وضعیت «نه جنگ، نه صلح» که مقامهای ایران نیز در سخنان خود به آن اشاره میکنند شاید در نگاه نخست به معنای توقف درگیری و کاهش خطر رویارویی نظامی باشد اما در عمل میتواند شکل دیگری از بحران را پدید بیاورد.
بحرانی که در شرایط «نه جنگ، نه صلح» شکل میگیرد بحرانی فرسایشی است که بدون اعلام رسمی جنگ، اقتصاد، امنیت و زندگی روزمره مردم را تحت فشار قرار میدهد.
در چنین شرایطی، نه توافقی پایدار وجود دارد که چشمانداز روشنی ترسیم کند و نه جنگی تمامعیار که تکلیف طرفها را مشخص کند. نتیجه این وضعیت عدم اطمینان، تجمیع مشکلات به دور بحرانی حلنشده و افزایش احتمال یک درگیری تازه است.
تهران و واشنگتن هر دو در شرایط کنونی خود را در موقعیت برتر میبینند و تصور میکنند میتوانند با ادامه فشار، طرف مقابل را به عقبنشینی وادار کنند. آمریکا به فشار اقتصادی و محدودیتهای تجاری متکی است و ایران نیز تلاش میکند با حفظ توان بازدارندگی و اهرمهای منطقهای، هزینه فشارها را افزایش دهد. با این حال این راهبردها همانطور که ماههای گذشته نشان دادهاند لزوما به توافقی پایدار منتهی نمیشوند.
به عبارت دیگر هر دو طرف در شرایطی گرفتار شدهاند که مقاومت طرف مقابل را نشانهای از ضرورت افزایش فشار میدانند.
آتشبسی که به صلح تبدیل نمیشود
توقف حملات نظامی به شکلی که در دوره جنگ ۴۰ روزه در جریان بود بهتنهایی به معنای پایان بحران نیست. آتشبس در شرایطی که مسائل اصلی مورد اختلاف بین ایران و آمریکا از جمله تحریمها، برنامه هستهای، امنیت دریایی و مناسبات منطقهای حل نشدهاند بیش از آنکه تصوری از صلح ایجاد کند به وقفهای در درگیری شباهت دارد.
در چنین فضایی، هر دو طرف ممکن است از مذاکره سخن بگویند اما همچنان برای سناریوی بازگشت جنگ آماده باشند. رویدادهای این روزها از جمله انفجار نفتکشها در تنگه هرمز و حضور سومین ناو هواپیمابر آمریکا در منطقه را باید در همین راستا ارزیابی کرد. آمادگی بالا برای ازسرگیری جنگ در حالی که تلاشهای دیپلماتیک نیز در جریان است فضای تصمیمگیری را شکننده میکند. به این معنا که یک حادثه دریایی، حمله محدود یا برداشت اشتباه از تحرکات نظامی میتواند بار دیگر تنش را به سطحی خطرناک برساند.
از سوی دیگر، نبود توافق روشن درباره شرایط پایان بحران، امکان تفسیرهای متفاوت از آتشبس را افزایش میدهد. هر طرف ممکن است اقدام طرف مقابل را نقض تعهدات بداند و برای پاسخگویی به آن آماده شود. به این ترتیب، حتی در نبود اراده آشکار برای آغاز جنگ، احتمال تشدید ناخواسته تنش وجود دارد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
جنگ اقتصادی؛ رقابت بر سر تابآوری بیشتر
یکی از مهمترین ویژگیهای وضعیت «نه جنگ و نه صلح» کنونی، تداوم فشار اقتصادی است. تحریمها، محدودیتهای بانکی و تجاری، دشواری فروش نفت و هزینههای بالای حملونقل و بیمه، میتوانند بدون شلیک حتی یک گلوله، فشار سنگینی بر اقتصاد ایران وارد کنند.
این فشار فقط به دولت محدود نمیشود. کاهش درآمدهای ارزی، دشواری تامین کالاهای اساسی و مواد اولیه، افزایش هزینه واردات و بیثباتی بازار ارز، مستقیما بر قدرت خرید خانوارها اثر میگذارد. در شرایطی که اقتصاد با مشکلات ساختاری، تورم و کمبود منابع روبرو است، ادامه بنبست سیاسی میتواند آسیبپذیری جامعه را افزایش دهد.
دادهها و گزارشهای اقتصادی نیز از پیامدهای منفی بلاتکلیفی کنونی، تحریمها و کمبود منابع انرژی و آب بر رشد اقتصادی و معیشت مردم حکایت دارند. کاهش درآمد واقعی خانوارها و محدود شدن دسترسی به برخی کالاها و داروها، نشان میدهد که هزینه بنبست صرفا محدود به اتاقهایی که دیپلماتها در آن دیدار میکنند باقی نمیماند.
در این شرایط عدم وجود اطمینان باعث میشود تا برنامهریزی اقتصادی دشوار شود. سرمایهگذار داخلی و خارجی در فضایی که احتمال بازگشت جنگ یا تشدید تحریمها وجود دارد، برای سرمایهگذاری بلندمدت درنگ میکند. در نتیجه حتی اگر حملات متوقف بماند، اقتصاد ممکن است همچنان هزینه جنگ را بپردازد.
این در حالی است که مصرفکنندگان در بسیاری از کشورهای جهان نیز با افزایش قیمت سوخت و رشد تورم بخشی از این جنگ اقتصادی هستند و تبعات آن را احساس میکنند. تبعاتی که در آمریکا منجر به شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای شد و هزینه سیاسی سنگینی را بر دوش دونالد ترامپ، رئیسجمهوری این کشور گذاشت.
تنگه هرمز؛ نقطه اتصال بحران ایران به اقتصاد جهان
تنگه هرمز کانون این جنگ اقتصادی محسوب میشود. اهمیت این تنگه فراتر از اختلافهای ایران و آمریکا است. این گذرگاه یکی از مسیرهای حیاتی انتقال انرژی در جهان به شمار میرود و اختلال در عبور کشتیها میتواند بازار نفت، گاز و حملونقل دریایی را تحت تاثیر قرار دهد.
حدود یکچهارم تجارت دریایی نفت خام و فرآوردههای نفتی جهان و نزدیک به یکپنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع از تنگه هرمز عبور میکند. به همین دلیل، حتی تهدید به محدود کردن تردد دریایی یا حمله به کشتیها میتواند هزینه بیمه و حملونقل را افزایش دهد و بازارهای جهانی را متلاطم کند.
در وضعیت «نه جنگ و نه صلح»، تنگه هرمز به اهرمی برای فشار سیاسی و اقتصادی تبدیل شده است اما استفاده از این اهرم هزینههای متقابلی نیز دارد. هرگونه اختلال طولانیمدت در مسیرهای انرژی میتواند به اقتصاد ایران و کشورهای منطقه نیز آسیب بزند و واکنش قدرتهای خارجی را تشدید کند.
بنابراین، امنیت این آبراه فقط مسالهای نظامی نیست. شرکتهای کشتیرانی، بازارهای انرژی و دولتهای وابسته به صادرات و واردات از تداوم شرایطی که اطمینانی در مورد شرایط فردا وجود ندارد متضرر میشوند. حتی حملات پراکنده و تهدیدهای لفظی نیز میتوانند اعتماد به امنیت مسیر را تضعیف کنند.
خطر محاسبه اشتباه؛ چگونه یک حادثه محدود میتواند باعث از سرگیری جنگ شود؟
یکی از خطرناکترین پیامدهای وضعیت خاکستری فعلی، افزایش احتمال محاسبه اشتباه است. وقتی نیروهای نظامی در منطقه حضور دارند، ارتباطات سیاسی و نظامی محدود است و هیچ توافق جامعی برای مدیریت بحران وجود ندارد، یک حادثه کوچک میتواند به زنجیرهای از واکنشها منجر شود.
حمله به یک کشتی، برخورد نظامی محدود یا اقدامی که یک طرف آن را دفاعی و طرف دیگر آن را تهاجمی تلقی کند، ممکن است به پاسخ متقابل بینجامد. در چنین شرایطی، حتی دولتهایی که تمایلی به جنگ گسترده ندارند، ممکن است تحت فشار افکار عمومی، محاسبات امنیتی یا نگرانی از دست دادن اعتبار خود، ناچار به واکنش شوند.
ادامه تهدیدهای نظامی و اظهارات تند نیز این خطر را بیشتر میکند. فضای مانور دیپلماتیک به ویژه زمانی که هر یک از دو طرف تصور میکند طرف مقابل در حال آزمودن خطوط قرمز او است، محدودتر میشود.
به همین دلیل، وجود کانالهای ارتباطی مستقیم و سازوکارهای مشخص برای مدیریت حوادث، حتی در اوج اختلافات سیاسی، اهمیت حیاتی دارد. نبود چنین سازوکارهایی میتواند فاصله میان یک تنش محدود و یک رویارویی گسترده را بسیار باریک کند.
کشورهای خلیج فارس؛ میان امنیت شکننده و هزینههای اقتصادی
کشورهای عربی خلیج فارس از نخستین طرفهایی هستند که پیامدهای ادامه بحران و وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را احساس میکنند. اقتصاد این کشورها به صادرات انرژی، تجارت دریایی، سرمایهگذاری خارجی و ثبات منطقهای وابسته است. در نتیجه، هرگونه تهدید علیه زیرساختهای انرژی، بنادر یا مسیرهای کشتیرانی میتواند بر درآمدها و برنامههای توسعه آنها اثر بگذارد.
تجربه حملات به زیرساختهای منطقه نشان داده است که حتی کشورهایی که مستقیما در منازعه مشارکت ندارند، از تبعات آن مصون نیستند. افزایش هزینههای دفاعی، ضرورت تقویت پدافند هوایی و حفاظت از تاسیسات حیاتی، منابعی را مصرف میکند که میتوانستند صرف توسعه اقتصادی و اجتماعی شوند.
در عین حال، کشورهای منطقه نمیتوانند صرفا به راهحل نظامی و تقویت بنیه دفاعی خود تکیه کنند. تقویت توان دفاعی برای کاهش آسیبپذیری ضروری است اما بدون کانالهای گفتگو و توافقهای حداقلی درباره امنیت دریایی و زیرساختهای غیرنظامی، خطر بحران همچنان باقی خواهد ماند.
فرسایش داخلی؛ جامعهای که هزینه بنبست را میپردازد
ادامه وضعیت «نه جنگ و نه صلح» برای جامعه ایران نیز پیامدهایی فراتر از فشار اقتصادی دارد. کاهش فرصتهای شغلی، افت قدرت خرید، نگرانی از بازگشت درگیری و بلاتکلیفی سیاسی که با غیبت شخصیت اول نظام سیاسی، تاخیر در برگزاری انتخابات شوراها و ابهام پیرامون سرنوشت وزارت اطلاعات خود را نشان میدهد فضایی نامطمئن را شکل میدهد.
در چنین شرایطی، دولت با محدودیت منابع برای پاسخگویی به مطالبات اجتماعی نیز روبرو است. از یک سو، هزینههای امنیتی و نظامی و فشار تحریمها منابع مالی را محدود میکنند و از سوی دیگر، جامعه انتظار بهبود معیشت، خدمات عمومی و چشمانداز روشنتری برای آینده دارد.
تداوم این شکاف میتواند اعتماد عمومی را فرسودهتر کند. هرچه چشمانداز خروج از بحران مبهمتر باشد، دشوارتر میتوان از مردم انتظار داشت که هزینههای اقتصادی و اجتماعی وضعیت موجود را برای مدتی نامعلوم تحمل کنند.
بحران هستهای؛ اختلافی حلنشده که با اقدام نظامی هم حل نشده است
پرونده هستهای همچنان یکی از مهمترین موانع دستیابی به توافق پایدار میان تهران و واشنگتن است. آمریکا خواهان محدودیتها و تضمینهایی درباره برنامه هستهای ایران است، در حالی که تهران بر حقوق هستهای خود و رفع تحریمها تاکید میکند.
راهحل نظامی برای حل پرونده هستهای ایران با وجود دو حمله نظامی در فاصله کمتر از یک سال دستاوردی قطعی نداشته است. حتی اگر دو طرف درباره کاهش تنش و تنگه هرمز به تفاهم برسند، بدون توافقی درباره برنامه هستهای، تحریمها و سازوکار نظارت، احتمال بازگشت بحران به ویژه با در نظر گرفتن موضع اسرائیل باقی خواهد ماند.
اختلاف در پرونده هستهای دیگر تنها بر سر میزان و نوع فعالیتهای هستهای نیست بلکه بیاعتمادی عمیق میان دو طرف نیز مانع مهمی است. هر توافقی که فاقد سازوکار راستیآزمایی و ضمانت اجرای قابل قبول باشد، ممکن است در برابر تغییر شرایط سیاسی آسیبپذیر بماند.
چرا بنبست «نه جنگ نه صلح» ممکن است برای هر دو طرف وسوسهانگیز باشد؟
با وجود هزینههای سنگین، ادامه وضعیت «نه جنگ و نه صلح» ممکن است برای هر دو طرف در کوتاهمدت جذاب به نظر برسد. واشنگتن میتواند بدون ورود به جنگی تازه، فشار اقتصادی و سیاسی را ادامه دهد و تهران نیز میتواند از عقبنشینی در برابر خواستههای آمریکا خودداری کند و توان بازدارندگی خود را حفظ کند.
اما آنچه در کوتاهمدت بهعنوان راهبردی کمهزینه دیده میشود، در بلندمدت میتواند به وضعیتی پرهزینه و غیرقابل کنترل تبدیل شود. فشار اقتصادی ممکن است به جای تغییر محاسبات سیاسی، مقاومت در برابر قدرتهای خارجی را تقویت کند و حفظ فضای تهدید نیز احتمال برخورد ناخواسته را افزایش دهد.
به بیان دیگر، هر دو طرف ممکن است تصور کنند زمان به سود آنهاست، در حالی که گذشت زمان میتواند هزینههای بیشتری بر اقتصاد و امنیت منطقه تحمیل کند.
راه خروج از وضعیت «نه جنگ نه صلح» چیست؟
خروج از این بنبست لزوما به معنای حل فوری همه اختلافها نیست. دستیابی به یک توافق جامع ممکن است دشوار و زمانبر باشد اما میتوان با توافقهای مرحلهای خطر تشدید بحران را کاهش داد.
نخستین گام، ایجاد سازوکارهای قابل اتکا برای جلوگیری از برخورد نظامی و تضمین امنیت کشتیرانی است. توافق درباره پرهیز از حمله به زیرساختهای غیرنظامی، ایجاد کانالهای ارتباط اضطراری و مدیریت حوادث دریایی میتواند احتمال تشدید ناخواسته تنش را کاهش دهد.
در مرحله بعد قاعدتا باید مسیر روشنی برای مذاکره درباره تحریمها و پرونده هستهای پدید بیاید. هر توافقی برای دوام به تعهدات مشخص، نظارت قابل راستیآزمایی و سازوکاری برای اجرای متقابل نیاز دارد. همچنین مشارکت کشورهای منطقه میتواند به کاهش نگرانیهای امنیتی و تقویت اعتماد کمک کند.
ثبات منطقه فقط با توافق میان تهران و واشنگتن تامین نمیشود و اسرائیل که در هر دو جنگ قبلی شرکت داشته است نیز باید تحت فشار آمریکا یا ساز و کار دیگری به این نتیجه برسد که مهار خطر برنامه هستهای ایران از راه مذاکره و توافق شانس بیشتری برای موفقیت دارد. کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز طبیعتا باید در ترتیبات امنیتی و گفتگوهای مربوط به آینده منطقه نقش داشته باشند.
خطر واقعی، عادی شدن بحران است
خطر وضعیت «نه جنگ و نه صلح» فقط در احتمال آغاز دوباره حملات خلاصه نمیشود. عادی شدن ناامنی و تبدیل بحران به شرایط دائمی زندگی سیاسی و اقتصادی منطقه خطری است که همه طرفها طی ماههای اخیر آن را تجربه کردهاند.
در شرایط «نه جنگ نه صلح» سطح سرمایهگذاری کاهش مییابد، هزینههای دفاعی افزایش پیدا میکند، تجارت دریایی با تهدید همراه میشود و جامعه ایران زیر فشار اقتصادی و اجتماعی فرسودهتر میشود. در عین حال، هر حادثهای میتواند آتش درگیری را دوباره شعلهور کند.
بنابراین، توقف جنگ تنها زمانی میتواند به ثبات منجر شود که با توافقی روشن درباره مسائل اصلی مورد اختلاف همراه باشد. در غیر این صورت منطقه و طرفهای درگیر در وضعیتی شکننده که هزینههای آن بهتدریج افزایش مییابد باقی میمانند.