ترکیه عضو ناتو است و انتشار گزارشهایی در این باره که سامانههای دفاع هوایی و موشکی ناتو در شرق مدیترانه، یک موشک بالستیک شلیک شده از ایران را رهگیری و سرنگون کردند، این پرسش را مطرح کرده که آیا چنین حملاتی میتواند باعث فعال شدن «ماده ۵ پیمان آتلانتیک شمالی» شود.
در تئوری، اگر حملهای علیه یکی از اعضای ناتو روی دهد، ممکن است تمام اعضای این پیمان وارد درگیری شوند؛ و موضوع از آن رو اهمیت دارد که این موشک پس از عبور از آسمان عراق و سوریه، به سمت حریم هوایی ترکیه در حال حرکت بوده است.
آگهی
آگهی
مارک روته، دبیرکل ناتو نیز روز سهشنبه، پیش از انتشار خبر رهگیری این موشک، ایران را «صادرکننده هرج و مرج» خوانده و گفته بود که این اتحاد در صورت لزوم «از هر وجب از خاک ناتو دفاع خواهد کرد.»
ماده ۵ چیست و چگونه فعال میشود؟
پیمان آتلانتیک شمالی ۱۴ ماده دارد و ماده ۵ مهمترین اصل آن محسوب میشود که میگوید «حمله مسلحانه علیه یک عضو ناتو، حمله علیه همه اعضا تلقی میشود.»
این اصل که به اصل دفاع جمعی (Collective Defence) معروف است، هسته اصلی اتحاد نظامی ناتو را تشکیل میدهد.
پیمان ناتو در سال ۱۹۴۹ میلادی در آغاز جنگ سرد امضا شد تا کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی بتوانند در برابر تهدیدهای نظامی آن زمان، از یکدیگر دفاع کنند. در آن زمان، اتحاد جماهیر شوروی، پرده آهنینی را اطراف بخش قابل توجهی از اروپای شرقی و مرکزی کشیده بود و تهدید میکرد که کنترل خود را به سمت غرب اروپا گسترش خواهد داد.
در چنین شرایطی بود که ۱۲ کشور متحد بنیانگذار ناتو (که بسیاری از آنها هنوز در حال بازسازی اقتصاد و ارتش خود پس از ویرانیهای جنگ جهانی دوم بودند) توافق کردند که با ایجاد یک اتحاد نوین و تعهد به محافظت از یکدیگر، با تهدیدات شوروی مقابله کنند.
ماده ۵ پیمان ناتو با اتکا به ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد نوشته شده که «حق ذاتی دفاع از خود بصورت فردی یا جمعی» را برای کشوری که مورد حمله مسلحانه قرار گرفته، به رسمیت میشناسد.
ناتو اکنون از ۳۲ کشور عضو تشکیل شده که نتیجه ۱۰ دور گسترش آن از زمان تاسیس است.
منظور از «حمله مسلحانه» در ماده ۵ چیست؟
ماده ۵ فقط در صورت وقوع «حمله مسلحانه» اعمال میشود؛ مانند تهاجم یک کشور به خاک کشور دیگر است.
با این حال در وبسایت سازمان پیمان آتلانتیک شمالی آمده است که آنچه در چارچوب ماده ۵ «حمله مسلحانه» محسوب میشود، باید «به صورت موردی» مورد ارزیابی قرار گیرد و محدود به مفاهیم سنتی حملات نظامی آشکار توسط یک بازیگر دولتی نمیشود.
حوادثی که در وقوع آنها عنصر بینالمللی نقشی ندارند (مانند اقدامات تروریستی صرفا داخلی) نیز ماده ۵ را فعال نمیکنند؛ اگرچه متحدان ناتو میتوانند در چنین مواردی کمک ارائه دهند.
در نشستهای اخیر ناتو، رهبران کشورهای عضو همچنین تصریح کردهاند که ماده ۵ میتواند در قبال «حملات به فضا، از فضا یا در داخل آن» اعمال شود و حتی «حملات سایبری قابل توجه» و سایر حملات هیبریدی نیز ممکن است به عنوان «حمله مسلحانه» در نظر گرفته شوند.
آیا فعال شدن ماده ۵ به معنی جنگ فوری است؟
ماده ۵ به معنای ورود اعضای ناتو به جنگ آنهم بصورت خودکار نیست. برای فعال شدن ماده ۵ دو شرط وجود دارد: وقوع یک «حمله مسلحانه» علیه یک عضو ناتو، و درخواست یا رضایت کشور مورد حمله برای اقدام جمعی.
پس از آن، شورای آتلانتیک شمالی (بالاترین نهاد تصمیمگیری ناتو) تشکیل جلسه میدهد و تصمیم میگیرد آیا شرایط ماده ۵ برقرار است یا نه. اگر مشخص شود که دو شرط فوق برآورده شده، متحدان ناتو میتوانند بیانیهای صادر و در آن به اقدامات دفاع جمعی تحت ماده ۵ استناد کنند.
دیگر اینکه هر عضو برای دفاع از کشور مورد حمله، میتواند «هر اقدامی که لازم میداند» انجام دهد. این اقدام میتواند کمک نظامی، حمایت اطلاعاتی، پشتیبانی لجستیکی، اقدامات سیاسی یا اقتصادی باشد.
بنابراین هر کشور تصمیم میگیرد چگونه کمک کند و الزاما مجبور به اعزام نیرو یا ورود مستقیم به جنگ نیست.
آیا ماده ۵ پیمان ناتو تاکنون فعال شده است؟
ماده ۵ تنها یک بار در تاریخ ناتو فعال شده است؛ یعنی در پی حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در آمریکا.
یک روز بعد از حملات، اعضای ناتو اعلام کردند که اگر مشخص شود این حملات از خارج از آمریکا سازماندهی شده، آن را مشمول ماده ۵ میدانند. بعدها این تصمیم تایید شد و متحدان ناتو برای حمایت از آمریکا اقدام کردند.
در نتیجه آن بود که هواپیماهای رادار آواکس ناتو گشتزنی بر فراز آمریکا را آغاز کردند. در این عملیات، در مجموع ۸۳۰ خدمه از ۱۳ کشور ناتو بیش از ۳۶۰ سورتی پرواز انجام دادند.
عملیات دریایی ناتو در مدیترانه نیز آغاز شد و بعدها ناتو ماموریت نظامی در افغانستان را نیز برعهده گرفت.
ماده ۴ پیمان ناتو؛ ابتکاراتی برای جلوگیری از جنگ
در بسیاری از بحرانها، کشورها ابتدا به ماده ۴ ناتو متوسل میشوند. ماده ۴ به اعضا اجازه میدهد زمانی که امنیت یا تمامیت ارضی آنها تهدید میشود، درخواست مشورت و نشست اضطراری بدهند. این ماده الزام نظامی ایجاد نمیکند اما میتواند مقدمهای برای بررسی فعال شدن ماده ۵ باشد.
ماده ۴ اولین بار در پاسخ به جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ میلادی استفاده شد و از آن زمان تاکنون ۹ بار مورد استفاده قرار گرفته است؛ آنهم در پاسخ به کمکهای درخواستی ترکیه (اغلب در پاسخ به تجاوز سوریه) و پاسخ به تجاوزهای روسیه (درخواست شده توسط متحدان مختلف ناتو).
در بسیاری از بحرانها، ناتو ترجیح میدهد ابتدا از ابزارهای دیپلماتیک و مشورتی استفاده کند. به همین دلیل اگرچه متحدان ناتو فقط یک بار طبق ماده ۵ اقدام کردهاند، اما بارها در طول تاریخ این اتحاد، انواع اقدامات بازدارندگی را به اجرا گذاشتند و از وقوع درگیریها جلوگیری کردهاند.
بطور مثال در طول جنگ سرد، متحدان ناتو نیروهایی را در سراسر اروپا مستقر کردند و رزمایشهای نظامی گستردهای را برای نشان دادن قابلیتهای خود انجام دادند.
از زمان الحاق غیرقانونی کریمه به خاک روسیه در سال ۲۰۱۴ میلادی و سپس تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ نیز ناتو سطح آمادهباش نیروهای خود را افزایش داده و حضور نظامی خود را در امتداد جبهه شرقی این اتحاد تقویت کرده است.
این حضور، شامل استقرار نیروهای زمینی چندملیتی در بلغارستان، استونی، مجارستان، لتونی، لیتوانی، لهستان، رومانی و اسلواکی بوده است؛ همچنین نظارت هوایی توسط جتهای ناتو و دفاع هوایی و موشکی این ائتلاف تقویت شده است.
این اتحاد همچنین گامهایی برای مقابله با چالشهای امنیتی از جنوب، از جمله تروریسم در تمام اشکال آن، برداشته است.
آیا حمله به ترکیه میتواند ماده ۵ را فعال کند؟
از نظر حقوقی، اگر یک حمله مسلحانه واقعی به خاک ترکیه انجام شود، آنکارا میتواند درخواست فعال شدن ماده ۵ را مطرح کند. اما در عمل چند موضوع در تصمیمگیری نهایی ناتو نقش دارد: میزان و ماهیت حمله، قصد عامل حمله.
به همین دلیل، حتی در مواردی که موشکها یا پهپادها وارد خاک کشورهای عضو شدهاند، لزوما ماده ۵ فعال نشده است.
پیش از این در سال ۲۰۱۲ میلادی نیز یک خمپاره از خاک سوریه به ترکیه خورد و چند نفر کشته شدند. ترکیه از ناتو کمک خواست اما ماده ۵ فعال نشد. ناتو در عوض سامانههای پدافندی پاتریوت در ترکیه مستقر کرد و به حمایت سیاسی و دفاعی از این کشور پرداخت؛ یعنی ناتو تصمیم گرفت تنش را به جنگ مستقیم تبدیل نکند.
ورود پهپادهای روسی به حریم هوایی لهستان نیز باعث طرح صحبتهایی درباره فعال سازی ماده ۵ ناتو شده بود؛ اما این ماده فعال نشد و ناتو صرفا اعلام کرد که بر تعهدش به این اصل پابرجاست و افزود: «ما به شیوه خود و در زمان مناسب واکنش نشان خواهیم داد.»
واکنش ناتو به موشک پراکنیهای ایران
در ماجرای رهگیری یک موشک در نزدیکی حریم هوایی ترکیه، مقامهای ناتو تاکید کردند که فعلا بحثی درباره فعال کردن ماده ۵ مطرح نیست.
برخی تحلیلگران نیز بر این موضوع تاکید دارند کمی اغراقآمیز است که ماده ۵ صرفا به دلیل سرنگونی یک موشک فعال شود. آنها همچنین به این موضوع اشاره میکنند که اعضای ناتو در حال حاضر با تهاجم روسیه به اوکراین نیز در حال مقابله هستند و جنگ اوکراین باعث شده که ذخایر تسلیحاتی آنها کاهش یابد و تلاشها برای جایگزین کردن آنها نیز کند بوده است.
مارک روته، دبیرکل ناتو روز پنجشنبه در بحبوحه نگرانیها از درگیر شدن این ائتلاف در جنگ آمریکا و ایران، به خبرگزاری رویترز گفت که ناتو قصد ندارد ماده ۵ خود را به دلیل سرنگونی موشک بالستیکی که به سمت ترکیه شلیک شده بود، فعال کند.
او این حادثه را «جدی» توصیف کرد اما افزود: «مهمترین چیز این است که دشمنان ما دیروز دیدند که ناتو بسیار قوی و بسیار هوشیار است.»