نیویورکتایمز روز دوشنبه در گزارشی احتمال ارتباط ساخت دهها سد در مناطق مختلف ایران با برنامه رژیم ایران برای توسعه توان نظامی را مطرح کرد. با توجه به تهدیدهای پیشین ترامپ درباره هدف قرار دادن زیرساختهای ایران، این گزارش با واکنش گسترده کارشناسان، تحلیلگران و کاربران شبکههای اجتماعی مواجه شد.
در این گزارش نیویورکتایمز که به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون نوشته شده، آمده است که فعالان محیط زیست مدتهاست از گسترش چشمگیر سدها و طرحهای انتقال آب، از جمله خطوط لوله و تونلها، در سراسر ایران، بهویژه در مناطقی که ظاهرا نیازی به آنها ندارند، حیرتزدهاند. اما در پی حملات آمریکا و اسرائیل به تاسیسات موشکی و نظامی ایران، برخی تحلیلگران متوجه شدهاند که بسیاری از این حملات در نزدیکی همان مناطق انجام شده است.
بنابر این گزارش، این همزمانی برخی تحلیلگران را به این نتیجه رسانده است که شاید طرحهای آبی برای پشتیبانی از توسعه توان نظامی کشور اجرا شده باشند.
نیویورکتایمز تاکید کرد که با توجه به پنهانکاری پیرامون برنامه موشکی ایران، هرگونه ارتباط میان این برنامه و طرح بلندپروازانه توسعه زیرساختهای آبی ایران که از چند دهه پیش آغاز شده، همچنان در حد گمانهزنی است.
نیما شکری، متخصص امنیت آب که همراه با گروهش در دانشگاه صنعتی هامبورگ آلمان دستکم ۵۳۳ سد را در سراسر ایران شناسایی کرده است، به نیویورکتایمز گفت: «این موضوع همیشه برایم معما بود. چرا این همه سد میساختند؟»
بنابر این گزارش، آقای شکری در بهار سال جاری و همزمان با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، به نقشهای برخورد که محل حملات هوایی به مراکز مشکوک به فعالیتهای نظامی را نشان میداد. به گفته او، نقاط روی نقشه از شمال تا جنوب نیمدایرهای تشکیل میدادند که تقریبا با الگوی پراکندگی سدها در نقشهای که خودش تهیه کرده بود، مطابقت داشت.
دیدن این شباهت پرسش تازهای برایش مطرح کرد. او به نیویورکتایمز گفت: «چرا به نظر میرسد هر جا سدی داریم، در نزدیکی آن حمله موشکی رخ داده است؟»
آقای شکری تاکید کرد: «بسیاری از سدهای ایران کارکردهای ضروری غیرنظامی، از جمله تامین آب، آبیاری و تولید برق از نیروگاههای آبی، دارند. این کارکردها بهویژه در کشوری که با کمبود آب روبهروست، اهمیت دارند. هرگونه نقش احتمالی نظامی نباید این کارکردها را تحتالشعاع قرار دهد.»
به گزارش نیویورکتایمز، هفت کارشناس حوزه آب و امور نظامی در گفتگو با این روزنامه گفتهاند که استقرار تاسیسات نظامی پیشرفته و گسترده در نزدیکی سدهایی که آب و برق را بهطور پیوسته تامین میکنند، میتواند منطقی باشد.
دنی سیترینوویچ، رئیس پیشین شاخه ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل و پژوهشگر ارشد موسسه مطالعات امنیت ملی، گفت: «ایران انگیزه زیادی دارد که مطمئن شود مجتمعهای موشکیاش برای دریافت خدمات ضروری به شبکه سراسری زیرساختهای کشور وابسته نیستند.»
او افزود منطقی است که ارزیابی کنیم «ایران تا حدی در زیرساختهای مستقل یا پشتیبان»، مانند سدها و طرحهای آبی، برای تاسیسات موشکی خود سرمایهگذاری کرده است.
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد موسسه واشنگتن و کارشناس امور نظامی ایران، شمار مراکز موشکی ایران را دستکم ۳۰ مورد برآورد کرده است.
نیویورکتایمز در این گزارش همچنین این احتمال را مطرح کرد که مشخص شدن موقعیت برخی از تاسیسات موشکی، سرنخهای تازهای درباره بازداشت گسترده فعالان محیط زیست در سال ۲۰۱۸ به دست دهد.
سازمان اطلاعات سپاه در آن زمان دهها فعال حوزه محیط زیست را به اتهام «جاسوسی» بازداشت کرد. کاووس سیدامامی، از بنیانگذاران موسسه حیات وحش میراث پارسیان، در بازداشت جان باخت و چندین نفر هم سالها زندانی بودند.
مراد طاهباز، از بنیانگذاران موسسه حیات وحش میراث پارسیان که بیش از پنج سال را در زندان گذراند، گفت: «یکی از اتهامهایی که به من زدند این بود که به مارمولکها آموزش دادهام از تاسیسات نظامی جاسوسی کنند.»
نیکآهنگ کوثر، روزنامهنگار و کنشگر محیط زیست، گفت: «به گمانم ممکن است سپاه هر کسی را که در نزدیکی این تاسیسات کار میدانی میکرد، حتی فعالان حفاظت از حیات وحش را، تهدیدی بالقوه برای امنیت تلقی کرده باشد.»
نیویورکتایمز در این گزارش از دو منطقه که در حملات هوایی اخیر هدف قرار گرفتند، بهعنوان نمونه یاد کرده است.
بنابر این گزارش، امیر آقاکوچک، کارشناس آب در دانشگاه کالیفرنیا در ارواین، مدتها از اجرای طرح عظیم انتقال آب از منطقه کوهستانی زاگرس به یزد، در مرکز ایران، متعجب بود. اما پس از حملات هوایی ماه مارس به منطقه یزد، رسانههایی از جمله فایننشال تایمز از وجود یک مرکز بزرگ موشکی در این منطقه خبر دادند.
آقای آقاکوچک گفت که پس از آن به این احتمال فکر کرد که این طرح انتقال آب «شاید دستکم تا حدی تحت تاثیر ملاحظات نظامی بوده باشد.»
آقای طاهباز گفت در دوران زندان همیشه برایش عجیب بود که بازجویان تا این اندازه روی فعالیت گروهش در استان هرمزگان تمرکز داشتند. موسسه حیات وحش میراث پارسیان در آنجا طرحی برای حفاظت از قوچ و میش نادر لارستان اجرا میکرد. او گفت که به یاد دارد بازجویان «بهشدت روی آن منطقه حساس بودند.»
در ۱۴ ژوئیه، حملات هوایی آمریکا منطقه حفاظتشده طارم در هرمزگان را هدف قرار داد و خانواده یکی از محیطبانان محلی در این حملات کشته شدند.
ارتش آمریکا گفت زیرساختهای نظامی و استحکامات دفاعی ساحلی را هدف قرار داده است. به گفته فرزین ندیمی، محل حمله فاصله چندانی با نقطهای نداشت که به باور تحلیلگران نظامی، ایران در اعماق زمین در آنجا یک پایگاه موشکی ساخته بود.
با این حال، به گزارش نیویورکتایمز، فعالان محیط زیست آن منطقه را به دلیل دیگری میشناختند. آقای کوثر گفت: «آنجا انباری بود که در آن علوفه خشک برای قوچ و میش لارستان نگه میداشتند.»
واکنشها
این گزارش در حالی منتشر شد که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، در حال بررسی گزینههای خود برای مقابله با ایران است. او گفته است فعلا خواستار حفظ «وضع موجود» و تداوم محاصره دریایی ایران است. ترامپ احتمال ازسرگیری حملات علیه ایران را پایین دانسته، اما آن را رد نکرده است.
او پیشتر بارها گفته است که در صورت ازسرگیری جنگ، زیرساختهای ایران از اهداف احتمالی حملات آمریکا خواهند بود. گزارشهای متعددی نیز درباره تدوین طرحهایی برای حمله به این اهداف از سوی ارتش آمریکا منتشر شده است.
انتشار گزارش جدید نیویورکتایمز با واکنش گسترده کارشناسان، تحلیلگران و کاربران شبکههای اجتماعی روبهرو شد.
کاوه مدنی، فعال و پژوهشگر شناختهشده محیط زیست و رئیس موسسه آب، محیط زیست و بهداشت سازمان ملل متحد، در واکنش به این گزارش در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «کمتر مزخرف بگوییم. حدس و گمان، مدرک نیست. نزدیکی جغرافیایی دو متغیر، دلیلی بر وجود رابطه علت و معلولی (بین آنها) نیست.»
او افزود: «حتی کسانی که به ایران حمله کردند، چنین ادعاهایی درباره ارتباط سدها با موشکها مطرح نکردهاند.»
آقای مدنی گزارش نیویورکتایمز را «روایت تقلیلگرایانه و جنجالآفرین، مصداق روزنامهنگاری غیرمسئولانه» خواند و هشدار داد که این روایت «میتواند پیامدهای خطرناکی برای زیرساختهای غیرنظامی آب داشته باشد.»
نیما شکری، استاد دانشگاه صنعتی هامبورگ که نیویورکتایمز در گزارش خود به اظهارات و مشاهدات او ارجاع داده است، پس از انتشار این گزارش در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «میخواهم موضعم را درباره گزارش اخیر نیویورکتایمز درباره سدسازی در ایران روشن کنم: نزدیکی سدها به اهداف نظامی، دلیل ساخت آن سدها را اثبات نمیکند و حمله به آنها را هم توجیه نمیکند.»
او گفت که در گزارش نیویورکتایمز از حمله به سدها یا زیرساختهای آبی حمایت نشده است و افزود: «بهصراحت میگویم که با حمله به سدها و زیرساختهای آبی غیرنظامی، فارغ از اینکه چه کسی دست به این حملات بزند، بهشدت مخالفم. چنین حملاتی جان انسانها، امنیت آب و غذا و زیستبومها را به خطر میاندازد.»
صنم ماحوزی، از نویسندگان این گزارش، در توضیح آن در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که شواهد قطعی درباره همپوشانی برخی از پروژههای آبی و تاسیسات نظامی وجود ندارد، «اما پرسشهایی جدی مطرح است.»
اسفندیار باتمانقلیچ، بنیانگذار اندیشکده بریتانیایی «بورس و بازار»، گزارش نیویورکتایمز را «سردرگمکننده» خواند و نوشت: «از بیش از ۵۰۰ سد بزرگ ایران، کمتر از ۵۰ سد توربین تولید برق دارند. بررسی این آمار ساده است. این فرضیه که ایران صدها سد ساخته تا برق تاسیسات نظامیاش را تامین کند، با این آمار جور درنمیآید.»
او افزود: «دلیل ساخت این همه سد در ایران این است که گروههای ذینفع، از جمله شرکتهای عمرانی وابسته به سپاه پاسداران، از بودجه طرحهای زیربنایی برای کسب رانت استفاده میکنند. بسیاری از کشورهای دیگر هم دقیقا به همین دلیل بیش از نیازشان سد ساختهاند. چین هزاران سد «غیرضروری» ساخته، اما ما از این موضوع نتیجه نمیگیریم که این سدها پوششی برای تاسیسات نظامیاند.»
آقای باتمانقلیچ موضوع گزارش نیویورکتایمز را «نمونه کلاسیک مساله متغیر سوم» خواند و نوشت: «اگر در نزدیکی سدها الگویی از حملات موشکی دیده میشود، دلیلش این است که هم سدها و هم تاسیسات نظامی در مناطق کوهستانی ساخته میشوند.»
امیر آقاکوچک، استاد دانشگاه کالیفرنیا در ارواین که در این گزارش به اظهاراتش اشاره شده است، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «سدها و زیرساختهای آبی برای زندگی غیرنظامیان ضروریاند و هرگز نباید هدف حملات نظامی قرار گیرند. صرفنظر از موقعیت جغرافیایی یا اهمیت راهبردی احتمالی آنها، نباید نقش اصلیشان در تامین آب و انرژی، امنیت غذایی و پایداری محیط زیست را نادیده گرفت.»
او افزود: «حفاظت از این منابع حیاتی، فارغ از ملاحظات سیاسی یا درگیریها، باید در اولویت باشد.»
نیکآهنگ کوثر که نقلقولهایی از او در این گزارش آمده است، با اشاره به مقاله پیشین خود در نشریه «فارنپالیسی» و مخالفتش با حمله به «منابع آب، آبشیرینکن و زیرساختهای انسانی»، نوشت: «با هرگونه حمله به زیرساختهای غیرنظامی مخالفم، فارغ از اینکه چه کسی دست به حمله بزند یا چه دلیلی برای آن مطرح کند. هیچ گزارش، تحقیق یا افشاگریای موضعم را تغییر نمیدهد.»