درون زندان ایتالیا؛ جایی که زندانیان با تاتر به آزادی می‌رسند

برای شماری از زندانیان در ایتالیا، زندگی پشت میله‌ها به شکلی غیرمنتظره به مسیری به سوی آزادی تبدیل شده است.

آگهی

آگهی

در زندان وولترا، یکی از قدیمی‌ترین زندان‌های ایتالیا، گروهی از کارگردانان و هنرمندان حرفه‌ای تئاتر نزدیک به چهار دهه است که در کنار زندانیان کار می‌کنند تا اجراهایی بلندپروازانه خلق کنند؛ اجراهایی که نگاه‌های مرسوم به مجازات، بازپروری و نقش هنر را به چالش می‌کشد.

این پروژه که با نام «کمپانیا دلا فورتتزا» شناخته می‌شود، را کارگردان آرماندو پونتزو بنیان گذاشت؛ او در ابتدا به این زندان آمد تا برای یک گروه تئاتری بی‌همتا بازیگر پیدا کند.

پونتزو می‌گوید: «می‌خواستم تئاتر را در موقعیتی بیازمایم که، هرچند شاید ساده‌لوحانه، فکر می‌کردم و هنوز هم معتقدم که هنر و فرهنگ هیچ ارتباطی با آن ندارند. و این برایم به‌شدت جالب و چالش‌برانگیز بود.»

او به جای بازیگران حرفه‌ای، با گروهی چندفرهنگی از زندانیانی روبه‌رو شد که تقریباً هیچ نسبتی با تئاتر نداشتند.

او می‌گوید: «با انسان‌هایی روبه‌رو شدم که هرگز حتی یک بار هم به شکل دیگری درباره خودشان فکر نکرده بودند. آن‌ها درست مثل همه ما عمیقاً در زندگی روزمره‌شان غرق بودند؛ زندگی‌شان از زندگی ما کاملاً متفاوت بود، اما با همان سازوکار هدایت می‌شد.»

او اضافه می‌کند: «غرق بودن در زندگی معمول، زندگی‌ای که آشکارا هم برای خودشان و هم برای دیگران بسیار سخت بود. با این حال، آدم‌هایی را هم دیدم که توانایی تامل در خودشان را داشتند. این به ما می‌گوید که هنر و فرهنگ واقعاً می‌توانند به همه برسند؛ اگر چنین نمی‌شود، فقط به این دلیل است که کار لازم برای ممکن کردن این اتفاق انجام نشده است.»

هر سال یک اثر تازه خلق می‌شود و اجراهای پیشین دوباره بازخوانی و به صحنه آورده می‌شوند؛ بخشی از یک روند دائمی پژوهش و توسعه هنری.

خود زندانیان در فرایند خلاقه مشارکت دارند و در بخش‌های مختلف تولید آثار در کنار هنرمندان حرفه‌ای تئاتر کار می‌کنند.

یافتن آزادی در دل حبس

برای بسیاری از آن‌ها، این کار به بخشی مهم از زندگی‌شان و فرصتی برای درگیر شدن با شیوه‌ای از بیان تبدیل شده است که پیشتر هرگز به آن فکر نکرده بودند.

جیاکومو در سال ۲۰۲۴ از زندانی دیگر به وولترا منتقل شد. او عمداً درخواست انتقال به این زندان را داده بود، چون از فعالیت‌های تئاتری اینجا خبر داشت و بلافاصله به جمع گروه پیوست.

او روایت می‌کند: «زندگی بیرون از زندان باعث می‌شود خودت را گم کنی و همه آن جنبه‌هایی را از دست بدهی که، هرقدر هم ابلهانه به نظر برسد، من واقعاً اینجا دوباره آن‌ها را کشف می‌کنم. استعاره‌ای که به نظرم فوق‌العاده مهم است این است که با از دست دادن آزادی‌ام در اینجا، در وضعیتی کاملاً بسته، به نوعی گشودگی کامل دست پیدا می‌کنم.»

همین گشودگی به زندانیان اجازه می‌دهد هر روز در کنار دیگر حرفه‌ای‌های تئاتر کار کنند و اجراها را شکل دهند.

ویولا فِرو، بازیگر جوانی که تصمیم گرفته به این گروه بازیگری بپیوندد، می‌گوید: «تئاتر می‌تواند هر فضایی را دگرگون کند. این کار در ذات زبان تئاتر است، و به همین دلیل، این خودِ تئاتر است. وقتی چنین می‌کنیم، زندان کنار می‌رود؛ درست مانند بازیگری که هنگام رفتن روی صحنه بخشی از خود را کنار می‌گذارد.»

بازپروری فراتر از مجازات

برای والنتینا برونو، رئیس زندان، پروژه تئاتر بخشی از رویکردی گسترده‌تر به بازپروری است؛ رویکردی که در آن با زندانیان به عنوان انسان برخورد می‌شود، نه صرفاً به عنوان محکومان.

او می‌گوید: «آن‌ها احساس می‌کنند کارکنان زندان تا حد ممکن به بهترین شکل از آن‌ها مراقبت می‌کنند. احساس می‌کنند به عنوان فرد ارزشمندند، نه فقط به عنوان یک شماره یا یک پرونده. احساس می‌کنند خودشان مهم‌اند و خانواده‌هایشان هم مهم‌اند، با توجه به تماس‌های مداومی که با بستگانشان برقرار می‌کنیم.»

او اضافه می‌کند: «بیش از هر چیز، به نظرم چیزی که عمیقاً احساس می‌کنند امید است؛ امیدِ بازگشت به جامعه، چه پس از پایان محکومیت و چه حتی زودتر، آن هم به عنوان انسان‌هایی دگرگون‌شده که توانایی دارند چیزی به جامعه بازپس بدهند.»

کار این گروه شاید زمانی بیش از همه چشمگیر باشد که اجراهایش زندان را به روی جهان بیرون می‌گشاید. حیاط زندان به تئاتر تبدیل می‌شود؛ دیوارهای قلعه نقش پس‌زمینه را ایفا می‌کنند و مردم عادی برای تماشای نمایش‌ها وارد زندان می‌شوند.

ماریا نادوتی، نویسنده‌ای که به طور منظم به تماشای این اجراها می‌آید، می‌گوید این گروه نماینده چیزی است که در تئاتر معاصر هر روز کمتر دیده می‌شود.

او می‌گوید: «شیفته کار «کمپانیا دلا فورتتزا» هستم و شیفته چیزی که به نظر من در تئاتر، و نه فقط در ایتالیا، روزبه‌روز کمیاب‌تر می‌شود: ترکیبی از تخیل، شادی، انرژی و شوری بی‌حد نسبت به حیرت. حیرت روح جهان است و همه این‌ها اینجا حضور دارد.»