خبرگزاری رویترز گزارش داده که مذاکرهکنندگان آمریکایی و ایرانی در نیویورک در حال بررسی مسیری مرحلهای برای خروج از جنگ هستند؛ مسیری که بر اساس آن تهران تنگه هرمز را بازگشایی میکند و واشنگتن نیز محاصره اقتصادی ایران را برمیدارد.
بر اساس این گزارش که با نظرات منابع نزدیک به تیمهای مذاکره کننده تهیه شده تنگه هرمز به محور اصلی چانهزنیها برای پایان دادن به جنگ نزدیک به هفتماهه ایران و آمریکا تبدیل شده است. ایران به دنبال رهایی از محاصره اقتصادی آمریکاست که اقتصادش را تحت فشار شدید قرار داده و واشنگتن نیز خواهان عبور آزادانه کشتیها از این مسیر مهم انتقال نفت جهان است که اکنون از سوی تهران مسدود شده است.
آگهی
آگهی
دو منبع ایرانی، دو مقام منطقهای و دو منبع دیپلماتیک غربی به رویترز گفتهاند مذاکرات با یک مانع بزرگ روبهروست، چون هیچیک از دو طرف نمیخواهد نخستین طرفی باشد که اهرم فشار خود را کنار میگذارد. با این حال، در موضع ایران نشانههایی از پذیرش هزینه اقتصادی ادامه طولانیمدت این رویارویی دیده میشود.
یک مقام ارشد ایرانی گفت محتملترین راه برای خروج از بنبست، توافقی مرحلهای است که بر اساس آن ایران در برابر لغو محاصره اقتصادی آمریکا، اجازه ازسرگیری کشتیرانی در تنگه هرمز را بدهد و احتمالا به بخشی از داراییهای مسدودشده خود نیز دسترسی پیدا کند.
او در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «یکی از راههای پیش رو این است که بحران را مرحله به مرحله حل کنیم. مرحله اول میتواند پایان محاصره و بازگشایی هرمز باشد.»
چنین توافقی مستلزم آن است که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، بار دیگر با یک راهحل موقت موافقت کند؛ آن هم پس از آنکه تفاهم قبلی دو طرف در ماه ژوئیه از هم پاشید. منابع گفتهاند به همین دلیل، یکی از چالشهای اصلی مذاکرهکنندگان این نیست که فقط چارچوبی برای توافق پیدا کنند، بلکه باید اطمینان حاصل شود که امتیازهای دو طرف به اندازهای دوام داشته باشد که تهران و واشنگتن بتوانند به اجرای آنها اعتماد کنند.
ترامپ گفته است فکر میکند آمریکا و ایران احتمالا پس از انتخابات میاندورهای کنگره در سوم نوامبر به توافق خواهند رسید. یک مقام ارشد اروپایی نیز گفت ایرانیها «فهرست بسیار بلندی از خواستهها» دارند.
یک مقام کاخ سفید گفت: «ایران بهشدت به دنبال توافق است، اما همه کارتها در دست رئیسجمهور ترامپ است و او هر تصمیمی را که به نفع ایالات متحده باشد اتخاذ خواهد کرد.»
این مقام گفت ترامپ همچنان «در شرایط مناسب آماده گفتگو با ایران است»، اما نیازی به مذاکره ندارد و آمریکا با در اختیار داشتن کنترل تنگه هرمز و در شرایطی که اقتصاد ایران «در حال فروپاشی» است، در «موقعیت بسیار قدرتمندی» قرار دارد.
او افزود «تحریمهای فلجکننده» و «یکی از موفقترین محاصرههای تاریخ» اقتصاد ایران را زمینگیر کرده و این کشور را کاملا بیپول کرده است. به گفته این مقام، ترامپ ترجیح میدهد اجازه دهد «فروپاشی اجتنابناپذیر ایران» مسیر خود را طی کند تا اینکه از سوی تهران «بازی داده شود.»
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین آمریکا، گفت احتمال دستیابی به توافق پیش از انتخابات را تنها ۳۰ درصد میداند، اما هر دو طرف ممکن است دلایل بیشتری برای رسیدن به توافق پیش از انتخابات میاندورهای داشته باشند تا پس از آن.
راس گفت: «چیزی که واقعا ایرانیها را تحت فشار قرار داده، محاصره است. دارد خفهشان میکند.»
دستیابی به توافق پیش از انتخابات میاندورهای میتواند به نفع ترامپ باشد، چون بازگشایی هرمز میتواند تنش در خلیج فارس را کاهش دهد، قیمت نفت را مهار کند و به پایین آمدن قیمت بنزین در آمریکا کمک کند؛ موضوعی که از نظر سیاسی برای دولت او حساس است.
از سوی دیگر، احتمال دستیابی ایران به گشایش اقتصادی مورد نیازش نیز ممکن است در شرایطی بیشتر باشد که ترامپ هنوز انگیزه سیاسی بیشتری برای رسیدن به یک توافق دارد.
راس گفت پس از انتخابات میاندورهای، ترامپ ممکن است با محدودیتهای کمتری روبهرو باشد و آمادگی بیشتری برای افزایش فشار یا بررسی گزینههای نظامی پیدا کند.
اهرم فشار؛ مانعی بر سر توافق؟
همان اهرمهایی که واشنگتن و تهران را دوباره به میز مذاکره بازگرداندهاند، ممکن است دستیابی به مصالحه را هم دشوارتر کنند.
ایالات متحده ابزار فشاری را در اختیار دارد که بیشترین آسیب را به تهران وارد میکند و تهران نیز کنترل دسترسی به یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان را در دست دارد. هیچکدام از دو طرف نمیخواهد بدون گرفتن امتیازی ملموس، این اهرم را کنار بگذارد.
در نتیجه، انتخابات میاندورهای شاید کمتر یک ضربالاجل برای دیپلماسی باشد و بیشتر زمانی برای حفظ شرایطی باشد که ادامه تلاشهای دیپلماتیک را ممکن کرده است. اگر آمریکا و ایران نتوانند پیش از انتخابات این اهرمها را به توافق تبدیل کنند، با افزایش خطر تشدید تنش، پنجره دیپلماسی ممکن است محدودتر شود.
مقام ایرانی گفت تهران در حالی که به دنبال راهی دیپلماتیک برای خروج از بحران است، برای احتمال ازسرگیری جنگ با واشنگتن نیز آماده میشود. او آمریکا را متهم کرد که از محاصره اقتصادی و تهدید به استفاده از زور به عنوان ابزار اجبار استفاده میکند.
این مقام ارشد ایرانی گفت: «انگشتان ما روی ماشه است. آمریکاییها میدانند باید چه کار کنند، اما به دلیل خواستههای بیش از حدشان، احتمال اینکه دیپلماسی بتواند این مسئله را حل کند بسیار پایین است.»
منابع منطقهای گفتهاند تهران حاضر شده است درخواست خود برای دریافت عوارض عبور از تنگه هرمز را از توافق اصلی کنار بگذارد و آن را در یک ضمیمه جداگانه مطرح کند، چون پایان دادن به محاصره به اولویت فوریتری برای ایران تبدیل شده است.
کشورهای خلیج فارس پیشنهاد پرداخت عوارض عبور را رد کردهاند. منابع منطقهای میگویند هرگونه عقبنشینی ایران در این زمینه موقت خواهد بود و به معنای کنار گذاشتن رسمی موضع تهران نیست.
آمریکا فشار اقتصادی بر ایران را افزایش داده و تحریمهای تازهای را بر محاصرهای افزوده که صادرات نفت ایران، یکی از مهمترین منابع ارز خارجی این کشور، را بهشدت محدود کرده است.
ایالات متحده در ماه جاری شرکتهای هواپیمایی تجاری باقیمانده ایران و شبکههای پشتیبانی آنها را نیز هدف قرار داد؛ اقدامی که بخشی از کارزار قطع شریانهای اقتصادی دولت و سپاه پاسداران عنوان شده است. ترامپ نیز هشدار داده است اگر ایران به توافق نرسد، اقتصادش ممکن است «بپوسد».
یک منبع گفت: «تمرکز اصلی ایران بر گرفتن عوارض در هرمز نیست، بلکه بر حفظ کنترل اداری این آبراه است. ایران ممکن است حاضر باشد موضوع عوارض را به تعویق بیندازد، اما کنترل اداری تنگه را واگذار نخواهد کرد.»
در قلب تلاشهای دیپلماتیک در نیویورک یک اختلاف اساسی وجود دارد: آمریکا میخواهد فشار به امتیازدهی منجر شود، تهران میخواهد فشار پیش از امتیاز دادن برداشته شود و کشورهای خلیج فارس نیز خواهان پایان جنگ هستند، بدون اینکه آبراههای راهبردی منطقه به ابزار دائمی چانهزنی تبدیل شوند.
نگرانی از جنگی بدون پایان مشخص
رهبران کشورهای خلیج فارس در دیداری جداگانه با ترامپ در نیویورک تلاش کردند درباره هدف نهایی ایالات متحده پس از انتخابات میاندورهای شفافیت بیشتری به دست آورند؛ از جمله اینکه آیا در صورت خودداری ایران از بازگشت به مذاکرات، آمریکا بار دیگر به اقدام نظامی روی خواهد آورد یا نه.
منابع منطقهای گفتهاند آنها مخالفت جمعی خود را با هرگونه کنترل ایران بر تنگه هرمز به ترامپ منتقل کردند و گفتند آزادی کشتیرانی باید برقرار شود و این آبراه راهبردی نباید به ابزاری برای فشار بر کشورهای خلیج فارس تبدیل شود.
با این حال، در کنار هشدارها درباره هرمز، رهبران کشورهای خلیج فارس بر کاهش تنش و آغاز یک روند سیاسی نیز بهشدت تاکید کردهاند؛ موضعی که نشاندهنده تلاش کشورهای منطقه برای دور ماندن از هرگونه درگیری بیشتر میان ایران و آمریکا است.
ابتسام الکتبی، رئیس مرکز سیاست امارات در ابوظبی، گفت: «هنوز روشن نیست هدف نهایی ترامپ چیست یا اگر کارزار فشار جواب ندهد، گزینه جایگزین چه خواهد بود.»
او افزود: «در مقابل، ایرانیها میدانند چه میخواهند. آنها با استفاده از هرمز و بابالمندب، با هدفی روشن در حال تغییر شکل فضای منطقهای هستند، در حالی که واشنگتن هنوز نقشه راه خود را مشخص نکرده است.»
این ابهام بر محاسبات تهران نیز تاثیر گذاشته است. دنی سیترینوویچ، تحلیلگر مسائل منطقهای و افسر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، گفت مذاکرات نیویورک مواضع اساسی هیچیک از دو طرف را تغییر نداده و تا زمانی که ایران تصور کند ترامپ پیش از انتخابات میاندورهای میخواهد از تشدید گستردهتر جنگ جلوگیری کند، بعید است عقبنشینی کند.
آلن ایر، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور ایران، گفت: «محاصره به آنها آسیب میزند، اما به جای اینکه باعث نرمتر شدن موضعشان شود، احتمالا آنها را به سمت تشدید تنش سوق میدهد، چون معتقدند اگر موضعشان را نرم کنند، کارشان تمام است.»
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
یک مقام غربی آشنا با مذاکرات نیز گفت: «همه چیز به باز شدن تنگه هرمز برمیگردد. همه ما در داخل کشور تحت فشار هستیم و ایرانیها این را میدانند.»