پژوهشگران چینی نوعی شانه هوشمند و برقی به نام «شانه گرهگشا» ساختهاند که با ترکیب تحریک الکتریکی و تزریق غیرتهاجمی دارو به عمق پوست سر توانسته است در آزمایشهای حیوانی ظرف یک ماه رشد مو را به نزدیک ۱۰۰ درصد بازگرداند. البته این شانه هنوز روی انسانها آزمایش نشده است.
شانه زدن روزانه موها به زودی میتواند از یک عادت ساده آرایشی به روشی برای مقابله با ریزش مو تبدیل شود. گروهی از پژوهشگران دانشگاه بیهانگ در پکن با همکاری چند مرکز علمی دیگر شانهای زیستالکترونیکی طراحی کردهاند که نام آن را با الهام از انیمیشن «گیسوکمند» (Tangled)، «دیتنگل» (Detangle) یا همان «گرهگشا» گذاشتهاند. هدف این اختراع مقابله با ریزش موی آندروژنتیک یا طاسی با الگوی مردانه است که حدود یک و نیم تا دو میلیارد نفر در سراسر جهان را درگیر کرده و بار روانی سنگینی بر دوش مبتلایان میگذارد.
چالشهای روشهای سنتی درمان ریزش مو
درمانهای فعلی ریزش مو هر کدام با چالشهای جدی روبهرو هستند. داروهای خوراکی مانند فیناستراید به دلیل تاثیرگذاری بر فرایندهای هورمونی ممکن است عوارض جانبی سیستمیک ایجاد کنند. از سوی دیگر محلولهای موضعی به دلیل سد دفاعی پوست نمیتوانند به اندازه کافی به عمق فولیکولهای مو نفوذ کنند و اثربخشی محدودی دارند.
روشهایی مانند میکرونیدلینگ نیز اگرچه میتوانند انتقال دارو به لایههای عمقیتر پوست را تسهیل کنند اما تهاجمی بودن آنها خطر آسیب به فولیکولهای مو را به همراه دارد. همچنین وجود مو روی پوست سر استفاده بلندمدت از چسبهای پوستی برای انتقال دارو را دشوار میکند.
مکانیسم عملکرد و نفوذ عمقی شانه برقی
پژوهشگران برای عبور از این موانع، سازوکاری را در شانه زیستالکترونیکی «شانه گرهگشا» به کار گرفتهاند که جزئیات آن در نشریه علمی «نیچر کامیونیکیشنز» منتشر شده است. دندانههای این شانه به جای اینکه همسطح باشند در دو ارتفاع متفاوت طراحی شدهاند. هنگام شانه زدن این اختلاف ارتفاع باعث بالا آمدن نسبی پوست سر و ایجاد میدان الکتریکی قویتری میشود. شدت این میدان در مقایسه با دندانههای همسطح ۲.۶۳ برابر بیشتر است.
این میدان الکتریکی میتواند مولکولها را تا عمق حدود ۶۶۰ میکرومتری پوست منتقل کند که تقریبا ۹ برابر عمیقتر از انتقال دارو از طریق استعمال موضعی معمولی است. پژوهشگران میگویند این ویژگی امکان رساندن مواد تنظیمی به نواحی عمقی فولیکولهای مو را فراهم میکند.
نقش مولکولهای دارویی و تنظیم هورمونی
نوآوری دیگر این شانه در دندانههای کوتاهتر آن نهفته است. نوک این دندانهها به مکانیزمی ساچمهای شبیه نوک خودکار مجهز شده که با تماس با پوست سر امکان آزادسازی مولکولهای تنظیمی را فراهم میکند.
این محفظهها حاوی دو ماده کلیدی برای کمک به بازسازی فولیکولهای مو هستند. نخست پلاسمید حاوی دستور ژنتیکی تولید پروتئین «فاکتور رشد اندوتلیال عروقی آ» (VEGFA) که با تحریک رگزایی به تقویت شبکه رگهای خونی اطراف فولیکولهای مو کمک میکند. ماده دوم مولکول «اسآردی۵آ۲ اسآرانای» (SRD5A2 siRNA) است که با مهار بیان ژن آنزیم پنجآلفا ردوکتاز نوع دو به کاهش تولید هورمون دیهیدروتستوسترون (DHT) کمک میکند. این هورمون یکی از عوامل اصلی کوچک شدن تدریجی فولیکولهای مو در ریزش موی آندروژنتیک است.
افزایش جذب سلولی و اثربخشی شانه برقی
میدان الکتریکی ایجادشده توسط این شانه اختلاف پتانسیل الکتریکی در غشای سلولهای فولیکول مو به وجود میآورد و امکان باز شدن موقت و برگشتپذیر منافذ سلولی را فراهم میکند. این فرایند که «الکتروپوریشن» نام دارد به انتقال مولکولهای تنظیمی به درون سلولها کمک میکند.
پژوهشگران میگویند میزان جذب درونسلولی این مولکولها با استفاده از این فناوری تا ۳.۴ برابر افزایش مییابد. از سوی دیگر تحریک الکتریکی به تنهایی نیز بر سوختوساز سلولی تاثیر میگذارد و با فعال کردن مسیرهای زیستی مرتبط با بازسازی فولیکول مو و کاهش برخی شاخصهای التهابی به رشد مجدد مو کمک میکند.
نتایج آزمایشگاهی و ایمنی دستگاه
نتایج آزمایش این شانه روی موشهای مبتلا به مدل القاشده ریزش موی آندروژنتیک امیدوارکننده بوده است. پژوهشگران با استفاده از تستوسترون موضعی به مدت ۲۸ روز مدلی از این عارضه را در پوست پشت بدن موشها ایجاد کردند. سپس «شانه گرهگشا» را هر سه روز یکبار با پالسهای الکتریکی ۳۰ ولتی به کار گرفتند.
پس از ۲۸ روز میزان پوشش مو در گروهی که هر دو مولکول تنظیمی را با کمک این شانه دریافت کرده بودند به حدود ۹۵ درصد رسید. این میزان در گروه دریافتکننده ماینوکسیدیل موضعی حدود ۷۰ درصد بود. نتایج همچنین نشان داد که «شانه گرهگشا» در مقایسه با فیناستراید خوراکی نیز رشد مو و بازسازی فولیکولها را به میزان بیشتری تقویت کرده است.
بررسیهای بافتشناسی و ارزیابی شاخصهای التهابی نیز در موشها تغییرات قابلتوجهی در بافت پوست یا نشانههای آسیب و التهاب ناشی از استفاده مکرر دستگاه نشان ندادند. با این حال این نتایج به معنای اثبات ایمنی بلندمدت دستگاه نیست.
چشمانداز آینده و نیاز به آزمایشهای انسانی «شانه گرهگشا»
با وجود این دستاورد امیدوارکننده پژوهشگران تاکید میکنند که تمامی این نتایج تاکنون در مدلهای حیوانی به دست آمده است. «شانه گرهگشا» هنوز روی انسان آزمایش نشده و مشخص نیست که آیا میتواند در درمان ریزش مو در انسان نیز به همین میزان موثر باشد یا خیر.
برای ارزیابی ایمنی و اثربخشی این فناوری در انسان به آزمایشهای بالینی نیاز است. تا پیش از انجام این آزمایشها نمیتوان این شانه را یک روش درمانی اثباتشده برای مقابله با طاسی دانست.