احتمالا شما هم بارها شنیدهاید که اگر خوراکی از دستتان روی زمین بیفتد و سریع مثلا ظرف پنج ثانیه آن را بردارید، هنوز قابل خوردن است. این همان قانون موسوم به «پنج ثانیه» است؛ یک باور عمومی که دربارهاش اختلاف نظر وجود دارد؛ اما آیا «قانون پنج ثانیه» واقعیت دارد یا فقط یک توجیه روانی است؟
تصور کنید تکهای خیار یا هندوانه از دستتان روی زمین میافتد. آیا بلافاصله آن را در سطل زباله میاندازید یا با یادآوری قانون قدیمی و محبوب «پنج ثانیه»، با خود میگویید اگر سریع آن را بردارم و یک آبکشی سریع بکنم، هنوز قابل خوردن است؟
آگهی
آگهی
این همان «قانون پنج ثانیه» است؛ باوری عمومی که سالهاست در جمعهای خانوادگی و بحثهای روزمره دربارهاش اختلاف نظر وجود دارد. بعضی آن را کاملا واقعی میدانند و بعضی دیگر ردش میکنند. اما علم درباره این مسئله پیچیده چه میگوید؟
باکتریها در کسری از ثانیه منتقل میشوند
برخلاف تصور رایج، انتقال آلودگی اصلا به زمان وابسته نیست. اگر فکر میکنید باکتریها کرونومتر دستشان گرفتهاند و تا ۵ ثانیه تمام نشده به غذا حمله نمیکنند، سخت در اشتباهید!
جان تریگونینگ، استاد ایمنیشناسی واکسن درامپریال کالج لندن، به سه مطالعه کلیدی درباره انتقال باکتریها اشاره میکند که همگی خط بطلانی بر این قانون میکشند. تحقیقات نشان میدهند که باکتریها میتوانند تقریبا بلافاصله پس از تماس غذا با سطح آلوده، به آن منتقل شوند.
دانشمندان در آزمایشهای خود، مواد غذایی مختلفی مثل نان، نان کرهمالی شده، هندوانه و پاستیل خرسی را روی سطوح آلوده به باکتری (کاشی، استیل، چوب و فرش) انداختند. نتیجه تکاندهنده بود: باکتریها تقریبا بلافاصله منتقل شدند و میزان این انتقال در همان لحظه اول هم بسیار قابل توجه بود.
رطوبت و سطح؛ غولهای اصلیِ پشت پرده
نکته مهم اینجاست که مسئله اصلا «زمان» نیست، بلکه جنس غذا و نوع سطح، عوامل تعیینکننده واقعی هستند.
عامل اول؛ رطوبت غذا: نتایج تحقیقات نشان میدهد غذاهای مرطوب و آبدار (مثل هندوانه یا خیار)، مثل آهنربا خیلی سریعتر و بیشتر از غذاهای خشک، آلودگی را به خود جذب میکنند. در مقابل، غذاهای خشک مثل یک تکه نان یا شیرینی ساده، انتقال کمتری دارند.عامل دوم؛ نوع سطح زمین: بدترین سناریو زمانی رخ میدهد که یک غذای مرطوب روی یک سطح جامد بیفتد (مثلا هندوانه روی کاشی یا استیل). سطوح سخت انتقال بیشتری دارند، در حالی که سطوحی مثل فرش میتوانند بخشی از آلودگی را در خود نگه دارند و نرخ انتقال متفاوتی ایجاد کنند.
به بیان ساده، ترکیب رطوبت، نوع غذا و سطح است که سرنوشت بهداشتی خوراکی شما را مشخص میکند، نه عدد ۵ ثانیه!
باکتریها؛ مستاجران سمج سطوح خانه
شاید فکر کنید اگر غذا را سریع بردارید اتفاقی برایش نیفتاده است، اما تحقیقات نشان میدهد اگرچه ماندنِ بیشترِ غذا روی زمین احتمال جذب باکتری را بالاتر میبرد، اما آلودگی اصلی در همان لحظه اول اتفاق میافتد.
علاوه بر این، سطوح خانه و آشپزخانه هیچوقت استریل نیستند. باکتریها از راههای مختلفی ــ از مواد غذایی خام گرفته تا ظروف، هوا و دستها ــ وارد محیط میشوند. برخی از این میکروارگانیسمها لایههای محافظتی سختی روی سطوح میسازند که پاک کردنشان اصلا ساده نیست.
یک مطالعه جالب روی سوسیس پختهشده نشان داد که باکتریها حتی اگر ساعتها قبل روی سطح قرار گرفته باشند، باز هم به محض برخورد، به گوشت منتقل میشوند.
جان تریگونینگ، استاد ایمنیشناسی واکسن با اشاره به نتایج تحقیقات میگوید:«اگر یک تکه مرغ آلوده را روی میز آشپزخانه بگذارید و دو ساعت بعد، تکهای نان روی همان نقطه بیفتد، نان شما همچنان باکتریها را جذب میکند. این باکتریها تا ۲۴ ساعت روی آن سطح زنده و فعال باقی میمانند.»
حتی در یک مقاله علمی، قانون ۵ ثانیه را برای تجهیزات پزشکی اتاق عمل بررسی کردند! نتیجه عجیب نبود؛ اگر جراحان ابزاری را روی زمین بیندازند، برای استفاده مجدد، آبکشی ساده کافی نیست و حتماً باید آن را با مواد شوینده قوی استریل کنند.
آیا خوردن غذای افتاده همیشه خطرناک است؟
پاسخ کوتاه این است: نه همیشه**.**
اگر سیستم ایمنی بدن شما کاملا سالم باشد، خوردن یک خوراکی خشک که برای چند لحظه روی یک سطح معمولی افتاده، در اغلب موارد بیماری جدی ایجاد نمیکند. اما این موضوع به هیچوجه یک قانون ایمن و قابل اعتماد نیست.
اگر سیستم ایمنی ضعیفی داشته باشید، یا اگر خوراکی در محیطهای آلودهتر افتاده باشد، حتی مقدار بسیار کمی از باکتریهای بیماریزا میتواند شما را به دردسر بیندازد.
همچنین، اگر در خانه سگی دارید که ممکن است ساعتها قبل آلودگیهای خطرناکی را با پاهایش از حیاط یا خیابان به فرش منتقل کرده باشد، ریسک کار بسیار بالا میرود. به همین دلیل، متخصصان تاکید میکنند که شستن خیار یا غذای افتاده با آب خالی، هرگز تمیزی آن را تضمین نمیکند.
نتیجهگیری؛ تلهای به نام توجیه روانی
در نهایت، «قانون پنج ثانیه» بیشتر یک باور و ترفند روانی است تا یک اصل علمی. چیزی که باعث شده این تصور سالها دوام بیاورد، نه دادههای آزمایشگاهی، بلکه تجربه شخصی و میل ناخودآگاه ما به توجیه رفتارهای روزمره و دل نکندن از غذاهای خوشمزه است!
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
علم تصویر بیتعارفی ارائه میدهد: انتقال آلودگی، سریع، وابسته به شرایط و غیرقابل پیشبینی است. پس شاید بهتر باشد از این به بعد، به جای معجزه ثانیهها، به تمیزی محیط و اصول بهداشت روزمره اعتماد کنیم و بدانیم غذایی که روی زمین افتاد، دیگر کارش تمام شده است و قید خوردن آنرا بزنیم.