مصرف کانابیس در کشورهای غربی اکنون بیش از هر زمان دیگری رواج یافته است؛ بهطوریکه بیش از ۲۱ درصد از آمریکاییهای ۱۲ سال به بالا گفتهاند در سال گذشته از آن استفاده کردهاند.
بر اساس مطالعهای در سال ۲۰۲۴، مصرف کانابیس در میان سالمندان نیز بیش از هر گروه سنی دیگری افزایش یافته است و اکنون تعداد کسانی که روزانه یا تقریباً هر روز کانابیس مصرف میکنند، از مصرفکنندگان الکل پیشی گرفته است.
آگهی
آگهی
بسیاری از مصرفکنندگان میگویند از حالت نشئگی یا احساس آرامشِ پس از مصرف لذت میبرند؛ برخی دیگر نیز ممکن است از آن برای کمک به خواب و تسکین درد استفاده کنند.
با این حال، علیرغم تصوراتی که درباره بیخطر بودن کانابیس گفته میشود هنوز ناشناختههای بسیاری درباره تأثیرات مصرف طولانیمدت آن بر سلامت ما وجود دارد.
دیپاک دِسوزا، استاد روانپزشکی در دانشکده پزشکی دانشگاه ییل، میگوید: «ما هنوز بهطور کامل نمیدانیم چرا مصرف کانابیس در برخی افراد پیامدهای منفی به همراه دارد و در برخی دیگر نه.»
پس مصرف چه مقدار کانابیس «مجاز» یا کمخطر است؟ از آنجا که کانابیس میتواند تأثیرات متفاوتی بر افراد مختلف داشته باشد، این موضوع کاملاً به ویژگیهای فردی بستگی دارد.
اما بهطور کلی، اجماع دانشمندان بر این است که هرچه دوز و دفعات مصرف کمتر باشد، خطرات آن نیز به مراتب کمتر خواهد بود.
برخلاف الکل یا سیگار، هیچ واحد «استانداردی» برای اندازهگیری کانابیس وجود ندارد. دبورا هاسین، استاد اپیدمیولوژی در دپارتمان روانپزشکی دانشگاه کلمبیا، میگوید: «تعیین دوز مصرفی دشوار است؛ زیرا کانابیس یک محصول استانداردشده نیست و اندازهگیری دقیق آن کار سختی است.»
در ادامه، به چند نکته مهم از جدیدترین پژوهشهای علمی درباره کانابیس اشاره میکنیم که دانشمندان میخواهند شما بدانید:
کانابیسهای امروزی بسیار قویتر هستند
بهطور میانگین، غلظت ماده روانگردان اصلی کانابیس، یعنی «تیاچسی» THC نسبت به گذشته بهشدت افزایش یافته است.
دِسوزا میگوید در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، کانابیس معمولاً تنها ۴ درصد «تیاچسی» داشت. او میافزاید: «اما امروزه ما با مجموعهای خیرهکننده از محصولاتی مواجهیم که ماده روانگردان «تیاچسی» بسیار بالایی دارند؛ چیزی که در دنیای طبیعی هرگز رخ نمیدهد.»
غلظت «تیاچسی» در برخی محصولات مانند کارتریجهای ویپ (سیگار الکترونیکی) و «دَبها» (عصارههای بسیار غلیظ ماریجوانا) میتواند به ۹۰ تا ۹۵ درصد برسد.
به گفته جاشوا گوین، دانشیار رادیولوژی در دانشگاه کلرادو اَنشوتز که روی تأثیر مصرف مواد بر مغز تحقیق میکند: «قطعا دلیلی وجود دارد که شک کنیم این غلظت بالا میتواند در برخی از پیامدهای منفی که تازه اکنون بهعنوان یک روند در حال ظهور هستند، نقش مستقیمی داشته باشد.»
تأثیر کانابیس بر افراد، متفاوت است
نحوه اثرگذاری کانابیس به عملکرد آن در مغز بازمیگردد. «تیاچسی» به گیرندههای تخصصی در «سیستم اِندوکانابینوئید» مغز متصل میشود. دِسوزا توضیح میدهد: «این گیرندهها در مغز ما تکامل نیافتهاند تا باعث نشئگی و مسمومیت ما شوند.»
در واقع، سیستم اندوکانابینوئید در عملکردهای حیاتی بسیاری از جمله خواب، اشتها، حافظه و ریتم شبانهروزی بدن نقش دارد و در نتیجه، «تیاچسی» بر تمام این موارد تأثیر میگذارد.
دِسوزا میگوید: «اما آنچه تیاچسی موجود در کانابیس انجام میدهد با عملکرد طبیعی سیستم اندوکانابینوئید بسیار متفاوت است.»
کانابینوئیدهایی که مغز بهطور طبیعی میسازد، در یک ناحیه بسیار کوچک ترشح میشوند و اثرشان بسیار کوتاه است. در مقابل، «تیاچسی» حاصل از مصرف ماریجوانا عملکردی بسیار تهاجمیتر دارد، گیرندهها را در سراسر مغز و برای مدت طولانیتری فعال میکند و همین امر باعث ایجاد حالت نشئگی و سرخوشی کاذب میشود.
افراد ممکن است در زمان مصرف کانابیس، اختلالاتی را در حافظه و شناخت تجربه کنند. در حالی که بسیاری از مردم برای رسیدن به آرامش کانابیس مصرف میکنند، دِسوزا میگوید: «برخی افراد، به دلایلی که هنوز کاملاً درک نکردهایم، ممکن است تأثیری کاملاً معکوس را تجربه کنند.» او میافزاید که این افراد ممکن است تحت تأثیر کانابیس دچار حملات پانیک (وحشتزدگی) شوند.
تحقیقات درباره خطرات طولانیمدت هنوز مبهم است
هنوز بهطور قطعی مشخص نیست که آیا کانابیس میتواند پیامدهای بلندمدتی برای بزرگسالان داشته باشد یا خیر. نتایج بهدستآمده تاکنون درباره اثرات شناختی آن ضد و نقیض بودهاند.
در مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ در نشریه معتبر جاما نتورک اوپن JAMA Network Open منتشر شد، گوین و همکارانش با استفاده از تصویربرداری عصبی از بیش از هزار نفر در سنین ۲۲ تا ۳۷ سال، به بررسی این موضوع پرداختند که مصرف کانابیس در طول عمر چه تفاوتی با اثرات کوتاهمدت آن دارد.
آنها دریافتند که مصرفکنندگانِ افراطی کانابیس (کسانی که بیش از ۱۰۰۰ بار در طول زندگی خود مصرف داشتهاند)، حین انجام یک کار مرتبط با حافظه فعال که در آن باید اطلاعات را برای مدت کوتاهی در ذهن نگه میداشتند، فعالیت مغزیِ کمتری از خود نشان دادند.
گوین میگوید: «زمانی که مغز در یک دوره زمانی طولانی در معرض تیاچسی قرار میگیرد، احتمالاً نوعی سازماندهی مجدد در مغز رخ میدهد. این سازماندهی مجدد میتواند میزان بخشهایی از مغز را که برای انجام کارهای مرتبط با حافظه فعال وارد عمل شده و فعال میشوند، کاهش دهد.»
پژوهشگران هیچ تفاوتی در فعالسازی مغز حین انجام وظایف شناختی، میان افراد با مصرف متوسط کانابیس (۱۰ تا ۹۹۹ بار در طول زندگی) و افراد غیرمصرفکننده (کمتر از ۱۰ بار مصرف در طول عمر) مشاهده نکردند.
دِسوزا میگوید، در جریان تحقیقاتی که از مصرفکنندگان کانابیس خواسته میشود مدتی از مصرف خودداری کنند، افرادی که مصرف مکرر داشتهاند اعتراف میکنند که «انگار مِهی از روی ذهنشان برداشته شده است. آنها شفافتر و واضحتر فکر میکنند و متوجه میشوند که از نظر شناختی عملکرد بهتری دارند.» او ادامه میدهد: «اما در دورانی که در حال مصرف بودند، اصلاً از این افتِ عملکرد آگاهی نداشتند.»
به گفته دِسوزا، یافتهها درباره اینکه آیا عملکرد شناختی پس از ترکِ مصرف طولانیمدت کانابیس دوباره بازیابی میشود یا خیر نیز تاکنون متناقض بودهاند.
هرچه بیشتر مصرف کنید، خطر اعتیاد بالاتر میرود
این باور که میگویند کانابیس اعتیادآور نیست، یک افسانه و دروغ است. خطر واقعی ابتلا به «اختلال مصرف کانابیس» است.
دِسوزا میگوید در این اختلال «فرد اساساً کنترل خود را بر مصرف مواد از دست میدهد» و با وجود پیامدهای منفی در زندگیاش، زمان، انرژی و پول زیادی را صرف کانابیس میکند.
هاسین توضیح میدهد از آنجا که میزان مصرف در جامعه رو به افزایش است، شیوع اختلال مصرف کانابیس نیز افزایش یافته است.
تحقیقات اخیر هاسین و همکارانش نشان میدهد که حدود ۳ نفر از هر ۱۰ نفری که کانابیس مصرف میکنند، به اختلال مصرف یا اعتیاد مبتلا میشوند.
اما هنوز مشخص نیست که چرا برخی افراد مستعدتر از دیگران هستند. هاسین میگوید تحقیقات نشان میدهد که هرچه دفعات مصرف بیشتر باشد، خطر اعتیاد نیز بالاتر میرود؛ بهطوریکه در مصرفکنندگان روزانه یا تقریباً روزانه که حدود یکسومِ کل مصرفکنندگان را تشکیل میدهند، بیش از نیمی از افراد به اختلال مصرف کانابیس مبتلا میشوند.
گروههای خاصی به شدت آسیبپذیرند
هاسین تأکید میکند: «کانابیس دارای مضرات و آسیبهایی است و بهتر است این موارد را در ذهن داشته باشیم تا افراد با احتیاط بیشتری رفتار کنند و بهجای اینکه تصور کنند هیچ خطری در کمین نیست، کمی درباره عواقب آن بیندیشند.»
برخی از جمعیتها آسیبپذیری بسیار بیشتری دارند:
- نوجوانان: نوجوانان به این دلیل آسیبپذیرترند که سیستم اندوکانابینوئید نقش مهمی در پلاستیسیته عصبی (انعطافپذیری و شکلگیری مغز) دارد و به نظر میرسد «تیاچسی» در این روند اختلال ایجاد میکند. شواهدی از افزایش خطر ابتلا به روانپریشی (سایکوز) بهویژه در میان کسانی که در سنین پایینتر و به میزان بیشتری کانابیس مصرف کردهاند، وجود دارد. هرچند این نکته نیز صادق است که این دوره حیاتی از رشد عصبی با دوران کاوش و کشف هویت نوجوانان همزمان است. دِسوزا میگوید: «من به نوجوانان توصیه میکنم که تا حد امکان مصرف کانابیس را از ذهن خود خارج کنند و یا دست کم آن را به تعویق بیندازند.»
- زنان باردار: بر اساس یک مطالعه در سال ۲۰۲۴، آمار خوداظهاریِ مصرف کانابیس در دوران بارداری از ۴.۵ درصد در سال ۲۰۱۲ به ۷ درصد در سال ۲۰۱۸ افزایش یافته است. تحقیقات نشان میدهد قرار گرفتن در معرض «تیاچسی» میتواند به رشد جنین آسیب جدی برساند.
- افراد دارای ریسک بالای سلامت روان: اگرچه بسیاری از خطرات فردی هنوز ناشناختهاند، اما دِسوزا (که در سال ۲۰۲۶ مقالهای درباره رابطه کانابیس و سلامت روان نوشته است) میگوید: «تنها عامل خطر آشکاری که میشناسیم، داشتن سابقه خانوادگی در بیماریهای روانی شدید یا ابتلای خود فرد به بیماریهای روانی جدی است.» بیماریهایی مانند اسکیزوفرنی یا اختلال دوقطبی از این دستهاند. برای افرادی که بیماریهای زمینهای دارند، خطر تشدید و افزایش علائم به شدت وجود دارد.
- سالمندان: افراد مسن (۶۵ سال و بالاتر) ممکن است در برابر عوارضی که پیری از قبل بر آنها تأثیر گذاشته، آسیبپذیرتر باشند؛ مواردی مانند حفظ تعادل و مهارتهای روانی-حرکتی در هنگام رانندگی. دِسوزا میگوید با توجه به افزایش شدید قدرت و غلظت کانابیسهای امروزی، سالمندان نباید این اشتباه را بکنند که همان دوزی را مصرف کنند که در دهه ۲۰ سالگیشان مصرف میکردند.
کارشناسان میگویند تجربه علائم اعتیاد نشاندهنده زیادهروی در مصرف است.
هاسین میگوید: «اگر افراد احساس میکنند که برای جلوگیری از حس و حال بد "مجبورند" مصرف کنند، احتمالاً باید برای مدتی مصرف را متوقف کرده و ببینند آیا این احساسات بد با چند هفته دوری از مواد برطرف میشود یا خیر.»
اطرافیان شما ممکن است ناظران دقیقتری نسبت به اثرات منفی کانابیس باشند؛ اگر آنها به شما میگویند که در حال زیادهروی هستید، عاقلانه است که به حرفشان گوش دهید. همچنین آگاهی از خطرات احتمالی برای سلامتی بسیار مهم است.
گووین میگوید: «امیدوارم پیام کلی این پژوهشها این باشد که مردم بتوانند بر اساس تحقیقات موجود و خطرهای شناختهشده، آگاهانه تصمیم بگیرند.»