موران برای فرانسویها راهنمای فکری بود و رویکردی کلنگر و میانرشتهای به مسایل بزرگ روز پروراند. بیرون از فرانسه او بیشتر به خاطر ابداع «سینما وریته» با فیلم «گزارش یک تابستان» ۱۹۶۱ شناخته میشد.
ادگار مورن، چهره شاخص روشنفکری فرانسه و عضو سابق مقاومت در جنگ جهانی دوم که عمر خود را صرف ترویج روحیه انتقادی و مبارزه با عدممدارا کرد، در سن ۱۰۴ سالگی درگذشت؛ همسرش روز شنبه این خبر را اعلام کرد.
آگهی
آگهی
روزنامه چپگرای «لیبراسیون» در پرترهای که سال ۲۰۲۱ از این فیلسوف خوشپوش، علاقمند به کلاه و کراواتهای ابریشمی منتشر کرد، درباره او نوشته بود: «او پدربزرگ همه فرانسویها و حافظه قرن بیستم است».
امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، صبح شنبه در پلتفرم ایکس یاد این «ذهن جهانی» و «انسانگرایی که در قالب یک انسان تجسم یافته بود» را گرامی داشت.
فرانسوا اولاند، رئیسجمهور پیشین فرانسه، گفت مورن «در طول زندگی طولانی خود راههای آزادی فکری را برگزید؛ گاهی لغزید اما همواره خود را اصلاح کرد».
گستره نفوذ فکری او چنان بود که صبح شنبه پیامهای ادای احترام به مورن از سوی راستگرایان تا چپ افراطی سرازیر شد.
ژانلوک ملانشون، چهره محوری جنبش «فرانسه تسلیمناپذیر»، یادآوری کرد که مورن «در ۱۰۲ سالگی نیز سهم خود را در اعتراض به کشتار فلسطینیان در غزه ادا کرده بود» و در پایان افزود: «یک الگو هرگز نمیمیرد».
دومینیک دو ویلپن، وزیر پیشین امور خارجه فرانسه، تاکید کرد: «اندیشه او راه را پیش روی ما میگشاید. صدای او، آنقدر دوستانه و برادرانه، تا مدتها همراه ما خواهد بود».
انریکو لتا، دبیرکل پیشین حزب دموکرات ایتالیا و نخستوزیر سابق این کشور که اکنون ریاست موسسه ژاک دلور را بر عهده دارد، نیز لحن مشابهی داشت.
در نهایت، یونسکو نیز «به یاد و میراث فلسفی عظیم ادگار مورن، یکی از چهرههای برجسته اندیشه» ادای احترام کرد و تاکید کرد که «مسیر فکری ادگار مورن روشی برای آینده است».
« انسان بودن یعنی چه؟ »
ادگار مورن، چهره شاخص روشنفکری فرانسه و عضو سابق مقاومت در جنگ جهانی دوم که عمر خود را صرف ترویج روحیه انتقادی و مبارزه با عدممدارا کرد، در سن ۱۰۴ سالگی درگذشت؛ همسرش روز شنبه این خبر را اعلام کرد.
روزنامه چپگرای «لیبراسیون» در پرترهای که سال ۲۰۲۱ از این فیلسوف خوشپوش، علاقمند به کلاه و کراواتهای ابریشمی منتشر کرد، درباره او نوشته بود: «او پدربزرگ همه فرانسویها و حافظه قرن بیستم است».
او که فرزند مهاجران یهودی سکولار بود، در جامعهشناسی تحصیل کرد اما خود را بیش از هر چیز «انسانگرا» میدانست و با درهم آمیختن فلسفه، روانشناسی، قومنگاری و زیستشناسی میکوشید ماهیت انسان را درک کند.
در خارج از فرانسه، او بیشتر به عنوان ابداعکننده «سینمای حقیقت» شناخته میشود؛ لقبی که به خاطر مستند سال ۱۹۶۱ او، ساختهشده به همراه فیلمساز فرانسوی ژان روش، با عنوان «گزارش یک تابستان» به دست آورد؛ فیلمی که زندگی روزمره جوانان عادی پاریسی را روایت میکند.
گفتوگوهای خودجوش درباره طبقات اجتماعی، نژاد، استعمار و دیگر موضوعات مهم که با طرح یک پرسش ساده، «آیا خوشحال هستید؟»، برانگیخته میشد، این گونه مستند را متحول کرد.
مجله «نیویورکر» در سال ۲۰۱۳ با شور و شوق مینوشت: «این یکی از بزرگترین، جسورانهترین و بدیعترین مستندهایی است که تاکنون ساخته شده است».
برای فرانسویها، مورن پیش از هر چیز یک راهنمای فکری بود که رویکردی کلنگر و میانرشتهای به پرسشهای بزرگ دوران ما پروراند.
او در سال ۲۰۲۰ در گفتوگو با شبکه «تیوی۵ موند» توضیح داده بود: «انسان بودن یعنی چه؟ جهانی شدن چیست؟ زندگی چیست؟ این پرسشها ما را وادار میکند دانشی را که اکنون در حوزههای پژوهشی مختلف پراکنده است به هم پیوند بزنیم».
او خیلی بعد از جشن صدمین سالگرد تولدش هم به تفسیر رویدادهای روز ادامه میداد و دیدگاههای خود را با ۲۲۰ هزار دنبالکنندهاش در ایکس در میان میگذاشت؛ از موج گرمای سال ۲۰۲۲، زمانی که نوشت: «پاریس، ساعت ۱۸، ۴۰ درجه: برخیز، ای طوفانِ دیرهنگام!» تا جنگ اوکراین که دربارهاش نوشت: «جنگ درسی در نفرت است».
همسرش صباح ابو سلام مورن روز شنبه در بیانیهای که برای خبرگزاری فرانسه فرستاد، گفت: «ادگار مورن تا واپسین روزهای عمرش نسبت به جهان، دیگران و پرسشهای بزرگ انسانی که خوراک اندیشهاش بود، حساس ماند».
او افزود: «امروز جای خالیای که او برجا گذاشته بسیار بزرگ است، اما شجاعتش، وفاداریاش به انسانها و ایدهها، سختگیری اخلاقیاش و امیدش همچنان همراه ما خواهد بود».
طردشده از سوی کمونیستها
مورن که با نام ادگار ناحوم در ۸ ژوئیه ۱۹۲۱ در پاریس به دنیا آمد، فرزند والدینی یهودی بود که از یونان مهاجرت کرده بودند. او همواره از تعریف شدن بر اساس هویت یهودیاش سر باز میزد و تاکید میکرد که «هم فرانسوی است، هم مدیترانهای و هم شهروند جهان».
او در ۱۰ سالگی مادر محبوبش را از دست داد؛ رویدادی که خانوادهاش چندین هفته کوشیدند از او پنهان کنند و او دههها بعد از آن به عنوان «هیروشیما شخصی» خود یاد کرد.
ابتدا به درس و کتاب پناه برد و سپس به فعالیت چپگرایانه روی آورد و به حزب کمونیست پیوست.
او پس از آنکه در آغاز از مقاومت مسالمتآمیز در برابر نازیها دفاع کرده بود، که بعدها آن را یکی از دو خطای بزرگ داوری خود دانست ـ دیگری حمایت اولیهاش پس از جنگ از رهبر شوروی، ژوزف استالین، بود ـ با نام مستعار ادگار مورن به صفوف مقاومت پیوست.
مورن که در رشتههای تاریخ، جغرافیا و حقوق تحصیل کرده بود، ابتدا مسئول بخش تبلیغات دولت نظامی فرانسه در آلمانِ پس از جنگ شد، سپس مدتی به عنوان روزنامهنگار کار کرد و بعد به مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (CNRS) پیوست.
او که آزاداندیشی صریحاللهجه بود، به دلیل نوشتن در روزنامهای که «طرفدار آمریکا» تلقی میشد، خشم همحزبیهای کمونیستش را برانگیخت.
پس از اخراج از حزب، مورن نوعی بیاعتمادی عمیق نسبت به القای ایدئولوژیک در خود پرورش داد؛ حسی که در کتاب «خودانتقادی» بیان کرد و بر ضرورت به پرسش کشیدن دائمی باورهای شخصی تاکید گذاشت.
با این حال، او همچنان یکی از صداهای تاثیرگذار در اردوگاه چپ ماند.
تحلیلهای او درباره موضوعاتی به گستردگی یهودیستیزی ـ که شایعات عجیب ربوده شدن مشتریان یهودی از فروشگاههای لباس در اورلئان دهه ۱۹۶۰ را دامن میزد و مورن درباره این هیستری جمعی کتابی نوشت ـ تا جهانیشدن، مخاطبان فراوانی را با خود همراه کرد.
پیشگوی فرانسوی
از دهه ۱۹۷۰ به بعد، او نسبت به خطرهای زیستمحیطی رشد مهارگسیخته اقتصادی هشدار داد؛ یکی از بسیاری زمینههایی که در آنها دوراندیشی شگفتانگیزش را نشان داد.
او همچنین به شدت از نحوه رفتار اسرائیل با فلسطینیان انتقاد میکرد و در مقالهای در سال ۲۰۰۲ نوشت: «یهودیان اسرائیل، نوادگان آپارتایدی به نام گتو، فلسطینیان را به گتو تبدیل میکنند» و «یهودیانی که تحقیر، اهانت و آزار دیدهاند، فلسطینیان را تحقیر میکنند، به آنها اهانت میکنند و آزارشان میدهند».
او به دلیل انتشار این مقاله به اتهام یهودیستیزی محکوم شد اما دیوان عالی کشور حکم تبرئهاش را صادر کرد. این پرونده که در جریان آن افراطیون یهودی او را «یهودیِ خودبیزار» خواندند، همدلی گسترده دانشگاهیان را برایش به همراه آورد.
جایگاه جهانی او چنان بود که در صدمین سالگرد تولدش در سال ۲۰۲۱، به ضیافت شام رئیسجمهور فرانسه، امانوئل مکرون، دعوت شد.
او نویسندهای پرکار بود و دهها کتاب نوشت که آخرینشان در سال ۲۰۲۵ منتشر شد و هشدارهایش درباره فوریت بحران اقلیمی و کجرویهای سرمایهداری افسارگسیخته در ذهنها ماندگار شد.
ادگار مورن در ۵ تاریخ کلیدی:
۱۹۲۱؛ تولد در ۸ ژوئیه
۱۹۴۱؛ پیوستن به حزب کمونیست فرانسه (تا ۱۹۵۱)
۱۹۵۰؛ آغاز فعالیت به عنوان پژوهشگر در CNRS و ارتقا به مقام مدیر پژوهش در سال ۱۹۷۰
۱۹۸۲؛ انتشار کتاب علم با وجدان (فایار)، اثری که در آن برای نخستین بار نظریه «انسان پیچیده» را صورتبندی کرد
۲۰۲۴؛ انتشار جلد سوم کتاب روشِ روش (اکت سود)