گزارش نیویورکتایمز درباره ارتباط احتمالی سدهای ایران با پایگاههای موشکی، با انتقاد کارشناسان روبهرو شده است. کاوه مدنی میگوید شباهت جغرافیایی، رابطه علت و معلولی را ثابت نمیکند و طرح فرضیههای تاییدنشده در زمان جنگ میتواند زیرساختهای غیرنظامی را به خطر بیندازد.
سدهای ایران و پایگاههای موشکی؛ چرا گزارش نیویورکتایمز با انتقاد کارشناسان روبهرو شد؟
گزارش تازه نیویورکتایمز درباره احتمال ارتباط برخی سدها و پروژههای انتقال آب ایران با تاسیسات زیرزمینی موشکی، واکنشهای انتقادی گستردهای برانگیخته است. این روزنامه با استناد به شباهت پراکندگی جغرافیایی سدهای ایران و مناطقی که هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتهاند فرضیهای درباره نقش احتمالی زیرساختهای آبی در پشتیبانی از برنامه موشکی ایران مطرح کرده است که به اذعان خود روزنامه هنوز اثبات نشده است.
کاوه مدنی، پژوهشگر حوزه محیط زیست و مدیر موسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد در مقالهای در فوربس با انتقاد از شیوه استدلال نیویورکتایمز هشدار داد که طرح چنین فرضیههایی در شرایط جنگی میتواند زیرساختهای حیاتی غیرنظامی را در معرض خطر قرار دهد. در همین حال، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران گزارش این روزنامه را تلاشی برای زمینهسازی حمله به زیرساختهای غیرنظامی توصیف کرد و تهدید کرد که تهران نیز میتواند زیرساختهای نزدیک پایگاههای آمریکا و اسرائیل را دارای کاربری دوگانه تلقی کند.
نیویورکتایمز در واکنش به انتقادها از گزارش خود دفاع کرده است. نیکول تیلور، سخنگوی این روزنامه اعلام کرد که گزارش بر تحقیقات و تحلیلهای هفت کارشناس بینالمللی حوزه محیط زیست و مسائل نظامی استوار بوده است. او همچنین اتهام زمینهسازی برای خشونت از طریق انتشار یک گزارش مستقل را خطرناک دانست. صنم ماحوزی، یکی از نویسندگان مقاله نیز تاکید کرد که نه او و نه گزارش منتشرشده، حمله به سدها یا دیگر زیرساختهای غیرنظامی را توصیه یا توجیه نکردهاند.
نیویورکتایمز چه چیزی را کشف کرده است؟
گزارش نیویورکتایمز که روز دوشنبه ۱۶ نوامبر به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون منتشر شد با طرح معمایی درباره گسترش سدسازی در ایران آغاز میشود.
نویسندگان گزارش میگویند شمار قابل توجهی از سدها و پروژههای انتقال آب در مناطقی ساخته شدهاند که ضرورت اقتصادی یا محیط زیستی احداث آنها برای برخی پژوهشگران روشن نبوده است.
این روزنامه سپس به یافتههای نیما شکری، پژوهشگر امنیت آب و استاد دانشگاه صنعتی هامبورگ، استناد میکند. شکری و همکارانش موقعیت دستکم ۵۳۳ سد در ایران را ثبت کردهاند.
به نوشته نیویورکتایمز، شکری هنگام بررسی نقشه حملات آمریکا و اسرائیل به تاسیسات نظامی مشکوک ایران، متوجه شباهت الگوی پراکندگی این حملات با نقشه سدهای کشور شد. هر دو نقشه ظاهرا الگویی نیمدایرهای را از شمال به جنوب ایران نشان میدادند.
این مشاهده پرسش تازهای را مطرح کرد که آیا برخی از پروژههای آبی ایران ممکن است برای تامین آب یا برق مورد نیاز مراکز موشکی زیرزمینی ساخته شده باشند؟
نیویورکتایمز به نقل از هفت کارشناس آب و مسائل نظامی نوشته است که استقرار تاسیسات موشکی در نزدیکی منابع پایدار آب و برق از نظر عملیاتی منطقی به نظر میرسد.
دنی سیترینوویچ، تحلیلگر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل به این روزنامه گفته است که ایران برای جلوگیری از اختلال در فعالیت مراکز موشکی خود انگیزه زیادی برای ایجاد زیرساختهای مستقل یا جایگزین تامین آب و انرژی دارد.
از این منظر، چنین تاسیساتی میتوانند در صورت تخریب شبکه سراسری برق یا دیگر زیرساختهای عمومی، به تداوم فعالیت مراکز نظامی کمک کنند.
با این حال، میان منطقی بودن یک فرضیه نظامی و اثبات اینکه سد مشخصی برای چنین هدفی ساخته شده، تفاوت وجود دارد.
نیویورکتایمز خود اذعان کرده است که به دلیل محرمانه بودن برنامه موشکی ایران ارتباط مستقیم میان پروژههای آبی و تاسیسات زیرزمینی همچنان در حد گمانهزنی است.
در گزارش منتشرشده نیز سندی درباره تصمیمگیری برای احداث یک سد با هدف پشتیبانی از پایگاه موشکی مشخص، یا شواهدی از انتقال مستقیم آب و برق از سدهای مورد بحث به چنین تاسیساتی ارائه نشده است.
کاوه مدنی: شباهت جغرافیایی به معنای رابطه علت و معلولی نیست
کاوه مدنی روز ۱۷ نوامبر در مقالهای با عنوان «منطق خطرناک ارتباط دادن سدهای ایران به موشکها» در مجله فوربس اساس روش استدلال نیویورکتایمز را به چالش کشید.
او معتقد است که نزدیکی دو تاسیسات روی نقشه بهتنهایی هیچ رابطه علت و معلولی میان آنها را اثبات نمیکند.
به نوشته مدنی، سدها، تونلهای انتقال آب و بسیاری از مراکز نظامی ایران در مناطق کوهستانی قرار دارند. مناطقی که ویژگیهای زمینشناسی، توپوگرافی و دسترسی به منابع آب، محل احداث تاسیسات مختلف را تحت تاثیر قرار میدهد.
بنابراین مشاهده همپوشانی جغرافیایی میان این دو نوع تاسیسات لزوما پدیدهای غیرعادی نیست.
مدنی تاکید میکند که بررسی علمی چنین فرضیهای نیازمند تحلیل آماری نظاممند، در نظر گرفتن عوامل جغرافیایی مشترک، بررسی اسناد تاریخی و ارزیابی توضیحهای جایگزین است.
برای مثال باید مشخص شود که کدام تاسیسات زودتر ساخته شدهاند. آیا یک سد برای پشتیبانی از پایگاه نظامی احداث شده یا پایگاه نظامی به دلیل دسترسی قبلی به منابع آب و برق در نزدیکی سد مستقر شده است؟
احتمال دیگری نیز وجود دارد. اینکه انتخاب محل هر دو تاسیسات، مستقل از یکدیگر و صرفا به دلیل ویژگیهای مشترک جغرافیایی صورت گرفته باشد.
این تمایز در گزارش نیویورکتایمز تعیینکننده است، زیرا حتی اثبات یک همبستگی آماری میان موقعیت سدها و مراکز نظامی بهتنهایی نمیتواند نشان دهد کدامیک علت احداث دیگری بوده است.
آیا سدسازی گسترده ایران واقعا یک معمای حلنشده است؟
یکی دیگر از محورهای انتقاد کاوه مدنی، شیوه توصیف سیاستهای سدسازی ایران در نیویورکتایمز است.
در حالی که گزارش این روزنامه از وجود معمایی دیرینه درباره علت احداث تعداد زیادی از سدها سخن میگوید، مدنی معتقد است که دلایل گسترش این پروژهها مدتهاست در پژوهشهای مربوط به مدیریت آب ایران بررسی شدهاند.
او در مقاله فوربس به پژوهش خود در سال ۲۰۱۴ درباره بحران آب ایران اشاره میکند که در آن سیاستگذاری ناهماهنگ، کشاورزی ناکارآمد، توسعه نامتوازن و اتکای بیش از اندازه به راهکارهای مهندسی را از عوامل بحران آب کشور معرفی کرده بود.
به نوشته مدنی پروژههای سدسازی و انتقال آب طی دههها، حتی زمانی که توجیه محیط زیستی و اقتصادی کافی نداشتند، به نماد توسعه، نوسازی و خودکفایی تبدیل شدند.
او همچنین به نقش منافع سیاسی و مالی در گسترش این پروژهها اشاره میکند.
از این منظر ناکارآمدی یک سد یا فقدان توجیه اقتصادی مناسب برای احداث آن، الزاما به معنای پنهان بودن هدف اصلی پروژه نیست.
مدنی مینویسد که یک سد میتواند غیرضروری، مخرب محیط زیست و محصول تصمیمهای سیاسی یا اقتصادی نادرست باشد، بدون اینکه تاسیساتی نظامی محسوب شود.
انتقاد اقتصادی؛ چند سد ایران واقعا برق تولید میکنند؟
اسفندیار باتمانقلیچ، بنیانگذار و مدیر بنیاد پژوهشی بورس و بازار نیز در واکنش به گزارش نیویورکتایمز، استدلال مربوط به تامین برق مراکز موشکی از طریق سدها را زیر سوال برد.
او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که به گفته او، از بیش از ۵۰۰ سد بزرگ ایران، کمتر از ۵۰ سد به توربینهای تولید برق مجهز هستند.
باتمانقلیچ بر این اساس استدلال کرد که نمیتوان احداث صدها سد را با هدف تامین برق تاسیسات نظامی توضیح داد.
این آمار در اظهارات او مطرح شده و بررسی مستقلی درباره تعداد دقیق سدهای دارای تجهیزات تولید برق در دست نیست. همچنین باید میان تامین برق و تامین آب تمایز گذاشت زیرا سدهایی که برقآبی تولید نمیکنند نیز ممکن است منابع تامین آب باشند.
باتمانقلیچ توضیح دیگری برای گسترش سدسازی ارائه میکند: منافع اقتصادی پیمانکاران و شرکتهایی که از بودجه پروژههای عمرانی بهرهمند میشوند، از جمله شرکتهای ساختمانی وابسته به سپاه پاسداران.
او همچنین این پرسش را مطرح کرده است که اگر هدف ایجاد زیرساخت پشتیبان برای یک مرکز نظامی محرمانه باشد، چرا باید به ساخت سدهای بزرگ، پرهزینه و آسیبپذیر در برابر حملات هوایی متوسل شد آن هم در حالی که استفاده از ژنراتورهای دیزلی و حفر چاه نیز میتواند در برخی شرایط گزینهای برای تامین مستقل انرژی و آب باشد.
توضیحات نیما شکری؛ فرضیه مطرحشده مجوز حمله نیست
انتقادها تنها از سوی پژوهشگران خارج از گزارش نیویورکتایمز مطرح نشدهاند.
نیما شکری، یکی از منابع اصلی این گزارش، پس از انتشار مقاله در شبکه اجتماعی ایکس توضیح داد که نزدیکی جغرافیایی سدها و اهداف نظامی، نه مشخص میکند چرا این سدها ساخته شدهاند و نه حمله به آنها را توجیه میکند.
او همچنین تاکید کرد که مقاله نیویورکتایمز خواستار حمله به سدها یا زیرساختهای آبی نشده است.
شکری در ادامه مخالفت خود را با هدف قرار دادن سدها و زیرساختهای غیرنظامی، صرفنظر از اینکه چه طرفی این حملات را انجام دهد، اعلام کرد.
این پژوهشگر یادآور شد که بسیاری از سدهای ایران کارکردهای اساسی غیرنظامی، از جمله تامین آب آشامیدنی، آبیاری زمینهای کشاورزی و تولید برق دارند و هرگونه نقش نظامی احتمالی نباید این کارکردها را تحتالشعاع قرار دهد.
این توضیحات نشان میدهد که حتی مشارکت یک پژوهشگر در طرح فرضیهای علمی، لزوما به معنای تایید تمام برداشتهای احتمالی از آن فرضیه نیست.
در سوی دیگر، دنی سیترینوویچ، تحلیلگر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل که نیویورکتایمز از اظهارات او استفاده کرده بود، پس از انتشار گزارش بار دیگر از منطق نظامی این فرضیه دفاع کرد.
او ادعا کرد که برنامه موشکی ایران طی دههها برای مقاومت در برابر حملات طولانی، تخریب زیرساختها و قطع خدمات عمومی طراحی شده و ایجاد منابع مستقل آب و برق با این راهبرد سازگار است.
با این حال، سیترینوویچ نیز تصریح کرد که ارتباط مستقیم پروژههای سدسازی ایران با تاسیسات موشکی زیرزمینی بهطور قطعی اثبات نشده است.
بازداشت فعالان محیط زیست، فرضیهای دیگر در گزارش نیویورکتایمز
گزارش نیویورکتایمز تنها به ارتباط احتمالی سدها و مراکز موشکی محدود نمیشود. این روزنامه احتمال داده است که محل برخی تاسیسات محرمانه نظامی بتواند به توضیح حساسیت نهادهای امنیتی ایران نسبت به فعالیتهای محیط زیستی در سالهای ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ کمک کند.
در آن دوره اطلاعات سپاه پاسداران شماری از فعالان حیات وحش را به اتهام جاسوسی بازداشت کرد. کاووس سیدامامی، از بنیانگذاران موسسه میراث حیات وحش پارسیان، در دوران بازداشت جان باخت و تعدادی دیگر از بازداشتشدگان سالها در زندان ماندند.
نیویورکتایمز در گزارش خود به اظهارات مراد طاهباز، از اعضای این موسسه درباره حساسیت بازجویان نسبت به فعالیتهای گروه در هرمزگان استناد کرده است.
نیکآهنگ کوثر، تحلیلگر مسائل محیط زیست و آب که با نیویورکتایمز گفتوگو کرده بود نیز احتمال داده است که سپاه پاسداران حتی فعالیتهای میدانی معمول پژوهشگران حیات وحش را در نزدیکی مناطق حساس نظامی، تهدیدی امنیتی تلقی کرده باشد.
کاوه مدنی این بخش از گزارش را نیز مورد انتقاد قرار داده است.
او در مقاله فوربس یادآور میشود که فعالیت گروههای حفاظت از حیات وحش در مناطق مورد بحث با مجوز و تحت نظارت نهادهای دولتی و امنیتی انجام میشد.
به اعتقاد مدنی، طرح این احتمال که فعالان محیط زیست ناخواسته به تاسیسات محرمانه نزدیک شده باشند، میتواند بهطور ناخواسته به همان سوءظنهای امنیتی اثباتنشدهای اعتبار ببخشد که علیه آنها مطرح شده بود.
البته نیویورکتایمز در گزارش خود نیز تصریح کرده که توضیح قطعی درباره انگیزه بازداشت این فعالان همچنان در دست نیست.
پیامدهای گزارش در زمان جنگ؛ هشدار کارشناسان درباره زیرساختهای غیرنظامی
بخش مهمی از انتقاد کاوه مدنی به پیامدهای احتمالی طرح فرضیه ارتباط سدها و مراکز موشکی در شرایط جنگی اختصاص دارد.
به اعتقاد او هنگامی که جنگ جریان دارد، معرفی زیرساختهای حیاتی غیرنظامی در ارتباط با اهداف نظامی میتواند پیامدهایی فراتر از یک بحث علمی یا روزنامهنگارانه داشته باشد.
مدنی هشدار میدهد که سدها و تاسیسات آبی، منابع تامین آب آشامیدنی، آبیاری، تولید انرژی و کنترل سیلاب هستند و میلیونها غیرنظامی به آنها وابستهاند.
به نوشته او تخریب این تاسیسات میتواند به سیلاب، آوارگی، اختلال در تامین آب و غذا و خسارتهای گسترده محیط زیستی منجر شود.
مدنی در یادداشت خود همچنین به گزارشهای مربوط به آسیب دیدن برخی زیرساختهای آبی ایران، از جمله مخازن آب و تاسیسات آبشیرینکن، در جنگ جاری اشاره کرده و یادآور شده است که تاسیسات آبی در دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس نیز از پیامدهای درگیریها مصون نماندهاند.
از نظر او چنین شرایطی مسئولیت روزنامهنگاران را در تفکیک واقعیتهای اثباتشده از فرضیهها و گمانهزنیها سنگینتر میکند.
نیما شکری نیز پس از انتشار گزارش هشدار داد که حمله به سدها میتواند جان انسانها، امنیت آب و غذا و اکوسیستمها را به خطر بیندازد.
نیکآهنگ کوثر، یکی دیگر از افرادی که در گزارش نیویورکتایمز از او نقلقول شده بود نیز پس از انتشار مقاله مخالفت خود را با هرگونه حمله به زیرساختهای غیرنظامی، صرفنظر از عامل حمله یا دلایل مطرحشده برای آن، اعلام کرد.
در مقابل، صنم ماحوزی، نویسنده گزارش نیویورکتایمز با رد برداشتهایی که مقاله را توجیهکننده حمله به سدها معرفی کردهاند، تاکید کرد که از انتقاد مستند استقبال میکند اما این انتقادها باید بر خوانشی دقیق و منصفانه از گزارش استوار باشند.
نیکول تیلور، سخنگوی نیویورکتایمز نیز اعلام کرده است که متهم کردن یک گزارش مستقل به فراهم کردن زمینه خشونت خطرناک است.
به این ترتیب، اختلاف اصلی میان منتقدان و نویسندگان صرفا بر سر امکان وجود ارتباط نظامی نیست بلکه درباره میزان شواهد لازم برای برجسته کردن چنین فرضیهای و پیامدهای احتمالی انتشار آن در شرایط جنگی نیز اختلافنظر وجود دارد.
واکنش تهران؛ تهدیدی که خود با پرسش حقوقی روبهروست
انتشار گزارش نیویورکتایمز واکنش مقامهای ایران را نیز به دنبال داشت.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران روز سهشنبه ۱۷ نوامبر این گزارش را زمینهسازی برای دور تازهای از حملات به زیرساختهای غیرنظامی ایران توصیف کرد.
او در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که بر اساس همین منطق، ایران نیز هر سد، بندر یا نیروگاهی را که نزدیک پایگاههای آمریکا یا اسرائیل قرار داشته باشد، دارای کاربری دوگانه تلقی خواهد کرد.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز گزارش نیویورکتایمز را بخشی از تلاش برای ایجاد توجیه امنیتی برای حمله به زیرساختهای حیاتی کشور دانست.
این اتهامها مواضع مقامهای ایران هستند و شواهد مستقلی مبنی بر اینکه نیویورکتایمز عامدانه در پی زمینهسازی برای حمله نظامی بوده، ارائه نشده است.
در عین حال، تهدید قالیباف نیز با همان پرسش حقوقی روبهروست که در انتقادها درباره سدهای ایران مطرح شده است: آیا صرف نزدیکی یک زیرساخت غیرنظامی به پایگاه نظامی میتواند آن را به هدفی مشروع تبدیل کند؟
حقوق بینالملل درباره حمله به سدها چه میگوید؟
در حقوق بینالملل بشردوستانه، تاسیسات غیرنظامی اصولا نباید هدف حمله قرار گیرند، مگر اینکه بر اساس معیارهای حقوقی مربوط، به هدف نظامی تبدیل شده باشند.
ماده ۵۲ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو، برای شناسایی هدف نظامی دو شرط اساسی تعیین میکند: تاسیسات مورد نظر باید به دلیل ماهیت، موقعیت، هدف یا نحوه استفاده، سهم موثری در عملیات نظامی داشته باشد و تخریب یا از کار انداختن آن در شرایط حاکم، مزیت نظامی مشخصی ایجاد کند.
اما سدها از حمایت ویژهای نیز برخوردارند.
ماده ۵۶ این پروتکل مقرر میکند که حمله به سدها، سیلبندها و نیروگاههای هستهای، حتی در صورتی که هدف نظامی محسوب شوند، در شرایطی که خطر آزاد شدن نیروهای خطرناک و وارد آمدن تلفات شدید به غیرنظامیان وجود داشته باشد، ممنوع است مگر در استثناهای محدود پیشبینیشده در همان ماده.
دامنه اجرای تعهدات خاص این پروتکل به وضعیت عضویت کشورها و دیگر قواعد قابل اعمال بستگی دارد اما اصول عرفی تفکیک اهداف نظامی و غیرنظامی، تناسب و اتخاذ اقدامات احتیاطی در حمله همچنان اهمیت دارند.
در نتیجه، صرف نزدیکی یک سد به پایگاه موشکی، یا حتی استفاده احتمالی یک مرکز نظامی از بخشی از خدمات آن، بهخودیخود قانونی بودن حمله را ثابت نمیکند.
همین معیارها درباره زیرساختهای غیرنظامی کشورهای دیگر نیز مطرحند و نمیتوان بر اساس تهدید متقابل، آنها را از حمایتهای حقوق بینالملل محروم کرد.
از یک فرضیه قابل بررسی تا ادعایی اثباتنشده
گزارش نیویورکتایمز پرسشی مطرح کرده که بررسی آن از نظر علمی و اصول حرفهای خبرنگاری مشروع است: آیا برخی پروژههای زیرساختی ایران ممکن است علاوه بر اهداف اعلامشده، برای پشتیبانی از تاسیسات نظامی نیز مورد استفاده قرار گرفته باشند؟
اما انتقاد کارشناسان نشان میدهد که برای پاسخ به این پرسش، شباهت دو نقشه یا منطقی بودن یک فرضیه نظامی کافی نیست.
پیشینه زمانی ساخت پروژهها، شرایط جغرافیایی، منافع اقتصادی و سیاسی سدسازی و شواهد مشخص درباره ارتباط تاسیسات آبی با مراکز نظامی، همگی در ارزیابی این فرضیه اهمیت دارند.
از سوی دیگر، طرح این احتمال در یک گزارش خبری را نمیتوان بدون ارائه شواهد، با توصیه یا زمینهسازی عمدی برای حمله نظامی یکسان دانست، همانطور که نویسندگان نیویورکتایمز نیز تصریح کردهاند که خواستار هدف قرار دادن سدها نشدهاند.
با این حال، نگرانی مطرحشده از سوی کاوه مدنی و دیگر کارشناسان به مسئلهای فراتر از نیت نویسندگان مربوط میشود و آن پیامدهایی است که یک روایت اثباتنشده ممکن است در شرایط جنگی برای زیرساختهای حیاتی و غیرنظامیان داشته باشد.
در نهایت، ناکارآمدی یا فساد در سیاستهای سدسازی ایران، حتی اگر بهطور مستند اثبات شده باشد، دلیل بر نظامی بودن این تاسیسات نیست. همچنین احتمال استفاده نظامی از برخی زیرساختها، بهتنهایی مجوز حمله به آنها ایجاد نمیکند.
تمایز میان این گزارهها، هم برای ارزیابی اعتبار فرضیه نیویورکتایمز ضروری است و هم برای جلوگیری از تبدیل گمانهزنیهای علمی و سیاسی به ادعاهایی که ممکن است امنیت زیرساختهای غیرنظامی را به خطر بیندازند.