دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ماههاست تلاش میکند ایران را وادار کند تنگه هرمز را به طور کامل به روی کشتیهای تجاری باز کند؛ تلاشی که از حملات هوایی و محاصره دریایی گرفته تا مذاکرات دیپلماتیک و حتی تهدید به نابودی «تمام یک تمدن» را در بر گرفته است.
با این حال، به گفته کارشناسان، بازگرداندن رفتوآمد نفتکشها در این آبراه راهبردی به سطح پیش از جنگ، احتمالا به چیزی فراتر از فشارهای سیاسی و نظامی نیاز دارد؛ از جمله استقرار شمار بیشتری از ناوهای جنگی آمریکا در منطقه، یا حتی اعزام دهها هزار نیروی زمینی به خاک ایران.
آگهی
آگهی
کارشناسان میگویند ایران، با وجود درگیریهای پراکنده هفتههای اخیر، همچنان توانایی هدف قرار دادن کشتیها در تنگه هرمز را حفظ کرده است. به گفته آنها، تهران طی سالها شمار زیادی پهپاد، موشک و تجهیزات نظامی را در نقاط مختلف کشوری که مساحت آن حدود یکسوم خاک اصلی آمریکاست، پراکنده و مخفی کرده است.
جیسون کمپبل، پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه و از مقامهای پیشین وزارت دفاع آمریکا، در این خصوص به شبکه سیبیاس آمریکا میگوید: «ایران دهههاست خود را برای چنین جنگ نامتقارنی آماده کرده است. فکر میکنم اکنون مشخص شده چرا هیچ رئیسجمهور آمریکا از زمان رونالد ریگان تاکنون حاضر نشده بود در چنین سطحی وارد درگیری با ایران شود؛ چون ایران این توانایی را دارد که تنگه هرمز را به طور کامل مختل کند.»
ترامپ روز دوشنبه اعلام کرد آمریکا محاصره بنادر ایران را از سر میگیرد و از کشتیهای دیگر برای عبور امن از تنگه هرمز هزینه دریافت خواهد کرد.
او در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» نوشت: «ما محاصره ایران را دوباره برقرار میکنیم؛ محاصرهای که این نام را دارد، چون فقط مانع ورود و خروج کشتیهای ایرانی یا مشتریان ایران میشود. همه کشورهای دیگر میتوانند به شکلی آزاد و منصفانه از تنگه هرمز استفاده کنند.»
ترامپ در همان پیام همچنین نوشت که آمریکا احتمالا مدیریت تنگه هرمز را در دست خواهد گرفت و ۲۰ درصد از ارزش محمولههای عبوری را به عنوان عوارض دریافت خواهد کرد.
هر چند مطابق معمول او خیلی زود حرفش را عوض کرد و یک روز بعد گفت که به جای دریافت چنین عوارضی، کشورهای عربی در آمریکا سرمایهگذاریهای عظیم انجام خواهند داد.
در مقابل، ایران همچنان تاکید دارد کنترل این آبراه باریک را در اختیار دارد؛ مسیری که در شرایط عادی حدود ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور میکند. در روزهای اخیر نیز دو طرف در چندین نوبت با یکدیگر درگیر شدهاند؛ درگیریهایی که بار دیگر نگرانیها درباره از سرگیری یک جنگ تمامعیار را افزایش داده است.
آزمون اراده تهران و واشنگتن
به گفته کارشناسان، ادامه اختلال در رفتوآمد کشتیهای تجاری، افزایش دوباره قیمت نفت و خودداری ایران از عقبنشینی، دولت ترامپ را در موقعیت دشواری قرار داده است.
جنگ با ایران در داخل آمریکا نیز مخالفان زیادی دارد و افزایش قیمت سوخت میتواند در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره، به یک چالش سیاسی برای دولت ترامپ و حزب جمهوریخواه تبدیل شود.
اریک لوب، پژوهشگر برنامه خاورمیانه بنیاد کارنگی و استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل دانشگاه بینالمللی فلوریدا، میگوید: «آنها تصور میکردند اوضاع تحت کنترل است، اما حالا شاهد تشدید دوباره تنشها و واکنش منفی بازارها هستند.» او معتقد است آنچه اکنون در جریان است، در واقع «آزمون اراده» دو طرف است.
لوب میگوید: «سوال این است که ایران تا چه اندازه حاضر است فشارهای اقتصادی را تحمل کند و در مقابل، این بحران تا چه اندازه میتواند برای ترامپ و جمهوریخواهان، هم از نظر اقتصادی و هم از نظر سیاسی، در آستانه انتخابات نوامبر هزینهساز باشد.»
جیسون کمپبل نیز که پیش از پیوستن به موسسه خاورمیانه، در اندیشکده رند روی شبیهسازی سناریوهای جنگ میان آمریکا و ایران با ارتش آمریکا همکاری میکرد، میگوید اتفاقاتی که اکنون در حال رخ دادن است، دقیقا همان سناریوهایی است که سالها در مطالعات نظامی آمریکا مورد بررسی قرار گرفته بود.
او میگوید: «کارهایی که ایران اکنون انجام میدهد، دقیقا همان اقداماتی است که در تقریبا همه سناریوهای شبیهسازیشده جنگ با ایران پیشبینی شده بود.»
کمپبل توضیح میدهد که ایران برای کاهش آسیبپذیری خود، قطعات و تجهیزات تولید سلاح را در مراکز مختلف پراکنده کرده و یگانهای نظامی آن نیز اغلب بدون نیاز به دریافت دستور مستقیم از تهران قادر به انجام عملیات هستند. به گفته او، نیروهای ایرانی معمولا در یک نقطه متمرکز نمیشوند و همین موضوع، اثربخشی حملات هوایی را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.
بدون نیروی زمینی، تامین امنیت تنگه هرمز دشوار است
جیسون کمپبل معتقد است اگر هدف آمریکا بازگرداندن کامل امنیت به تنگه هرمز باشد، اتکا به حملات هوایی یا حضور دریایی به تنهایی کافی نخواهد بود.
او میگوید: «به سختی میتوان سناریویی را تصور کرد که در آن، بدون حضور نیروهای زمینی بتوان امنیت تنگه هرمز را به طور کامل تامین کرد.»
به گفته این مقام پیشین پنتاگون، چنین عملیاتی به دهها هزار نیروی آمریکایی نیاز خواهد داشت؛ نیروهایی که نه تنها باید انبارهای مخفی موشک و مهمات ایران را از بین ببرند، بلکه صدها کیلومتر از سواحل جنوبی ایران و بخشهای وسیعی از مناطق داخلی کشور را نیز تحت کنترل بگیرند.
کمپبل هشدار میدهد که در چنین شرایطی، نیروهای آمریکایی به احتمال زیاد با حملات چریکی و فرسایشی نیز روبهرو خواهند شد.
او برآورد میکند که آمادهسازی چنین نیرویی چند ماه زمان خواهد برد و هزینههای بسیار سنگینی به آمریکا تحمیل خواهد کرد.
با این حال، دونالد ترامپ شامگاه دوشنبه بار دیگر تاکید کرد که «تنگه هرمز باز است و باز خواهد ماند.» او همچنین مدعی شد آمریکا تنها ظرف چند ماه، بخش مهمی از توان نظامی ایران را تضعیف کرده است.
در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی هشدار دادهاند هرگونه دخالت آمریکا در تنگه هرمز با واکنش ایران روبهرو خواهد شد.
آیا ناوهای آمریکایی میتوانند امنیت نفتکشها را تامین کنند؟
به گفته کارشناسان، گزینه دیگری که پیش روی آمریکا قرار دارد، ادامه و حتی گسترش عملیات اسکورت نفتکشها توسط ناوهای جنگی این کشور است؛ روشی که پیشتر نیز در دهه ۱۹۸۰ تجربه شده بود.
در جریان جنگ ایران و عراق، زمانی که ایران به کشتیهای تجاری حمله میکرد، آمریکا با حمایت اطلاعاتی و نظامی از عراق، نفتکشهای کویتی را که با پرچم آمریکا تردد میکردند، اسکورت میکرد.
اما مایکل آیزنشتات، تحلیلگر پیشین ارتش آمریکا و مدیر برنامه مطالعات نظامی و امنیتی موسسه واشنگتن، میگوید اجرای چنین عملیاتی امروز به مراتب دشوارتر از چهار دهه پیش است.
او توضیح میدهد که نیروی دریایی آمریکا اکنون نسبت به دهه ۱۹۸۰ کوچکتر شده و اختصاص شمار زیادی از ناوهای جنگی به ماموریتی که ممکن است برای مدت نامحدود ادامه پیدا کند، فشار قابل توجهی بر توان عملیاتی این کشور وارد خواهد کرد.
آیزنشتات میگوید: «برای اجرای چنین طرحی، همچنان باید بخش بزرگی از ناوگان نیروی دریایی آمریکا به طور نامحدود درگیر این ماموریت باشد.»
او همچنین تاکید میکند شرایط امروز با دهه ۱۹۸۰ تفاوت اساسی دارد، زیرا ایران در سالهای اخیر توانمندیهای پیشرفتهای در زمینه پهپادها و موشکها به دست آورده است.
به گفته او، اگر آمریکا بخواهد برای از بین بردن پایگاههای پرتاب موشکهای کروز و پهپادهای ایران، نیروهای خود را وارد خاک این کشور کند، احتمال تلفات نیروهای آمریکایی به شکل قابل توجهی افزایش خواهد یافت.
آیزنشتات میگوید: «اگر بخواهیم هر کاری را که برای موفقیت این عملیات لازم است انجام دهیم، از جمله اعزام نیرو به داخل خاک ایران برای پاکسازی محلهای استقرار موشکها و پهپادها، تلفات نیروهای آمریکایی میتواند به شدت افزایش پیدا کند. همزمان، اگر عملیات اسکورت کشتیها نیز ادامه داشته باشد، این خطر بیشتر هم خواهد شد.»
تهدید، حتی بدون شلیک یک گلوله
در حالی که بسیاری از کشتیهای تجاری به دلیل نگرانی از مینهای دریایی از مسیرهای سنتی عبور از تنگه هرمز فاصله گرفتهاند، ایران از کشتیها خواسته است از مسیری نزدیک به سواحل این کشور تردد کنند؛ مسیری که بر اساس تفاهم موقت میان تهران و واشنگتن، ایران ممکن است برای عبور از آن هزینه دریافت کند.
در مقابل، آمریکا با استفاده از پهپادها و هواپیماهای شناسایی، کشتیها را به عبور از مسیر جنوبی، در امتداد سواحل عمان، هدایت کرده است.
تیم هاوکینز، سخنگوی ستاد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام)، میگوید عملیات پاکسازی مینها در برخی از مسیرهای سنتی تنگه هرمز همچنان ادامه دارد، اما در عین حال «مسیرهای جایگزین همچنان باز هستند.»
با این حال، استفاده از مسیر جنوبی نیز نتوانسته مانع حملات ایران به کشتیها شود. به همین دلیل، ارتش آمریکا در روزهای اخیر سامانههای پدافند هوایی، رادارها، تجهیزات موشکی و پهپادی و همچنین شناورهای کوچک ایران را هدف قرار داده است.
اما به گفته برخی کارشناسان، ایران حتی برای مختل کردن عبور و مرور کشتیها نیز لزوما نیازی به شلیک موشک یا پهپاد ندارد.
نوام ریدان، پژوهشگر ارشد موسسه واشنگتن در حوزه انرژی و امنیت دریایی، میگوید: «ایران حتی لازم نیست موشک یا پهپادی شلیک کند؛ کافی است از طریق بیسیمهای دریایی چند تهدید مطرح کند. همین به تنهایی برای ترساندن بسیاری از خدمه کشتیها کافی است.»
او معتقد است صرف ایجاد احساس ناامنی میتواند باعث شود شرکتهای کشتیرانی و بیمه، از اعزام کشتی به تنگه هرمز خودداری کنند؛ موضوعی که به همان اندازه حملات نظامی، تجارت جهانی را تحت تاثیر قرار میدهد.
کلیتون سیگل، پژوهشگر حوزه امنیت انرژی در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS)، نیز میگوید دولت ترامپ برخلاف وعدههایی که در آغاز جنگ داده بود، تاکنون حاضر نشده است برای حفاظت از کشتیهای تجاری، حضور نظامی گستردهتری در منطقه ایجاد کند.
او میگوید: «اسکورت نفتکشها توسط ناوهای آمریکایی، یا اقداماتی مانند اعزام نیروی زمینی، هیچگاه عملی نشد، چون به نظر میرسد لحن و شعارهای دولت، از میزان آمادگی واقعی آمریکا برای پذیرش ریسک جلوتر بود.»
سیگل در پایان میگوید: «وقتی زمان تصمیمگیری فرا رسید، آمریکا حاضر نبود نیروی دریایی و دیگر نیروهای نظامی خود را در ابعادی که برای خنثی کردن این تهدیدها لازم بود، وارد عمل کند.»
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، همین مسئله نشان میدهد که با وجود برتری نظامی آمریکا، بازگرداندن کامل امنیت به تنگه هرمز و احیای عبور و مرور عادی نفتکشها، همچنان یکی از پیچیدهترین چالشهای پیش روی واشنگتن است.