زمانی که ایران در آغاز جنگ تنگه هرمز را بست و مسیر دریایی انتقال روزانه حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت را مختل کرد بسیاری نگران بودند که قیمت نفت بهشدت افزایش یابد و اقتصاد جهانی را با بحرانی جدی روبهرو کند. اما چرا قیمت نفت به سطحی که پیشبینی شده بود نرسید؟
با گذشت نزدیک به هفت ماه از آغاز جنگ، قیمت نفت بهشدت افزایش یافته، اما این افزایش کمتر از آن چیزی بوده که در ابتدا پیشبینی میشد. تحلیلگران میگویند عرضه نفت همچنان تقریبا برای پاسخگویی به نیاز فعلی جهان کافی است؛ هرچند افزایش قیمتها برای دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا و شماری دیگر از رهبران جهان مشکلات سیاسی ایجاد کرده است.
آگهی
آگهی
یکی از دلایل این وضعیت آن است که عربستان سعودی و دیگر تولیدکنندگان نفت در خلیج فارس بهسرعت مسیرهای جایگزین پیدا کردند و از ظرفیت خالی خطوط لوله خود استفاده کردند. هر بار که ایران و گروههای مسلح متحد ایران این مسیرها را هدف قرار دادند، کشورهای صادرکننده نفت و ارتش آمریکا به سراغ گزینههای دیگری رفتند؛ روندی که اغلب بهشکل پنهانی انجام شده است.
هرچند نفت در حال حاضر به حدود ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسیده، اما این افزایش به اندازهای نبوده که در ابتدای جنگ از آن بیم میرفت. بنابراین در حالی که محاصره دریایی آمریکا و تشدید تحریمها، اقتصاد ایران را تحت فشار بیشتری قرار داده اما اهرم فشار تهران کاهش یافته است.
با این حال استفاده از مسیرهای جایگزین پرهزینه است و ممکن است در بلندمدت قابل ادامه نباشد. کاهش ذخایر تجاری موجود نفت، بهویژه در چین نیز به مهار قیمتها کمک کرده است اما این روند نمیتواند برای همیشه ادامه پیدا کند. از سوی دیگر ادامه حملات ایران به تاسیسات مهم نفتی همچنان میتواند شرایط را به نفع تهران تغییر دهد.
خطوط لوله جایگزین از قبل آماده بودند
ایران در واکنش به بمبارانهای آمریکا و اسرائیل که آغازگر جنگ بود، حمله به کشتیها در تنگه هرمز را آغاز کرد. در مقابل عربستان سعودی به خط لوله شرق به غرب خود روی آورد که نفت را به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل میکند.
از آنجا نفتکشها با عبور از تنگه بابالمندب راهی آسیا شدند. امارات عربی متحده نیز از خط لولهای استفاده کرد که با عبور از خاک عمان نفت را به فجیره منتقل میکند و به این ترتیب تنگه هرمز را دور میزند.
هر دو خط لوله ظرفیت خالی داشتند و شرکت ملی نفت ابوظبی «ادنوک» و آرامکوی عربستان با استفاده از این ظرفیت توانستند در هفتههای نخست جنگ مانع از سقوط شدید صادرات نفت شوند.
در همین حال بخشی از نفت همچنان از تنگه هرمز عبور میکرد. در ماه مه شرکتهای کشتیرانی که حاضر بودند خطر حمله ایران را بپذیرند استفاده از مسیری تحت نظارت آمریکا در نزدیکی عمان را آغاز کردند و درخواست ایران برای استفاده از مسیر مورد تایید تهران را نادیده گرفتند.
این کشتیها شبانه و در حالی که سامانههای موقعیتیابی و تلفنهای همراهشان خاموش بود در این مسیر رفتوآمد میکردند و محمولههای نفتی را به نفتکشهایی که بیرون از تنگه منتظر بودند منتقل میکردند. به این ترتیب جریان صادرات نفت از کویت، عراق و امارات بار دیگر افزایش یافت.
اما در ماه ژوئیه حوثیهای مورد حمایت ایران در یمن با اعلام محاصره محمولههای نفتی عربستان مسیر جایگزین ینبع را نیز مختل کردند و تنگه بابالمندب را تهدید کردند؛ اقدامی که میتوانست اختلال ایجادشده در هرمز را این بار در مسیر دیگری تکرار کند.
عربستان در واکنش مسیر محمولههای نفتی عازم آسیا را به سمت شمالغرب و دریای مدیترانه تغییر داد. نفتکشها یا از کانال سوئز عبور میکردند یا در مورد کشتیهایی که برای عبور از کانال بیش از حد بزرگ بودند، محموله از طریق خط لولهای در مصر به نفتکش دیگری منتقل میشد.
نفت سپس مسیری بسیار طولانی را طی میکرد؛ دور آفریقا میچرخید و از آنجا دوباره راهی آسیا میشد.
اما اوایل همین ماه خط لوله شرق به غرب نیز هدف حمله قرار گرفت و فعالیت آن متوقف شد؛ توقفی که ممکن است چند هفته ادامه داشته باشد.
عربستان به مسیر دریایی تحت حفاظت آمریکا در هرمز روی آورد
پس از آنکه بارگیری نفت در بندر ینبع از ۱۱ سپتامبر متوقف شد عربستان سعودی بار دیگر مسیر صادرات خود را تغییر داد و مانند دیگر تولیدکنندگان نفت خلیج فارس انتقال نفت از کریدور تحت هدایت آمریکا در تنگه هرمز را آغاز کرد.
براساس دادههای شرکت «کپلر» روز دوشنبه شش نفتکش غولپیکر در پایانههای عربستان در خلیج فارس در مجموع ۱۲ میلیون بشکه نفت بارگیری کردند.
مقامهای آمریکایی میگویند کریدور جنوبی نقش مهمی در ادامه جریان انتقال انرژی داشته است؛ همزمان محاصره دریایی آمریکا فشار بر ایران را افزایش داده است. برد کوپر، فرمانده سنتکام روز شنبه در ویدیویی در شبکههای اجتماعی گفت نیروهای آمریکایی طی «دو ماه گذشته» به عبور دوهزار کشتی تجاری و انتقال بیش از یک میلیارد بشکه نفت از کشورهای شریک آمریکا در خلیج فارس کمک کردهاند.
تحلیلگران برآورد میکنند که بهطور میانگین روزانه حدود شش میلیون بشکه یا بیشتر نفت از مسیری موسوم به «مسیر تاریک» در تنگه هرمز عبور کرده است؛ رقمی معادل ۴۰ درصد یا بیشتر از حجم انتقال نفت از این تنگه پیش از جنگ.
مسیرهای جایگزین فعلا مانع کمبود نفت شدهاند
راهول چودری، معاون بخش تحقیقات بالادستی شرکت دادههای انرژی «ریستاد انرژی» محاسبه میکند که در حال حاضر روزانه شش تا هفت میلیون بشکه نفت از مسیر جنوبی عبور میکند و دو میلیون بشکه دیگر نیز از طریق خط لوله فجیره منتقل میشود. به این ترتیب از حدود ۱۵ میلیون بشکه نفتی که پیش از جنگ روزانه از مسیرهای اکنون مسدودشده منتقل میشد، جریان حدود هشت میلیون بشکه دوباره برقرار شده است.
با این حساب هنوز حدود هفت میلیون بشکه در روز نسبت به سطح پیش از جنگ کمبود وجود دارد.
اما عوامل دیگری این شکاف را جبران کردهاند. روزانه حدود سه و نیم میلیون بشکه نفت از ذخایر موجود در جهان برداشت میشود. همزمان افزایش قیمت نفت و رشد کند اقتصادی در بازارهای مهم تقاضای جهانی را حدود پنج میلیون بشکه در روز کاهش داده است. تولیدکنندگان دیگری مانند آمریکا نیز روزانه حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار بشکه نفت بیشتر وارد بازار کردهاند. مجموع این عوامل باعث شده عرضه و تقاضا در بازار جهانی نفت تقریبا به تعادل برسد.
چودری میگوید: «ارزیابی ما این است که بازار در تعادل بسیار شکنندهای قرار دارد. به همین دلیل قیمت نفت خام به سطوح فوقالعاده بالا نرسیده و همچنان در محدوده ۱۰۰ دلار است. قیمتها به ۱۴۰ تا ۱۵۰ دلار در هر بشکه نرسیدهاند؛ سطحی که اگر بازار با کسری روزانه پنج تا شش میلیون بشکه روبهرو بود، ممکن بود شاهد آن باشیم.»
ریستاد انرژی پیشبینی میکند قیمت نفت در سه ماه پایانی سال به ۸۵ تا ۹۰ دلار در هر بشکه برسد و اگر تنگه هرمز بازگشایی شود سال آینده به حدود ۸۰ تا ۸۲ دلار کاهش یابد.
مسیرهای جایگزین پرهزینهاند و راهحلی دائمی نیستند
استفاده از این مسیرهای جایگزین هم زمانبر است و هم هزینه زیادی دارد.
انتقال نفت به آسیا از مسیر کانال سوئز به جای مسیر مستقیمتر دریای سرخ میتواند تا یک ماه به زمان سفر اضافه کند. در مسیر هرمز نیز نفتکشها برای انتقال محموله از یک کشتی به کشتی دیگر دستکم یک روز و نیم در خلیج عمان منتظر میمانند.
افزایش تقاضا برای نفتکشهای غولپیکر نیز هزینه اجاره آنها را بهشدت بالا برده است. هزینهای که در شرایط معمول روزانه بین ۳۰ تا ۵۰ هزار دلار است، برای عبور از هرمز در ۱۱ سپتامبر در بازار نقدی به روزانه یک میلیون دلار رسید. براساس دادههای شرکت اطلاعات دریایی «ویندوارد» این رقم معادل حدود ۲۶ دلار به ازای هر بشکه نفت است.
به این ترتیب هزینه حملونقل اکنون حدود یکچهارم بهای نفت را تشکیل میدهد؛ در حالی که در شرایط عادی سهم آن تنها یک تا سه درصد است.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
بازارها همچنین خود را برای اختلالهای احتمالی بیشتر آماده کردهاند. حمله به خط لوله شرق به غرب نشان داده است که خطوط لوله نیز آسیبپذیرند. ایران ممکن است تلاش کند مسیر تحت حفاظت آمریکا در تنگه هرمز را مختل کند یا مناطقی در نزدیکی سواحل عمان را که انتقال نفت از کشتی به کشتی در آنها انجام میشود هدف قرار دهد.
در چنین شرایطی یکی از گزینهها انتقال این عملیات به نقاط دورتر خواهد بود؛ اقدامی که زمان بیشتری میبرد و هزینهها را باز هم افزایش میدهد.