نزدیک به ۹ ماه پس از آغاز جنگ ایران، ترامپ نه برای ازسرگیری حملات نظامی شتاب دارد و نه برای مذاکره. جمهوری اسلامی نیز حاضر به پذیرش شروط واشنگتن نیست. هر دو طرف تصور میکنند زمان به سود آنهاست، اما ادامه این بنبست خطر شعلهور شدن دوباره جنگ را افزایش میدهد.
جنگ ایران وارد مرحلهای شده که در آن نه نشانهای از توافق صلح دیده میشود و نه چشمانداز روشنی برای پایان رویارویی نظامی وجود دارد. آمریکا با تکیه بر محاصره دریایی و تحریمهای اقتصادی امیدوار است جمهوری اسلامی را به عقبنشینی وادار کند، در حالی که تهران بر افزایش هزینههای جنگ برای واشنگتن حساب باز کرده است.
مجله آمریکایی آتلانتیک در تحلیلی، این وضعیت را «برزخی خطرناک» توصیف کرده است؛ وضعیتی که در آن آرامش نسبی جبهههای جنگ میتواند تصویری گمراهکننده از ثبات ارائه دهد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
به نوشته این نشریه، خطر اصلی اکنون نه لزوما تصمیم آگاهانه دو طرف برای آغاز جنگی تازه، بلکه احتمال تشدید ناگهانی درگیریها بر اثر یک محاسبه اشتباه، حادثهای پیشبینینشده یا تلاش یکی از طرفین برای بهرهبرداری از برتری احتمالی خود است.
ترامپ؛ گرفتار میان جنگ، توافق و فشار اقتصادی
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا در ماههای گذشته بارها از موفقیت عملیات نظامی علیه ایران سخن گفته، اما هنوز نتوانسته است به توافقی دست یابد که پایان جنگ را بهعنوان یک پیروزی سیاسی به افکار عمومی آمریکا عرضه کند.
به گزارش آتلانتیک، ترامپ در هفتههای پیش از انتخابات میاندورهای، در گفتوگوهای خصوصی از انجام دور تازهای از حملات سنگین علیه ایران حمایت کرده بود؛ حملاتی که قرار بود تهران را ناچار به بازگشت به مذاکرات بر اساس شروط واشنگتن کند.
با این حال، شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای و افزایش نارضایتی از جنگ و قیمت بالای سوخت، محاسبات رئیسجمهوری آمریکا را تغییر داده است.
ترامپ اکنون با سه گزینه دشوار روبهروست: ازسرگیری حملات گسترده، پذیرش توافقی که ممکن است نتواند آن را پیروزی جلوه دهد، یا ادامه فشار اقتصادی و محاصره دریایی بدون چشمانداز مشخصی برای پایان جنگ.
او فعلا گزینه سوم را ترجیح داده است.
آتلانتیک مینویسد حدود ۱۷ ناو جنگی آمریکا، از جمله سه گروه رزمی ناو هواپیمابر، در خاورمیانه مستقر هستند. حفظ چنین حضور نظامی گستردهای نهتنها هزینه مالی سنگینی دارد، بلکه بخشی از توان عملیاتی ارتش آمریکا را که میتوانست در مناطق دیگر جهان به کار گرفته شود، درگیر نگه داشته است.
از سوی دیگر، طولانی شدن جنگ برای ترامپ خطر سیاسی دیگری نیز دارد: تبدیل شدن درگیری ایران به یکی از همان «جنگهای بیپایان» که او وعده داده بود آمریکا را از آنها دور نگه دارد.
تهران؛ امید به فرسایش اراده سیاسی واشنگتن
در سوی دیگر، جمهوری اسلامی نیز ظاهرا به این نتیجه رسیده که گذشت زمان میتواند موقعیتش را در برابر آمریکا تقویت کند.
شکست انتخاباتی جمهوریخواهان، افزایش هزینههای حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه و نگرانی کشورهای منطقه از حملات تلافیجویانه ایران، از جمله عواملی هستند که تهران میتواند آنها را نشانه کاهش قدرت مانور ترامپ تلقی کند.
خبرگزاری رویترز در گزارشی در ۱۷ نوامبر نوشت که رهبران ایران، با تکیه بر مشکلات سیاسی ترامپ، خواستههای خود برای دستیابی به توافق را افزایش دادهاند و انتظار دارند واشنگتن نخستین گام را برای خروج از بنبست بردارد.
اما این محاسبه با یک تناقض اساسی روبهروست: توانایی حکومت برای تحمل فشارهای اقتصادی لزوما به معنای توانایی اقتصاد ایران و شهروندان برای تحمل پیامدهای آن نیست.
ادامه تحریمها، محدودیت صادرات نفت و اختلال در تجارت خارجی میتواند بحرانهای ساختاری اقتصاد ایران را عمیقتر کند. با این حال، جمهوری اسلامی ممکن است همچنان حفظ اهرمهای فشار خود در برابر آمریکا را بر کاهش فوری هزینههای اقتصادی ترجیح دهد.
آتلانتیک همچنین به احتمال بهرهبرداری سیاسی حکومت ایران از ادامه وضعیت جنگی اشاره میکند. در این چارچوب، برجسته کردن تهدیدهای خارجی میتواند به تهران امکان دهد بخشی از نارضایتیهای اقتصادی و سیاسی داخلی را به جنگ نسبت دهد و توجه افکار عمومی را از عملکرد حکومت منحرف کند.
تنگه هرمز؛ ادامه حملات و کاهش شدید تردد کشتیها
تحولات تازه تنگه هرمز نشان میدهد که توقف حملات گسترده آمریکا به معنای پایان درگیریها نیست.
خبرگزاری رویترز روز ۱۸ نوامبر گزارش داد که شرکت اماراتی «ادنوک لجستیک و خدمات» اعلام کرده یکی از شناورهایش شامگاه سهشنبه هنگام عبور از تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفته است. در این حادثه ۱۱ نفر زخمی و یک خدمه مفقود شدند.
در حادثهای جداگانه، نفتکش حامل گاز مایع «تارا گاز» نیز در تنگه هرمز هدف اصابت یک پرتابه قرار گرفت و دچار آتشسوزی شد. مقامهای عمان اعلام کردند عملیات نجات خدمه و جستوجو برای یافتن یک فرد مفقود ادامه دارد.
این حملات در حالی رخ داده که تردد کشتیها در تنگه هرمز بار دیگر بهشدت کاهش یافته است.
بر اساس دادههای شرکت ردیابی کشتیها «کپلر» که رویترز منتشر کرده، روز شنبه ۱۴ نوامبر تنها پنج کشتی حامل کالا از تنگه عبور کردند و روز یکشنبه هیچ عبوری ثبت نشد؛ در حالی که در آخر هفته پیش از آن، شمار کشتیهای عبوری به ۳۱ فروند رسیده بود.
این تحولات نشان میدهد که تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین اهرمهای فشار جمهوری اسلامی است. تهران میتواند با تهدید کشتیرانی، هزینه جنگ را از مرزهای ایران فراتر ببرد و بر اقتصاد کشورهای منطقه و بازارهای جهانی انرژی تأثیر بگذارد.
با این حال، رابطه میان ناامنی تنگه هرمز و قیمت نفت همواره مستقیم و یکسان نیست.
رویترز روز چهارشنبه ۱۸ نوامبر گزارش داد که با وجود ادامه نگرانیها درباره اختلال در عرضه نفت، افزایش ذخایر نفت خام آمریکا و نشانههایی از بهبود صادرات خاورمیانه، قیمت نفت کاهش یافته است.
این تحول نشان میدهد که اگرچه ایران همچنان توانایی ایجاد اختلال در کشتیرانی را حفظ کرده، تأثیر این فشار بر بازار جهانی انرژی به عوامل دیگری از جمله میزان عرضه، ذخایر نفت و واکنش بازار نیز وابسته است.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
چرا هیچیک از طرفین حاضر به عقبنشینی نیست؟
اختلاف میان خواستههای تهران و واشنگتن همچنان عمیق است.
آمریکا خواهان توافقی است که عملا برنامه هستهای ایران را برچیند و تنگه هرمز را بار دیگر به آبراهی آزاد برای کشتیرانی تبدیل کند.
در مقابل، جمهوری اسلامی خواستار رفع تحریمها، تضمین عدم تکرار حملات آمریکا و به رسمیت شناخته شدن کنترل عملی خود بر تنگه هرمز است.
اما اختلاف تنها بر سر مفاد توافق نیست. هر دو طرف نگراناند که برداشتن نخستین گام، اهرمهای فشارشان را تضعیف کند و دست طرف مقابل را در مذاکرات باز بگذارد.
آسوشیتدپرس در گزارشی در ۱۴ نوامبر نوشت که پیامهای متناقض ترامپ درباره جنگ و مذاکره، تلاشهای میانجیگرانه قطر برای دستیابی به توافقی موقت و بازگشایی تنگه هرمز را با بنبست روبهرو کرده است.
در همین حال، مؤسسه پژوهشی سوفان در تحلیلی در ۱۶ نوامبر هشدار داد که هر دو طرف خود را در موقعیت برتر میبینند و همین برداشت متقابل، دستیابی به توافق را دشوارتر کرده است.
به ارزیابی این مؤسسه، اظهارات مکرر ترامپ درباره تغییر حکومت ایران نیز میتواند نگرانی تهران از اهداف نهایی واشنگتن را افزایش دهد و حتی انگیزه اقدامات پیشدستانه را تقویت کند.
در واقع، مسئله فقط اختلاف بر سر برنامه هستهای یا تنگه هرمز نیست؛ فقدان اعتماد و نگرانی از پیامدهای سیاسی عقبنشینی، هرگونه مصالحه را برای دو طرف دشوار کرده است.
کاهش تدریجی فشارها؛ راهی برای خروج از بنبست؟
در شرایطی که نه پیروزی قاطع نظامی در دسترس به نظر میرسد و نه توافقی جامع، برخی تحلیلگران احتمال شکلگیری ترتیبی غیررسمی برای کاهش تنشها را مطرح میکنند.
بر اساس این سناریو، آمریکا میتواند بدون لغو رسمی تحریمها و محاصره دریایی، بهتدریج از شدت اجرای آنها بکاهد تا کشتیهای بیشتری از تنگه هرمز عبور کنند و بخشی از تجارت ایران از سر گرفته شود.
در چنین وضعیتی، واشنگتن همچنان میتواند مدعی حفظ فشار بر جمهوری اسلامی باشد، در حالی که تهران نیز بدون پذیرش رسمی شروط آمریکا، از کاهش محدودیتهای اقتصادی بهرهمند میشود. کشورهای حوزه خلیج فارس نیز ممکن است با مذاکره مستقیم با تهران برای تضمین امنیت خود، به کاهش تنشها کمک کنند.
با این حال، چنین ترتیبی به معنای حل اختلافات اساسی دو کشور نخواهد بود، بلکه راهی برای مدیریت بحران است که به هر دو طرف امکان میدهد بدون اعلام شکست یا عقبنشینی رسمی، از خطر رویارویی نظامی گسترده فاصله بگیرند.
زمان به سود کدام طرف است؟
آمریکا همچنان از برتری نظامی و توانایی اعمال فشار اقتصادی گسترده برخوردار است، اما ادامه محاصره و حضور نظامی در خاورمیانه، هزینههای سیاسی و مالی فزایندهای برای واشنگتن دارد.
جمهوری اسلامی نیز با حفظ توانایی تهدید کشتیرانی و انجام حملات محدود، نشان داده که میتواند هزینههای جنگ را به آمریکا و متحدان منطقهای آن منتقل کند. با این حال، ادامه این راهبرد اقتصاد ایران را نیز فرسودهتر میکند و تضمینی برای دستیابی تهران به خواستههایش وجود ندارد.
خطر اصلی آن است که هر دو طرف، ضعفهای طرف مقابل را بیش از اندازه و محدودیتهای خود را کمتر از واقعیت ارزیابی کنند.
واشنگتن ممکن است تصور کند فشار اقتصادی سرانجام جمهوری اسلامی را به تسلیم وادار خواهد کرد، در حالی که تهران شاید امیدوار باشد شکستهای سیاسی ترامپ و افزایش هزینههای جنگ، آمریکا را به پذیرش شروط ایران ناچار کند.
اما حملهای محدود به یک نفتکش، عملیات سایبری علیه زیرساختهای حیاتی یا اقدامی تلافیجویانه که از کنترل خارج شود، میتواند این بنبست را به دور تازهای از جنگ تبدیل کند.
به این ترتیب، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که زمان به سود تهران میگذرد یا واشنگتن، بلکه این است که دو طرف تا چه زمانی میتوانند بدون دستیابی به توافق، هزینهها و خطرات ادامه رویارویی را تحمل کنند.
ایران و آمریکا هر دو روی گذشت زمان شرط بستهاند اما شاید خطرناکترین اشتباه محاسباتی آنها همین تصور باشد که زمان الزاماً به سودشان کار میکند.