دقیقه طول کشید و در این مدت هیچ یک از نیروهای امنیتی یا پلیس به محل نزدیک نشدند. مشخص است که این عمل در بالاترین سطوح دولت ایران برای ترساندن آذربایجان و انجام اقدامات ناپاک علیه آن دستور داده شده بود.»
ایران مجبور شد عذرخواهی کند و مسئولیت خود را بپذیرد. ابتدا از اجرای مجازات خودداری کردند و تلاش کردند مجرم را نجات دهند، اما در نهایت، تروریست در حضور نمایندگان آذربایجان اعدام شد. این بار نیز پاسخ آذربایجان همانند گذشته خواهد بود.»
بیانیههای جهانی در حمایت از آذربایجان؛ آلبانی: ایران را یک دولت تروریستی بشناسید
در واکنش به حملات پهپادی به آذربایجان، کشورهای مختلف و سازمانهای بینالمللی به شدت این اقدام را محکوم کرده و حمایت کامل خود را از مقامات باکو اعلام کردند. در این میان، ترکیه، امارات، بریتانیا، فرانسه، آلمان، هلند، اسپانیا، اتریش، اسرائیل، بلغارستان، گرجستان، مولداوی، عربستان سعودی، بحرین، قطر، آلبانی، استونی، لیتوانی، لتونی، مونتهنگرو، ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان، پاکستان و سوریه بیانیه صادر کردند.
بیانیههای ویژه نیز توسط کاجا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، استفان دوجاریک، سخنگوی دبیرکل سازمان ملل، دبیرکل سازمان کشورهای ترک، سفیر اتحادیه اروپا در آذربایجان، نمایندگی سازمان ملل در باکو و دبیرخانه عمومی سازمان همکاری اسلامی ارائه شد. تمامی این بیانیهها حملات ایران را «تشدید خطرناک تنشها»، «نقض آشکار حاکمیت ملی» و «تهدید مستقیم امنیت و ثبات منطقه» خواندند.
ادی راما، نخستوزیر آلبانی، از جامعه بینالمللی خواست ایران را بهعنوان یک «دولت تروریستی» به رسمیت بشناسد و نوشت: «فقط فاصله گرفتن از این رژیم که بارها خشونت و ارعاب را به فراتر از مرزهای خود صادر کرده، کافی نیست. باید در مورد ماهیت واقعی آن به اجماع برسیم — یک دولت تروریستی.» او تأکید کرد که آلبانی بهطور کامل از آذربایجان، رهبری و مردم آن حمایت میکند.
آندری سیبیها، وزیر امور خارجه اوکراین نیز با صدور بیانیهای تاکید کرد: «تروریستهای ایرانی هیچ دلیل موجهی برای آسیب رساندن به آذربایجان یا اوکراین نداشتند.»
وی افزود: «حمله ایران به آذربایجان بار دیگر ثابت میکند که رژیم تهران نه فقط یک تهدید منطقهای بلکه یک تهدید جهانی است. این موضوع تنها محدود به ایران نیست، بلکه شامل متحدان تروریستی آن، از جمله روسیه نیز میشود.»
پیامدهای امنیتی و تهدید مسیرهای انرژی منطقه
جمهوری آذربایجان با جمعیتی حدود ۱۰ میلیون نفر، به گفته تحلیلگران، یکی از نقاط مهم برای رصد تحولات ایران در همسایگی خود به شمار میرود و جمهوری اسلامی ایران سالهاست روابط نزدیک باکو با اسرائیل را با بدبینی دنبال میکند.
کمی پس از حملات اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران، آذربایجان برای جلوگیری از تشدید تنشها اقدام کرد. وزیر امور خارجه آذربایجان اعلام کرد که هیچ بخشی از سرزمین کشور برای حمله به ایران، که آن را «دوست کشور» توصیف کرد، استفاده نخواهد شد و بدین ترتیب تلاش شد از بروز بحران دیپلماتیک گستردهتر جلوگیری شود.
با این حال، تیگران یگاویان، استاد روابط بینالملل در موسسه شیلر در پاریس به روزنامه لوموند میگوید: «ایران جمهوری آذربایجان را نوعی نماینده یا نیروی نیابتی اسرائیل میداند، حتی اگر این موضوع بهطور رسمی و علنی مطرح نشود.»
این کارشناس روابط بینالملل میگوید: «پس از جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰، نگاه تهران به جمهوری آذربایجان بیش از پیش تحت تأثیر افزایش حضور اسرائیل در این کشور قرار گرفت.» به گفته او، یکی از فرضیههای راهبردی مطرح این است که فرودگاههای شهرهای «فضولی» و «زَنگِلان» ممکن است در چارچوب همکاریهای امنیتی میان اسرائیل و جمهوری آذربایجان علیه ایران کاربرد نظامی پیدا کنند.
او همچنین مدعی شد «اسرائیل در جنوب جمهوری آذربایجان ایستگاههای رصد راداری فعال دارد و در باکو نیز ایستگاهی وابسته به موساد وجود دارد که از طریق آن مأمورانی که در ایران فعالیت میکنند از کشور خارج میشوند.»
در سالهای اخیر، جمهوری آذربایجان به یکی از شرکای مهم دیپلماتیک برای ایالات متحده و اسرائیل تبدیل شده است؛ تا حدی که از باکو برای پیوستن به توافقنامههای ابراهیم که روابط اسرائیل با چهار کشور عربی را عادی کرد، دعوت شد، هرچند این کشور هنوز آن را امضا نکرده است.
باکو همچنین در سالهای اخیر به یکی از محلهای مهم برگزاری نشستهای دیپلماتیک و امنیتی تبدیل شده است. برای نمونه، در سال ۲۰۲۵ مقامهای ترکیه و سوریه در این شهر با همتایان اسرائیلی خود دیدار و گفتوگو کردند.
تهران نگران است که اسرائیل از خاک جمهوری آذربایجان برای انجام حملات علیه ایران استفاده کند. با این حال، مقامهای باکو در جریان درگیری ۱۲روزه ژوئن ۲۰۲۵ با قاطعیت اعلام کردند چنین چیزی «هرگز» رخ نخواهد داد و تأکید کردند این موضع همچنان بدون تغییر باقی مانده است.
اما پس از حادثه روز پنجشنبه، مقامهای جمهوری آذربایجان لحن تندتری در پیش گرفتهاند. با این حال، آلتای گویوشوف، تاریخدان آذربایجانی و پژوهشگر مهمان در دانشگاه ساینسپو فرانسه معتقد است این موضعگیریها بیشتر مصرف داخلی دارد و هدف آن نشان دادن قدرت رهبری به افکار عمومی است. به گفته او، در عمل الهام علیاف بهطور جدی در پی جلوگیری از هرگونه تشدید تنش است، زیرا چنین وضعیتی میتواند پیامدهای فاجعهباری برای کشور به همراه داشته باشد.
سناریوهای ممکن و گمانهزنیها از دلایل حمله
چنین سناریویی برای ایران نیز میتواند پیامدهای منفی داشته باشد؛ زیرا در صورت تکرار حملات علیه جمهوری آذربایجان، احتمال دارد پای ترکیه نیز به ماجرا کشیده شود. باکو و آنکارا از یک اتحاد بسیار نزدیک و همکاری نظامی تثبیتشده برخوردارند؛ همکاریای که بهویژه در جنگهای تازه سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ بر سر کنترل منطقه قرهباغ کوهستانی آشکار شد.
نخجوان همواره منبع تنش میان آذربایجان و ایران بوده است و این حملات نشان داد که نخجوان تا چه اندازه آسیبپذیر است.
نخجوان قلمرویی جدا افتاده از بقیه کشور آذربایجان است که با ترکیه، ایران و ارمنستان مرز مشترک دارد و معمولا از طریق کامیونهایی که از باکو و از مسیر ایران عبور میکنند تأمین میشود.
برخی وبسایتهای آذربایجانی تحلیل کردهاند که از آنجائیکه تهران میداند که بخش اصلی آذربایجان تنها از طریق حمل و نقل هوایی به جمهوری خودمختار نخجوان متصل است؛ بنابراین، با از کار انداختن فرودگاه، آنها میخواهند ارتباط بین نخجوان و باقی آذربایجان را بهطور کامل قطع کنند.
در سالهای اخیر، تهران با برنامه آذربایجان برای ساخت یک گذرگاه از طریق ارمنستان در نزدیکی مرز با ایران، که قرار بود سرزمین اصلی آذربایجان را به برونمرز نخجوان متصل کند، مخالفت کرده است. این پروژه از حمایت رئیس جمهوری ترامپ برخوردار بوده است.
طبق توافقی که در کاخ سفید در ۸ اوت ۲۰۲۵ میان باکو، ایروان و واشینگتن امضا شد، یک جاده و یک خط راهآهن، آذربایجان را از طریق جنوب ارمنستان به نخجوان متصل خواهد کرد. این مسیر، موسوم به «راه ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» (TRIPP)، به ایالات متحده اجازه میدهد تا از طریق شرکتهای خود نفوذ خود را در منطقهای استراتژیک و سرشار از منابع انرژی گسترش دهد. با ادامه جنگ، این طرح میتواند به خطر بیفتد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
به گفته آقای گویوشوف، یکی دیگر از نقاط آسیبپذیر جمهوری آذربایجان میدانهای نفتی این کشور در دریای خزر است. او توضیح داد: «سه میدان بزرگ هیدروکربنی دریایی در فاصله بسیار نزدیکی از ایران قرار دارند و اگر هدف حمله قرار بگیرند، پیامدهای فاجعهباری بهویژه برای بودجه کشور خواهد داشت؛ بودجهای که بهشدت به صادرات نفت و گاز وابسته است.»
به گفته او، این سکوهای نفتی که با مشارکت شرکتهایی مانند بیپی و توتال اداره میشوند، به سامانههای دفاعی مجهز نیستند. وی افزود: «در این جنگ از موشکها و پهپادها استفاده میشود و از این نظر ایران برتری دارد، زیرا خود تولیدکننده آنهاست. در مقابل، جمهوری آذربایجان پهپاد تولید نمیکند و آنها را از ترکیه و اسرائیل خریداری میکند.»
رابطه میان اسرائیل و آذربایجان مبتنی بر وابستگی متقابل است. آذربایجان دستکم یکسوم نفت خود را از طریق ترکیه به اسرائیل صادر میکند، و در مقابل، اسرائیل پهپادها و تجهیزات نظامی به این کشور میفروشد.
زیرساختهای حیاتی آذربایجان توسط سامانه گنبد آهنین محافظت نمیشوند، اما بخشهایی از آنها با استفاده از فناوری اسرائیلی در یک سامانه پدافند هوایی چندلایه ایمن شدهاند. این همکاری عمیق و تثبیتشده است و مقامات آذربایجان امکان جدا شدن از آن را ندارند؛ با این حال، مواجهه با ایران موضوعی کاملا متفاوت و پیچیده است.
حملات علیه ایران برای ارمنستان نیز موجب نگرانی شده است. مرز ۴۰ کیلومتری ارمنستان با ایران یک مسیر حیاتی برای تجارت به شمار میرود. پیشتر، گردشگران ایرانی بدون نیاز به ویزا از این مرز عبور میکردند و ایروان مقصدی محبوب برای دیدار با بستگان تبعیدی و جشن گرفتن نوروز، سال نو ایرانی، بود.
اما اکنون، مقامات ارمنستان از احتمال ورود گسترده پناهندگان به کشور ابراز نگرانی کردهاند و این مسئله به یکی از چالشهای امنیتی و انسانی منطقه تبدیل شده است.