نابودی نیروگاههای برق ایران یا ادامه انسداد تنگه هرمز، پیامدهای جهانی فاجعهباری به همراه خواهد داشت. «آژانس بینالمللی انرژی» پیشتر این درگیری را «بزرگترین چالش جهانی در حوزه امنیت انرژی و غذا در تاریخ» توصیف کرده است.
دونالد ترامپ در فرستهای در شبکه اجتماعی تروث سوشال خود هشدار داد که اگر تنگه هرمز تا آخر شب دوشنبه (به وقت گرینویچ) بهطور کامل و بدون تهدید باز نشود، ایالات متحده حملات خود را علیه نیروگاههای ایران آغاز و آنها را نابود خواهد کرد، و در این اقدام، اول از همه از «بزرگترین» نیروگاه ایران شروع میکند.
آگهی
آگهی
قراگاه مرکزی خاتمالانبیا نیز در پاسخ هشدار داد که هرگونه حمله به زیرساختهای انرژی ایران، منجر به حملات تلافیجویانه علیه تمامی زیرساختهای انرژی، فناوری اطلاعات و آب شیرینکنهای مرتبط با آمریکا در منطقه خواهد شد.
اما سوال اینجا است که منظور ترامپ از «بزرگترین» چیست و اینکه نابود کردن نیروگاههای ایران چه تبعاتی در داخل و خارج از مرزهای ایران به همراه خواهد داشت؟
آیا زیرساختهای انرژی ایران در جریان جنگ هدف قرار گرفته شدند؟
با گذشت سه هفته از زمان جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران، شرکت توانیر روز یکم فروردین ۱۴۰۵ اعلام کرد که «بیش از ۱۵۰۰ نقطه از شبکههای انتقال و [شبکه موسوم به] فوق توزیع» مورد اصابت قرار گرفته و ماموران تعمیرات و نگهداری توانستند آسیبها را برطرف کنند.
عباس علی آبادی، وزیر نیروی ایران نیز در روزم دوم فروردین اعلام کرد که «حملات اخیر، دهها تاسیسات انتقال و تصفیه آب را هدف قرار داد و بخشی از شبکههای حیاتی آبرسانی را تخریب کرد اما بخش عمده تاسیسات در کوتاهترین زمان ممکن به مدار بازگشتند.»
نیروی هوایی اسرائیل در تاریخ ۲۶ اسفند ۱۴۰۴، در عملیاتی بیسابقه، زیرساختهای حیاتی گاز ایران در جنوب را هدف قرار داد. پالایشگاههای استراتژیک در منطقه عسلویه و پارس جنوبی، که ستون فقرات اقتصاد انرژی ایران محسوب میشوند، هدف اصلی این حملات بودند.
گزارشها در تاریخ ۲۱ اسفند نیز نشان میدهد که بر اثر یک حمله به جزیره قشم، دسترسی به آب آشامیدنی برای حدود ۳۰ روستا مختل شده است. این در حالی است که در بسیاری از مناطق جنوبی ایران، نیروگاهها برای تاسیسات آبشیرینکن نقش حیاتی دارند.
زیرساخت انرژی ایران چگونه تعریف میشود؟
ایران یک شبکه انرژی وسیع و در حال توسعه را تحت مدیریت دارد. عباس علیآبادی، وزیر انرژی ایران در أواسط تیرماه ۱۴۰۴ پیشبینی کرده بود که تا پایان آن سال دستکم ۱۰۰۰ پروژه تازه در بخش آب و برق به بهرهبرداری برسد تا ظرفیت انرژی ارتقاء یابد.
نیروگاههای حرارتی بین ۸۰ تا ۹۵ درصد برق ایران را تامین میکنند و به همین دلیل، در صورت بروز درگیری، از مهمترین و در عین حال آسیبپذیرترین اهداف به شمار میآیند. حال آنکه نیروگاههای برقآبی، علاوه بر تولید برق، نقش مهمی در مدیریت منابع آبی نیز ایفا میکنند.
با وجود برنامه ایران برای دستیابی به ظرفیت ۱۰ هزار مگاواتی انرژیهای تجدیدپذیر تا سال ۲۰۲۵، در حال حاضر سهم انرژی خورشیدی و بادی تنها حدود ۴ تا ۵ درصد از کل ظرفیت نصبشده کشور است.
این در حالی است که تشدید ناترازیهای برق، گاز و آب در ایران باعث شده تا قطعی برق و اعمال محدودیت انرژی نه فقط در ماههای گرم و سرد، بلکه کل ماههای سال را در بر بگیرد.
منظور از «بزرگترین» نیروگاه مورد اشاره دونالد ترامپ
برخی معتقدند که منظور از «بزرگترین» نیروگاه مورد اشاره دونالد ترامپ به احتمال زیاد، نیروگاه هستهای بوشهر باشد. این تاسیسات، تنها راکتور هستهای عملیاتی ایران بهشمار میآید ولی با این حال، بخش کوچکی از تولید برق کشور را تامین میکند.
ایران با تولید بیش از ۳۸۵ هزار گیگاواتساعت برق، پس از عربستان سعودی در جایگاه دوم بزرگترین تولیدکنندگان برق منطقه قرار دارد.
بخش عمده برق ایران (حدود ۸۰ درصد) از گاز طبیعی تأمین میشود ، و بخشهای دیگر از نفت و نیروگاههای آبی تأمین میشوند. بر اساس اطلاعات وبسایت «اوپناینفرا مپ»، ایران دارای حدود ۱۱۰ نیروگاه گازی در شبکه برق خود است که شمار اندکی از آنها از فناوریهای سیکل ترکیبی بهره میبرند.
علاوه بر این، شبکه انرژی کشور شامل نیروگاههای متنوع دیگری مانند خورشیدی، برقآبی، بادی، نفتی، دیزلی، زغالی، زمینگرمایی و هستهای میشود، که همگی بخشهایی از سبد تولید برق ایران را تشکیل میدهند.
در ادامه به فهرستی از مهمترین نیروگاههای ایران اشاره خواهیم کرد.
نیروگاههای هستهای
نیروگاه هستهای بوشهر در سواحل خلیج فارس، نخستین راکتور تجاری هستهای ایران است.
در تاریخ ۱۷ مارس ۲۰۲۶ (۲۶ اسفند ۱۴۰۴)، یک پرتابه به ساختمانی در فاصله حدود ۳۵۰ متری از راکتور اصابت کرده، اما خود راکتور آسیبی ندیده است.
فاز اول این نیروگاه برای احتیاط خاموش شد و روساتم شروع به تخلیه پرسنل غیرضروری کرد.
نیروگاههای سیکل ترکیبی و حرارتی (گاز طبیعی و نفت)
- نیروگاه دماوند واقع در نزدیکی تهران، بهعنوان یکی از بزرگترین نیروگاههای حرارتی خاورمیانه شناخته میشود.
- نیروگاه شهید سلیمی نکا واقع در استان مازندران، تاسیسات عظیمی است که برق شمال ایران را تامین میکند.
- نیروگاه رودشور، در استان مرکزی واقع است و با ظرفیت حدود ۲ هزار مگاوات، یکی از نیروگاههای اصلی گازی ایران محسوب میشود.
- نیروگاه کرمان، یک نیروگاه سیکل ترکیبی مهم است که برق منطقه جنوبشرق کشور را تامین میکند.
سایر نیروگاههای حرارتی
- نیروگاه منتظر قائم در کرج قرار دارد و نقش کلیدی در حفظ پایداری شبکه برق اطراف تهران ایفا میکند.
- نیروگاه رامین: واقع در اهواز؛ بزرگترین نیروگاه حرارتی جنوبغربی ایران است.
نیروگاههای برقآبی
- کارون-۳ و کارون-۴ در استان خوزستان و روی رودخانه کارون قرار دارند و جزو بزرگترین سدهای قوسی دو خم دنیا محسوب میشوند.
- سد گتوند نیز یک تأسیسات بزرگ برقآبی دیگر واقع در رودخانه کارون است.
- سد بختیاری که در رشتهکوههای زاگرس در حال ساخت است، قرار است به یکی از بلندترین سدهای جهان تبدیل شود.
بخش انرژیهای تجدیدپذیر
- نیروگاه خورشیدی جرقویه در استان اصفهان قرار دارد و از جمله تاسیسات بزرگ تولید انرژی خورشیدی در ایران به شمار میرود.
- مزارع بادی منجیل و رودبار در استان گیلان مستقر هستند و از بادهای شدید دره سفیدرود برای تولید برق بهره میبرند.
سلاحهای در اختیار آمریکا برای هدف قرار دادن نیروگاهها چیست؟
ایالات متحده یک زرادخانه تخصصی در اختیار دارد که برای نفوذ و نابودی زیرساختهای مستحکم طراحی شده است:
بمب سنگرشکن «جیبییو-۵۷» موسوم به «نفوذگر مهمات سنگین» میتواند تا ۶۰ متر در خاک یا ۱۸ متر در بتن مسلح نفوذ کند. این بمبهای بسیار سنگین ۳۰ هزار پوندی تنها توسط بمبافکنهای رادارگریز «اسپریت بی-۲» و نسل تازه آن، «رایدر بی-۲۱»، قابل حمل و استفاده هستند.
ارتش آمریکا علاوه بر این، از بمبهای ۵ هزار پوندی برای آسیبزدن به تأسیسات زیرزمینی و از موشکهای کروز تاماهاوک برای هدف قرار دادن اهداف سطحی بهره میگیرد.
چرا حمله آمریکا میتواند برای جهان فاجعهبار باشد؟
حمله احتمالی آمریکا به نیروگاههای ایران، بهویژه نیروگاه هستهای بوشهر، میتواند تبعاتی گسترده و فاجعهبار در حوزههای زیستمحیطی، انسانی و اقتصاد جهانی به دنبال داشته باشد.
خطر «چرنوبیل» برای خلیج فارس
نیروگاه هستهای بوشهر اصلیترین نگرانی جامعه بینالمللی است. بیشتر کشورهای خلیج فارس (امارات، قطر، کویت، عربستان سعودی) تقریبا تمام آب آشامیدنی خود را از طریق شیرینسازی آب تأمین میکنند.
در صورت حمله به نیروگاه بوشهر و نشت مواد رادیواکتیو به خلیج فارس، منابع آب میلیونها نفر در سراسر منطقه ممکن است بهشدت آلوده شود.
بادهای غالب اغلب از ایران به سمت شبهجزیره عربستان میوزند، به این معنا که یک فاجعه هستهای میتواند منجر به تخلیه گسترده جمعیت در کشورهای همسایه شود.
آشفتگی در وضعیت بازارهای جهانی انرژی و نفت
ادامه بسته ماندن تنگه هرمز، مانع انتقال ۲۰ درصد نفت جهان و بخش قابل توجهی از گاز طبیعی مایع میشود و میتواند خطر بروز یک «بحران تأمین مواد غذایی» در کشورهای خلیج فارس و روند صنعتیزدایی در اروپا را به همراه داشته باشد.
بازارهای جهانی تاکنون واکنش تندی نشان دادهاند و ادامه حملات میتواند به افت بیشتر بازارهای بورس در سطح جهان و تشدید پدیده رکود تورمی منجر شود.
پیوستگی شبکههای انرژی منطقه
ایران یکی از صادرکنندگان مهم برق به کشورهای همسایه به شمار میرود و عراق برای حفظ پایداری شبکه برق خود بهشدت به برق و گاز ایران وابسته است. در صورت فروپاشی شبکه برق ایران، احتمال وقوع خاموشی گسترده و بهدنبال آن ناآرامیهای سیاسی در عراق افزایش مییابد.
همچنین ایران در تلاش بوده شبکه برق خود را به کشورهایی مانند روسیه، ترکیه و پاکستان متصل کند؛ اقدامی که زیرساخت انرژی این کشور را به یکی از حلقههای کلیدی در زنجیره تأمین انرژی اوراسیا تبدیل کرده است.
چرخه پاسخهای تلافیجویانه
در جریان درگیریهای سال ۲۰۲۶، ایران راهبرد نظامی «چشم در برابر چشم» را در پیش گرفته است.
بر این اساس، در صورت هدف قرار گرفتن نیروگاههای این کشور، تهران وعده داده است که زیرساختهای انرژی آمریکا و متحدانش را در سراسر خاورمیانه هدف قرار دهد؛ سناریویی که میتواند در صورت توانایی عملی ایران یک خاموشی محلی را به یک جنگ گسترده انرژی در سطح جهانی تبدیل کند و تأسیسات شرکتهای بزرگ بینالمللی نفتی را نیز درگیر سازد.
پیامدهای انسانی
تخریب نیروگاههای کلیدی مانند دماوند یا رودشور میتواند به فروپاشی کامل شبکه برق ایران منجر شود؛ وضعیتی که عملکرد بیمارستانها، تأمین آب و نیازهای حیاتی میلیونها نفر را مختل خواهد کرد.
در همین حال، گزارشها حاکی است که در نتیجه حملات ادامهدار، شمار قربانیان در ایران از ۱۴۰۰ نفر فراتر رفته است.
از آنجائیکه بسیاری از تحلیلگران معتقدند که سیاستهای اعلامی ترامپ ممکن از با سیاستهای اعلامی او فرق داشته باشد، این گزینه را نیز میتوان متصور شد که تهدید ترامپ برای حمله به تاسیسات برق ایران، ممکن است پیشدرآمدی برای اشغال یا محاصره جزیره خارک باشد.