در حالی که تنش و درگیریها در منطقه خلیج فارس همچنان ادامه دارد، یکی از حساسترین و در عین حال غنیترین اکوسیستمهای دریایی جهان در تنگه هرمز با تهدیدی جدی روبهرو شده است.
شبکه خبری سی ان ان در گزارش مفصل به ابعاد محیط زیستی جنگ در ایران پرداخته است. این گزارش میگوید که این منطقه نهتنها یک گذرگاه راهبردی انرژی جهان محسوب میشود، بلکه زیستگاه دلفینها و متنوعترین مجموعه مرجانهای منطقه و به نوعی یک «شگفتی زیستمحیطی» است.
آگهی
آگهی
در حال حاضر حدود ۲ هزار شناور در خلیج فارس گرفتار شدهاند که مجموعا نزدیک به ۲۱ میلیارد لیتر نفت را حمل میکنند. همچنین، از زمان آغاز جنگ، دستکم ۱۶ حمله به شناورها در خلیج فارس و اطراف تنگه هرمز ثبت شده است.
نینا نوئله، سخنگوی سازمان محیطزیستی صلح سبز در گفتوگو با سیانان گفته است که این سازمان از طریق پایش مداوم، «بهطور منظم لکههای نفتی را در این منطقه شناسایی کرده است.» او به موردی اشاره کرده که به شناور ایرانی «شهید باقری» مربوط است؛ که در اوایل ماه مارس پس از حمله یک جنگنده آمریکایی آسیب دید.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
بر اساس اعلام این سازمان، این شناور همچنان در حال نشت نفت «در نزدیکی تنگه خوران» در شمال تنگه هرمز است و «خطر بالقوهای برای تالابهای حفاظتشده اطراف ایجاد میکند».
موقعیت جغرافیایی تنگه هرمز باعث شده این گذرگاه آبی نهتنها از نظر سیاسی بلکه از منظر زیستمحیطی نیز اهمیتی حیاتی پیدا کند؛ جایی که بهعنوان یک ناحیه گذار میان آبهای عمیق و خنک دریای عمان و آبهای کمعمق و گرم خلیج فارس شناخته میشود.
جریانهای آبی که از دریای عمان وارد این منطقه میشوند، مواد مغذی و لاروهایی را با خود حمل میکنند که زمینهساز شکوفایی پلانکتونها و رشد صخرههای مرجانی هستند، در حالی که جریانهای عمیقتر نیز ماهیان صخرهای مرجانی و کوسهنهنگهای مهاجر را جذب میکنند که بهصورت فصلی از این گذرگاه عبور میکنند.
چه حیواناتی در تنگه هرمز زندگی میکنند؟
آبهای اطراف تنگه هرمز میزبان مجموعهای متنوع از گونههای دریایی هستند. آرون بارتولومیو، استاد زیستشناسی در دانشگاه آمریکایی شارجه که تحقیقات میدانی گستردهای در منطقه تنگه هرمز انجام داده، این تنگه را «تاج اکولوژیکی خلیج فارس» توصیف میکند. او همچنین با وقوع درگیری در این منطقه نسبت به پستانداران دریایی که برای تنفس باید به سطح آب بیایند، ابراز نگرانی میکند.
کوسهنهنگهای مهاجر بهصورت فصلی از این تنگه عبور میکنند، در حالی که دلفینهای گوژپشت اقیانوس هند و دلفینهای بینی بطری در سواحل شبهجزیره مسندم در شمال عمان زندگی میکنند. جزایر فراساحلی میان ایران و امارات نیز محل تخمگذاری لاکپشتهای سبز و لاکپشتهای منقار عقابی هستند.
در روزهای آرامتر، غواصی و تماشای دلفینها در استان مسندم در عمان، یکی از جاذبههای اصلی گردشگری به شمار میرفت. سواحل عمان محل زندگی نهنگهای گوژپشت هستند که در معرض خطر انقراض شدید قرار دارند و مهاجرت نمیکنند؛ همچنین مارهای دریایی نیز در آبهای کمعمق سواحل امارات زندگی میکنند.
در مناطق دورتر، در علفزارهای دریایی غرب ابوظبی و جنوب قطر، دومین جمعیت بزرگ گاوهای دریایی در جهان زندگی میکند. این زیستگاهها در حال حاضر از درگیریها دور ماندهاند، اما در صورت رسیدن آلودگی نفتی، بهشدت در معرض خطر قرار خواهند گرفت.
«مقاومترین مرجانهای جهان» در تنگه هرمز
بارتولومیو میگوید: «تنگه هرمز به داشتن متنوعترین و در برخی نقاط متراکمترین صخرههای مرجانی در کل خلیج معروف است.» غنیترین این زیستگاهها در سواحل ایران و بخشهایی از سواحل جنوبی خلیج قرار دارند. این صخرهها با وجود آسیب ناشی از سفیدشدگی مرتبط با افزایش دمای آب، همچنان دوام آوردهاند؛ در حالی که در سایر نقاط جهان بسیاری از مرجانها از بین رفتهاند.
وی توضیح داد که شرایط محیطی خلیج فارس حیات دریایی را به مرزهای فیزیولوژیک خود میرساند: «در تابستان دما بسیار بالا و در زمستان بهطور غیرمنتظرهای پایین است. همچنین بهدلیل تبخیر زیاد، شوری آب نیز بالاست.» با این حال، همین شرایط باعث شکلگیری «مقاومترین مرجانهای جهان» شده است.
به گفته او، این مرجانها برای پژوهشگران اهمیت زیادی دارند، زیرا میتوانند الگوی بقا در اقیانوسهای گرمتر و ناپایدار آینده باشند. مرجانها همچنین از متنوعترین اکوسیستمهای دریایی هستند و نقش مهمی در شیلات و گردشگری دارند.
نفت چه تأثیری بر حیوانات دارد؟
با ادامه درگیریها، دانشمندان بهطور فزایندهای نسبت به تأثیر نشت نفت بر حیات جانوری منطقه ابراز نگرانی میکنند. مارتین گروسِل، استاد و رئیس دپارتمان زیستشناسی و بومشناسی دریایی در دانشکده علوم دریایی، جوی و زمین دانشگاه میامی، میگوید: «بسیاری از ترکیبات موجود در نفت خام، عملکرد قلب و سیستم تنفسی را هدف قرار میدهند. قرار گرفتن طولانیمدت در معرض نفت باعث تحریک بیش از حد واکنشهای استرسی در بدن میشود که در نتیجه سیستم ایمنی را سرکوب کرده و حیوانات را در برابر عفونتها و سایر آسیبهای محیطی آسیبپذیرتر میکند.»
گروسِل که ۱۵ سال تأثیر نشت نفت بر حیات دریایی را مطالعه کرده، میگوید: «برخلاف تصور رایج، نفت و آب کاملاً از هم جدا نمیشوند.» امواج میتوانند نفت را به قطرات کوچکتر تبدیل کنند که به اعماق آب نفوذ میکنند. نفت خام ترکیبی پیچیده از هزاران ماده شیمیایی است که برخی از آنها در آب حل شده و وارد ستون آب میشوند.
حیوانات آبزی مانند ماهیها این مواد را از طریق آبشش جذب میکنند و مرجانها نیز آن را مستقیما از طریق بافتهای خود دریافت میکنند. نفت سطحی نیز برای حیواناتی که برای تنفس به سطح میآیند، مانند دلفینها و لاکپشتها، بسیار خطرناک است.
این ترکیبات میتوانند به قلب، سیستم تنفسی، ایمنی، حسی و عصبی مرکزی آسیب بزنند. گروسِل میگوید: «برخی از این مواد توانایی بویایی، بینایی و درک ارتعاشات محیط را مختل میکنند.»
مرجانها نیز تحت تأثیر قرار میگیرند، زیرا از طریق شاخکهای خود غذا را از آب میگیرند و در معرض آلودگی قرار میگیرند. همچنین شواهدی وجود دارد که نشان میدهد نفت بر سیستم عصبی مرکزی حیوانات تأثیر گذاشته و توانایی پردازش اطلاعات را کاهش میدهد.
مطالعات همچنین نشان دادهاند که قرار گرفتن در معرض نفت میتواند تولیدمثل ماهیها را کاهش دهد. او هشدار میدهد که با افزایش تعداد کشتیها در تنگه، احتمال وقوع نشتهای نفتی بیشتر شده و این امر پیامدهای زیستمحیطی را تشدید خواهد کرد.
در سواحل جنوبی، جنگلهای مانگرو بهویژه در ابوظبی و مناطق شمالی امارات نیز گستردهاند. این درختان معمولا در برابر نشت نفت مقاوماند، مگر آنکه ساختارهای ریشهای تنفسی آنها (پنوماتوفورها) پوشیده شود؛ در این صورت ممکن است از بین بروند.