در پی تشدید تنشها میان ایالات متحده و ایران بر سر سرکوب خشونتبار اعتراضات توسط تهران، تحلیلگران هشدار میدهند که ناآرامیهای داخلیِ دامنگیرِ حاکمیت دینی ایران، میتواند خطر اشاعه و گسترش تسلیحات هستهای را به همراه داشته باشد.
اگرچه به نظر میرسد دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده در روزهای اخیر از حمله نظامی به ایران عقبنشینی کرده است، اما او روز شنبه در سخنانی خواستار پایان یافتن رهبری ۴۰ ساله علی خامنهای در ایران شد.
اظهارات ترامپ پس از آن ایراد شد که خامنهای، او را به دلیل حمایت از معترضان «جنایتکار» خواند و تظاهرات روزهای اخیر در ایران را منجر به برجای ماندن «هزاران کشته» دانست.
در همین حال، یک ناو هواپیمابر آمریکایی که تا چند روز پیش در دریای جنوبی چین مستقر بود، شبانه از سنگاپور عبور کرده و وارد تنگه مالاکا شده است؛ مسیری که میتواند آن را به خاورمیانه برساند.
با وجود این مخاطرات، تحلیلگران هشدار میدهند که مواد هستهای ایران نیز ممکن است در معرض خطر قرار گیرند.
خطر افتادن مواد هستهای به دست عوامل خطرناک
دیوید آلبرایت، بازرس پیشین تسلیحات هستهای در عراق و بنیانگذار موسسه غیرانتفاعی «علوم و امنیت بینالملل» در واشنگتن به آسوشیتدپرس میگوید در صورت تشدید آشوبهای داخلی در ایران، دولت ممکن است «توانایی حفاظت از داراییهای هستهای خود را از دست بدهد.»
به گفته او، ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران «نگرانکنندهترین بخش ماجرا» خواهد بود و این احتمال وجود دارد که عدهای بتوانند به بخشی از این مواد دسترسی پیدا کنند و آن را به سرقت ببرند.
برای چنین سناریویی سوابق تاریخی نیز وجود دارد. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، مقادیری اورانیوم با غنای بالا و پلوتونیوم مناسب برای ساخت بمب هستهای، به دلیل کاهش امنیت و ضعف حفاظت از این مواد، مفقود شدند.
ایران تاکنون کنترل سایتهای هستهای خود را حتی پس از بمباران این مراکز توسط ایالات متحده در جنگ ۱۲ روزهای که اسرائیل ماه ژوئن علیه جمهوری اسلامی به راه انداخت، حفظ کرده است.
به گفته مسئولان آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ایران ذخیرهای معادل ۴۴۰.۹ کیلوگرم (۹۷۲ پوند) اورانیوم با غنای تا ۶۰ درصد در اختیار دارد؛ سطحی که تنها یک گام کوتاه فنی با دسترسی به اورانیوم غنیشده ۹۰ درصدیِ مورد نیاز برای ساخت تسلیحات هستهای فاصله دارد.
این آژانس نوامبر گذشته در گزارشی اعلام کرد که از زمان جنگ ۱۲ روزه در ماه ژوئن، نتوانسته است وضعیت و محل نگهداری این ذخایر اورانیوم با غنای بالا را راستیآزمایی کند.
آژانس ماه نوامبر تصریح کرد که در نتیجه، «تداوم آگاهی خود» از حجم و محل مواد هستهای اعلامشده در ایران را بهویژه در تأسیسات آسیبدیده از جنگ از دست داده است.
یک دیپلمات نزدیک به آژانس که نخواست نامش فاش شود روز دوشنبه در گفتگو با آسوشیتدپرس تأیید کرد که این نهاد هنوز هیچ اطلاعاتی از سوی ایران درباره وضعیت یا محل نگهداری ذخایر اورانیوم با غنای بالا دریافت نکرده است.
آلبرایت گفت که ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران در مجموع میتوانند در ۱۸ تا ۲۰ سیلندر مخصوص حملونقل که وزن هر کدام در حالت پر، حدود ۵۰ کیلوگرم (۱۱۰ پوند) است، جای بگیرند. او درباره هر یک از این مخازن گفت: «دو نفر بهراحتی میتوانند آنها را حمل کنند.»
کلسی داونپورت، مدیر سیاستگذاری عدم اشاعه در «انجمن کنترل تسلیحات» مستقر در واشنگتن میگوید این خطر وجود دارد که ذخایر یاد شده «یا به سمت یک برنامه مخفی منحرف شوند و یا توسط جناحی از حکومت یا ارتش که خواهان حفظ گزینه ساخت سلاح هستند، به سرقت بروند.»
او اظهار داشت که با احساس خطر یا تشدید بیثباتی در حکومت ایران، این ریسک افزایش مییابد. داونپورت افزود که در صورت هرجومرج داخلی یا احتمال فروپاشی حکومت، بخشی از مواد هستهای ممکن است به خارج از ایران قاچاق شده یا به بازیگران غیردولتی فروخته شود.
وی تأکید کرد: «این خطر واقعی است اما با توجه به سوالهای بیپاسخ موجود درباره وضعیت مواد هستهای با غنای بالا و محل نگهداری آنها در ایران، ارزیابی آن دشوار است.»
احتمال ساخت بمب هستهای توسط ایران
داونپورت و آلبرایت، هر دو تاکید کردند که از لحاظ نظری امکان ساخت بمبهای هستهای با اورانیوم ۶۰ درصدی در ایران وجود دارد؛ اگر چه تهران سالهاست اصرار دارد که برنامهاش صلحآمیز صرفا است.
با این حال، اریک بروئر، تحلیلگر پیشین اطلاعاتی آمریکا و نایبرئیس کنونی «ابتکار تهدید هستهای» میگوید سلاحی که از اورانیوم غنیسازی شده ۶۰ درصدی (به جای خلوص معمول ۹۰ درصدی) ساخته شود، نیازمند مواد هستهای بیشتری است که باعث میشود آن سلاح «بسیار بزرگتر و حجیمتر» باشد و احتمالاً چندان مناسب نصب روی موشک نخواهد بود.
وی میافزاید که چنین سامانهای با این حال میتواند به عنوان مثال «در بیابان منفجر شود» (به عنوان آزمایش یا نمایش قدرت).
بروئر گفت که احتمال اینکه دولت کنونی ایران در این مسیر گام بردارد نباید «به کلی رد شود»؛ وی در عین حال تأکید کرد که اکثر اطلاعات بدست آمده حاکی از آن است که اورانیوم با غنای بالا «در پی حملات ایالات متحده، همچنان در تونلی مدفون مانده و احتمالاً به آسانی برای رژیم به آسانی قابل دسترسی نیست؛ زیرا هر اقدامی میتواند خطر شناسایی و حمله مجدد از سوی آمریکا یا اسرائیل را در پی داشته باشد.»
او اضافه کرد که وقایع اخیر «همچنین نشان داده است که رهبر جمهوری اسلامی برای تصمیمگیری در مورد تسلیحاتی کردن برنامه هستهای، همچنان سطح آستانه بسیار بالا و سختگیرانهای دارد.»
راکتور برق هستهای میتواند هدف قرار گیرد
به گفته دیوید آلبرایت، در صورت بروز هرجومرج داخلی، راکتور برق هستهای بوشهر، تنها نیروگاه برق هستهای تجاری ایران که در حدود ۷۵۰ کیلومتری (۴۶۵ مایلی) جنوب تهران واقع شده نیز ممکن است به منظور ایجاد آشوب یا ثبت و ارسال یک پیام سیاسی، هدف خرابکاری یا حمله قرار گیرد. گفتنی است که سوخت نیروگاه بوشهر با اورانیوم تولیدشده در روسیه تأمین میشود.
آسوشیتدپرس در انتهای این گزارش یادآور میشود که تاکنون نشانهای مبنی بر اینکه ایران فرماندهی و کنترل نیروهای امنیتی خود را از دست داده باشد، دیده نشده است.
آلبرایت همچنین یادآوری کرد که در سال ۱۹۸۲ شاخه نظامی «کنگره ملی آفریقا» در جریان مبارزه ضد آپارتاید به نیروگاه هستهای «کوبِرگ» نزدیک کیپتاون حمله کرد. این خرابکاری باعث خسارت قابلتوجهی شد اما نشت مواد هستهای را به همراه نداشت.
دیوید آلبرایت افزود: «اگر راکتور بوشهر دچار حادثهای جدی شود، وزش باد میتواند غبار رادیواکتیو را ظرف ۱۲ تا ۱۵ ساعت به امارات عربی متحده، عربستان سعودی و عمان منتقل کنند.»