تازهترین گزارش مرکز رصد جمعیت سازمان ثبت احوال کشور از شمار بالای افراد مجرد در سنین مرتبط با تشکیل خانواده خبر میدهد؛ وضعیتی که در کنار کاهش چشمگیر ازدواجهای ثبتشده و ادامه افت موالید، زنگ خطر را برای آینده جمعیتی کشور به صدا درآورده است.
بر اساس تازهترین گزارش مرکز رصد جمعیت سازمان ثبت احوال کشور، ۷ میلیون و ۳۵۵ هزار مرد مجرد در گروه سنی ۲۰ تا ۵۴ سال و ۶ میلیون و ۹۲۹ هزار و ۵۶۸ زن مجرد در گروه سنی ۱۵ تا ۴۹ سال در کشور زندگی میکنند.
آگهی
آگهی
اگرچه این دو گروه سنی کاملا یکسان نیستند، اما مجموع این ارقام به ۱۴ میلیون و ۲۸۴ هزار و ۵۶۸ نفر میرسد و ابعاد قابل توجه جمعیت مجرد در سنین مرتبط با تشکیل خانواده را نشان میدهد؛ وضعیتی که میتواند بر زمان تشکیل خانواده، فرصت فرزندآوری و در نهایت روندهای جمعیتی کشور اثرگذار باشد. البته این ارقام به تنهایی به معنای تجرد قطعی این افراد نیست و نمیتوان نتیجه گرفت که همه آنها هرگز ازدواج نخواهند کرد. همچنین از آنجا که بازههای سنی زنان و مردان متفاوت است، این ارقام را نمیتوان به طور مستقیم به عنوان یک نرخ تجرد یکپارچه در نظر گرفت؛ با این حال، حجم بالای جمعیت مجرد در این گروههای سنی، در کنار روند کاهشی ازدواج، یکی از نشانههای مهم تغییر الگوی تشکیل خانواده در ایران است.
ریشههای اقتصادی و اجتماعی تاخیر در ازدواج
گسترش تجرد تنها به افزایش سن ازدواج محدود نمیشود و بازتابی از مجموعهای از تغییرات ساختاری است.
بر اساس گزارش مرکز رصد جمعیت سازمان ثبت احوال کشور، شغل و مسکن از مهمترین عوامل تعیینکننده و موانع پیش روی ازدواج جوانان به شمار میروند.
با این حال طولانیتر شدن دوران تحصیل، دشواریهای ورود به بازار کار و تثبیت موقعیت شغلی، بیثباتی درآمد، افزایش هزینهها و تورم فزاینده زندگی از مهمترین عواملی هستند که میتوانند تصمیم جوانان برای تشکیل خانواده را به تعویق بیندازند.
تداوم این تاخیر از منظر جمعیتی اهمیت ویژهای دارد چرا که بالا رفتن سن ازدواج، بهخصوص در زنان، میتواند فاصله زمانی میان ازدواج و نخستین فرزندآوری را کاهش دهد و امکان تحقق تعداد فرزندان مورد نظر را تحت تاثیر قرار دهد. با این حال، باید میان تاخیر در ازدواج و تجرد قطعی تفکیک قائل شد.
کاهش ازدواج و تشدید افت موالید
آمار رسمی کشور از تداوم روند نزولی ازدواج حکایت دارد. بر اساس آمار اعلامشده، در سال ۱۴۰۳ تعداد ۴۷۰ هزار و ۳۷۲ ازدواج ثبت شد که این رقم در سال ۱۴۰۴ به ۴۳۱ هزار و ۶۶۴ مورد کاهش یافت؛ یعنی شمار ازدواجهای ثبتشده در طول یک سال حدود ۸.۲ درصد افت داشته است.
در حوزه موالید نیز روند نزولی ادامه یافته است؛ چنانچه در سال ۱۴۰۳ شاهد ثبت ۹۷۹ هزار و ۹۲۹ تولد بودیم و ثبت این آمار نشان داد که تعداد تولدهای ثبتشده برای نخستین بار به زیر یک میلیون رسید. در سال
سال ۱۴۰۴ نیز ۸۹۲ هزار و ۲۶۸ تولد ثبت شد و شمار تولدها برای نخستین بار از مرز ۹۰۰ هزار مورد نیز پایینتر رفت. البته باید این نکته را در نظر گرفت که این کاهش را نمیتوان صرفا به افزایش تجرد نسبت داد؛ عواملی مانند کاهش تعداد زنان در سنین باروری، افزایش سن ازدواج و فرزندآوری، تغییر الگوهای فرزندآوری، فشارهای اقتصادی و کاهش تمایل به داشتن فرزندان بیشتر در میان بخشی از خانوادههای متاهل نیز میتوانند در این روند نقش داشته باشند.
تجرد در اروپا؛ تفاوتهای آماری و سبک زندگی
وضعیت ایران و کشورهای اروپایی از نظر الگوهای ازدواج و تشکیل خانواده تفاوتهای مهمی دارد و مقایسه آنها باید با در نظر گرفتن این تفاوتها انجام شود چرا که مفهوم سن ازدواج در همه جوامع کارکرد یکسانی در زمینه تشکیل خانواده و فرزندآوری ندارد.
بر اساس تازهترین دادههای یوروستات، مرکز آمار اتحادیه اروپا، میانگین سن نخستین ازدواج در بسیاری از کشورهای اروپایی بالاست. برای نمونه، در سال ۲۰۲۴ میانگین سن نخستین ازدواج زنان در اسپانیا و سوئد ۳۵.۲ سال بود و سوئد با میانگین ۳۷.۴ سال، بالاترین میانگین سن نخستین ازدواج مردان را در میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا داشت.
رواج «همباشی» به جای ازدواج رسمی در کشورهای اروپایی
با این حال، بالا بودن سن ازدواج رسمی در اروپا لزوما به معنای به تعویق افتادن تشکیل خانواده نیست، زیرا تشکیل خانواده خارج از ازدواج رسمی، از جمله در قالب همباشی، در بسیاری از کشورهای اروپایی رواج دارد.
طبق آمارهای یوروستات، در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۱ درصد از تولدهای زنده در اتحادیه اروپا خارج از چارچوب ازدواج رسمی ثبت شدهاند. این رقم در فرانسه به حدود ۶۰ درصد میرسد. بنابراین، تاخیر در ازدواج رسمی در اروپا لزوما به معنای تاخیر در فرزندآوری یا تشکیل خانواده نیست.
در مقابل، در ایران ازدواج رسمی همچنان رکن اصلی ساختار حقوقی، اجتماعی و عرفی خانواده به شمار میرود و افزایش سن ازدواج میتواند با کاهش فرصت فرزندآوری و کاهش امکان تحقق تعداد فرزندان مورد نظر خانوادهها همراه شود.
«ازدواج سفید» در ایران
هرچند در سالهای اخیر شیوههای نوین زندگی مشترک، از جمله آنچه در ادبیات عمومی با عنوان «ازدواج سفید» شناخته میشود، در برخی لایههای جامعه دیده شده است، این روابط از نظر حقوقی با ازدواج رسمی یکسان نیستند. همچنین وضعیت حقوقی و ثبت وقایع مربوط به فرزندان حاصل از چنین روابطی تابع مقررات متفاوتی است و نمیتوان آن را به طور مستقیم با الگوهای تولد خارج از ازدواج در کشورهای اروپایی مقایسه کرد.
در مجموع، دادههای موجود از همزمانی سه روند مهم در ایران حکایت دارند؛ شمار بالای افراد مجرد در سنین مرتبط با تشکیل خانواده، کاهش ازدواجهای ثبتشده و کاهش مداوم تعداد تولدها. با این حال، برای ارزیابی دقیق ابعاد بحران جمعیتی، باید میان این شاخصها و عواملی مانند ساختار سنی جمعیت، تعداد زنان در سنین باروری، سن نخستین ازدواج، فاصله ازدواج تا تولد نخست و تعداد فرزندان خانوادههای متاهل تفکیک قائل شد.