جنگ ایران شکنندگی زنجیرههای تامین جهانی سوختهای فسیلی را آشکار کرده است. حالا دهها کشور در آسیا و آفریقا به انرژی هستهای روی آوردهاند.
شوک جهانی انرژی ناشی از جنگ ایران کشورهای آسیا و آفریقا را وادار کرده تولید برق هستهای را افزایش دهند و برنامههای انرژی اتمی را در کشورهایی که هرگز چنین فناوریای نداشتند شتاب بخشیده است.
آگهی
آگهی
آسیا که مقصد اصلی نفت و گاز خاورمیانه بود نخستین و شدیدترین ضربه را از اختلال در مسیرهای کشتیرانی خورد و پس از آن آفریقا آسیب دید. آمریکا و اروپا نیز با افزایش هزینههای انرژی ناشی از این جنگ تحت فشار قرار گرفتهاند.
کشورهای دارای نیروگاه هستهای برای جبران کمبودهای کوتاهمدت در حال افزایش تولید هستند و در عین حال کشورهای فاقد انرژی هستهای برای محافظت در برابر شوکهای آتی سوختهای فسیلی برنامههای بلندمدت هستهای خود را تسریع میکنند.
جاشوا کرلانتزیک از شورای روابط خارجی گفت: «نیرو هستهای راهحل فوری نیست. توسعه انرژی اتمی بهویژه برای تازهواردان میتواند دههها طول بکشد. اما تعهدهای بلندمدتی که اکنون داده میشود احتمالا این فناوری را برای همیشه در ترکیب انرژی آینده کشورها تثبیت میکند.»
آسیای ضربهخورده به سوی هستهای میرود
در آسیا جنگ باعث شده کرهجنوبی تولید هستهای خود را بالا ببرد و در تایوان بحث بر سر راهاندازی دوباره رآکتورهای از رده خارج اوج گرفته است. در آفریقا نیز کنیا، رواندا و آفریقای جنوبی همگی بر حمایت خود از ساخت رآکتورهای آینده تاکید کردهاند.
انرژی هستهای از انرژی آزادشده هنگام شکافته شدن هسته اتم، مانند اورانیوم، در فرایندی به نام شکافت استفاده میکند. برخلاف سوختهای فسیلی دیاکسیدکربن تولید نمیکند اما پسماند رادیواکتیو بالقوه خطرناکی ایجاد میکند که همین یکی از دلایل احتیاط بسیاری از کشورهاست.
راشل برونسون از نشریه بولتن دانشمندان هستهای گفت: «این جنگ یک رنسانس جهانی هستهای را شتاب داده زیرا کشورها به دنبال جایگزینی برای ریسکهای بازار سوختهای فسیلی هستند.»
بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژی اتمی حدود ۳۱ کشور از برق هستهای استفاده میکنند که نزدیک به ۱۰ درصد برق جهان را تامین میکند. ۴۰ کشور دیگر نیز در حال بررسی این فناوری یا آمادهسازی برای ساخت نیروگاه هستند.
در آسیا که مدیریت اضطراری انرژی از افزایش مصرف زغالسنگ تا خرید نفت خام روسیه را در بر میگیرد کشورهایی که نیروگاه هستهای دارند تلاش میکنند از رآکتورهای موجود بیشترین بهره را ببرند.
کرهجنوبی در حال افزایش تولید است و تعمیرات پنج رآکتور از کارافتاده را سرعت داده و برنامهریزی کرده آنها را در ماه مه دوباره راهاندازی کند.
تایوان و ژاپن در حال عقبنشینی از سیاستهایی هستند که پس از فاجعه ذوب سوخت فوکوشیما در سال ۲۰۱۱ و زمانی که زلزله و سونامی برق سیستمهای خنککننده رآکتورها را قطع کرد به تعطیلی سایتهای هستهای انجامید.
تایوان در حال بررسی فرایند چندساله راهاندازی دوباره دو رآکتور است؛ روندی که مستلزم بازرسیهای دقیق، بررسیهای ایمنی و راستیآزمایی سامانههای کنترلی است.
در ژاپن از زمان آغاز جنگ، نخستوزیر تاکاییچی سانائه یک قرارداد ۴۰ میلیارد دلاری (۳۵ میلیارد یورویی) برای ساخت رآکتور با آمریکا امضا کرده، توافقی درباره بازیافت سوخت هستهای با فرانسه به دست آورده و به اندونزی وعده همکاری هستهای داده است.
ژاپن در ماه ژانویه بزرگترین نیروگاه هستهای جهان، کاشیوازاکی کاریوا، را دوباره راهاندازی کرد.
میشیو میاموتو از موسسه آمریکایی تحلیل اقتصاد انرژی و امور مالی گفت: «از نظر هزینه و امنیت انرژی، تجدیدپذیرها منطقیتر از هستهای هستند، اما قیمت بیسابقه برق که با بحران کنونی تشدید شده افکار عمومی ژاپن را به سمت پذیرش بیشتر انرژی هستهای سوق میدهد.»
در بنگلادش دولت میکوشد هرچه سریعتر رآکتورهای جدیدی را که توسط شرکت دولتی روساتم روسیه ساخته شده وارد مدار کند به امید آنکه تا تابستان امسال ۳۰۰ مگاوات برق به شبکه سراسری تزریق کنند و فشار ناشی از کمبود گاز را کاهش دهند.
ویتنام در ماه مارس برای ساخت دو رآکتور با طراحی روسی با مسکو قرارداد امضا کرد.
فیلیپین که بهتازگی وضعیت اضطراری ملی انرژی اعلام کرده در حال بررسی احیای یک نیروگاه هستهای است که پس از بحران نفتی ۱۹۷۳ ساخته شد اما هرگز به شبکه متصل نشد.
آلوی آسونسیون-استرونومو از موسسه تحقیقات هستهای فیلیپین گفت: «امیدوارم درس خود را گرفته باشیم. جنگ ایران همان فشاری را که برای حرکت به سوی هستهای لازم بود فراهم میکند.»
آفریقا از جاهطلبیهای هستهای میگوید
افزایش شدید قیمت انرژی و کمبود برق، در سراسر آفریقا که بیش از ۲۰ کشور از ۵۴ کشور آن برنامههای بلندمدت انرژی اتمی در دست اجرا دارند، خواست عمومی برای همکاری هستهای را تقویت کرده است.
با توجه به اینکه آفریقا بازاری در حال رشد دیده میشود کشورهای هستهای از جمله آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و کرهجنوبی رآکتورهای مدولار کوچک را به عنوان راهحلی برای کمبود انرژی عرضه میکنند.
این واحدهای فشرده از نیروگاههای بزرگ ارزانترند اما اجرای پروژهها باز هم سالها طول میکشد. کنیا که نخستین مرحله برنامه خود را در سال ۲۰۰۹ آغاز کرده قصد دارد در سال ۲۰۳۴ یک رآکتور مدولار کوچک را وارد مدار کند.
جاستوس وابویابو از آژانس انرژی و نیروی هستهای کنیا ماه گذشته گفت: «انرژی هستهای دیگر آرزویی دور از دسترس برای کشورهای آفریقایی نیست، بلکه ضرورتی راهبردی است.»
پل کاگامه رییسجمهور رواندا در نشست ماه مارس که به ابتکار آژانس بینالمللی انرژی اتمی برگزار شد گفت: «آفریقا در سالهای پیش رو یکی از مهمترین بازارهای جهانی برای رآکتورهای کوچکتر خواهد بود.»
رآکتورهای مدولار کوچک راهحلی برای پاسخ به رشد تقاضای برق، شبکههای ضعیف و وابستگی بیش از حد قاره به گازوییل وارداتی تلقی میشوند.
آفریقای جنوبی که تنها کشور دارای نیروگاه فعال هستهای در قاره است میخواهد سهم هستهای را در ترکیب انرژی خود از حدود ۵ درصد به ۱۶ درصد تا سال ۲۰۴۰ افزایش دهد.
لوییزو تیاباشه از شرکت انرژی هستهای آفریقای جنوبی گفت: «رآکتورهای مدولار کوچک میتوانند هدف راهبردی ما را برای قرار دادن آفریقای جنوبی در صف نخست فناوریهای پیشرفته هستهای محقق کنند.»
رقابت آمریکا و روسیه برای نفوذ
این اختلالهای انرژی در حالی رخ میدهد که رقابت واشنگتن و مسکو برای نفوذ در آفریقا شدت گرفته است.
شرکت روساتم روسیه در حال ساخت نخستین رآکتور مصر است و با اتیوپی، بورکینافاسو، غنا، تانزانیا و نیجر توافقهای همکاری دارد که از پروژههای بزرگ گرفته تا مراکز تحقیقاتی، تاسیسات فرآوری اورانیوم و برنامههای آموزشی را در بر میگیرد.
اگرچه تا کنون فقط کنیا و غنا به ابتکار آمریکا برای رآکتورهای مدولار پیوستهاند، واشنگتن میکوشد فاصله خود را جبران کند.
رایان توگر از وزارت خارجه آمریکا در کنفرانس هستهای نایروبی که ماه گذشته با حمایت آمریکا و کرهجنوبی برگزار شد گفت: «واشنگتن با کشورهای آفریقایی همکاری میکند تا به سرعت رآکتورهای هستهای غیرنظامی ایمن را توسعه دهند.»
غنا که قصد دارد از سال ۲۰۲۷ ساخت یک نیروگاه را آغاز کند در جستوجوی تامینکنندگان خارجی است.
ریسکها پابرجاست
گرچه علاقه به انرژی هستهای رو به افزایش است، اما خطرها از جمله ذوب سوخت رآکتورها، مدیریت نادرست پسماند و احتمال هموار شدن مسیر دستیابی به سلاح هستهای از بین نرفته است.
آیومی فوکاکوسا از گروه مدافع محیط زیست «دوستان زمین ژاپن» گفت: «هستهای بسیار پرریسک است و کشورها را همچنان به سوختهای وارداتی مانند اورانیوم غنیشده وابسته نگه میدارد.»
رکس آمانسیو از ائتلاف جهانی انرژیهای تجدیدپذیر گفت: «با توجه به اینکه ایجاد بخش هستهای سالها زمان میبرد دولتها باید برای تامین امنیت بلندمدت انرژی خود همچنان بر توسعه تجدیدپذیرها تمرکز کنند.»
برونسون همچنین هشدار داد نیروگاههای هستهای در زمان درگیریهای نظامی آسیبپذیرند و به نمونههایی اشاره کرد که در جریان جنگ ایران و نیز جنگ روسیه و اوکراین رآکتورها هدف قرار گرفتند.
او گفت: «همه این موارد در نحوه نگاه ما به امنیت انرژی نقش دارد.»
او افزود: «کشورها اکنون این نوع ریسکها را در برابر خطرهای دیگری میسنجند که آسیا و آفریقا پیش از همه با آنها روبهرو شدهاند، یعنی این که وقتی جریان گاز و نفت قطع میشود چه رخ میدهد.»