از زمانی که نخستین آمارهای مربوط به کشتهشدگان اعتراضات جاری در ایران منتشر شد، بهویژه پس از راهپیماییهای گسترده در پی فراخوان رضا پهلوی در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، ابعاد غمبار این فاجعه انسانی جلوهای تازه یافت. تا پیش از آن، شاید کمتر کسی تصور میکرد شمار قربانیان به دهها هزار نفر برسد.
پس از قطع اینترنت و ارتباطات تلفنی در ایران، اطلاعات پراکندهای که از طریق استارلینک به خارج از کشور میرسید، از کشتاری گسترده و خشونتبار حکایت داشت. با این حال، از همان ابتدا آمارهای منتشرشده اختلاف فاحشی با یکدیگر داشتند.
در نبود آمار رسمی و قابل اعتماد، این سازمانهای حقوق بشری، حسابهای کاربری شناختهشده در شبکههای اجتماعی و مهمتر از همه شاهدان عینی (بهویژه افرادی که به پرسنل بیمارستانی یا منابع معتبر پزشکی دسترسی داشتند) بودند که مسئولیت اصلی اطلاعرسانی درباره شمار کشتهشدگان و زخمیها را بر عهده گرفتند.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
روایتهای رسمی و رسانهای
جمهوری اسلامی از آغاز، کشته شدن شمار زیادی از افراد را در جریان اعتراضات و درگیریها در تهران و شهرستانها تأیید کرد، اما همزمان در روایت تبلیغاتی خود بارها مدعی شد که تعداد زیادی از نیروهای امنیتی و «مردم غیرنظامی» به دست «تروریستها» کشته شدهاند.
با این حال، مقامات رسمی هرگز توضیح ندادند این هزاران «تروریست» از کجا وارد کشور شدهاند، چگونه چنین عملیات گستردهای را انجام دادهاند و چرا هیچگاه به تظاهرات هواداران حکومت در تهران حمله نکردهاند.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در روز ۲۷ دیماه شخصا کشته شدن «چند هزار نفر» را تأیید کرد ولی آن را به «مجرمان داخلی و بینالمللی» نسبت داد.
صداوسیمای ایران نیز چندین روز پس از آغاز اعتراضات، در دوم بهمنماه، برای نخستین بار به نقل از بنیاد شهید، شمار جانباختگان را ۳ هزار و ۱۱۷ نفر اعلام کرد؛ رقمی مرموز که پیشتر نیز در مواردی از فجایع انسانی دیگر تکرار شده بود.
نشریه تایم در پنجم بهمن به نقل از دو مقام ارشد وزارت بهداشت ایران نوشت که دستکم ۳۰ هزار نفر در جریان درگیریها در خیابانهای شهرهای ایران کشته شدهاند.
روزنامه بریتانیایی گاردین نیز در هفتم بهمنماه، به نقل از منابع خود، از ۳۰ هزار کشته سخن گفت و افزود که شمار زیادی از افراد ناپدید شدهاند و ممکن است جان خود را از دست داده باشند.
منابع حقوق بشری
خبرگزاری حقوق بشری هرانا که آمار قربانیان را با دقت و وسواس بیشتری منتشر میکند و مرجع بسیاری از رسانههای بینالمللی است، در آخرین بهروزرسانی خود در روز سهشنبه هفتم بهمن اعلام کرد که کشته شدن ۶ هزار و ۱۲۶ نفر را بررسی و تأیید کرده است.
بر اساس گزارش هرانا، از این تعداد ۵ هزار و ۷۷۷ نفر معترض، ۸۶ نفر کودک زیر ۱۸ سال، ۲۱۴ نفر از نیروهای وابسته به حکومت و ۴۹ نفر افراد غیرمعترض یا غیرنظامی بودهاند. این خبرگزاری همچنین شمار موارد در حال بررسی را ۱۷ هزار و ۹۱ نفر، مجموع بازداشتها را ۴۱ هزار و ۸۸۰ نفر و تعداد مجروحان با جراحات شدید را ۱۱ هزار و ۹ نفر اعلام کرده است.
مای ساتو، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل در امور ایران، روز دوشنبه ششم بهمن گفت در حالی که آمار رسمی حکومت ایران تعداد کشتهشدگان را «کمی بیش از ۳ هزار نفر» اعلام کرده، گزارشهایی که او دریافت کرده نشان میدهد شمار واقعی قربانیان ممکن است به دهها هزار نفر برسد. به گفته او، قطع اینترنت و نبود دسترسی مستقل باعث شده ابعاد واقعی تلفات همچنان نامشخص باقی بماند.
مجروحانی که کشته شدند
تصاویر منتشرشده از اجساد، که بر روی بدن آنها پچ پوستی، چسب، سوزن، لوله سرم، سرنگ یا سوند دیده میشود، نشان میدهد برخی از زخمیها در حالی که روی تخت بیمارستان تحت درمان بودهاند، با تیر خلاص یا به شیوههای دیگر کشته شده و سپس به سردخانهها یا سولههای پزشکی قانونی منتقل شدهاند.
در برخی از این تصاویر، تجهیزات پزشکی همچنان به بدن قربانی متصل است، در حالی که آثار شلیک گلوله، از جمله اصابت تیر به پیشانی، بهوضوح دیده میشود. این شواهد این احتمال را تقویت میکند که فرد در زمان بستری زنده بوده و سپس عمداً به قتل رسیده است.
بیشتر کشتهشدگان و مجروحان با گلوله جنگی یا تفنگ ساچمهای هدف قرار گرفتهاند؛ در حالی که در سرکوب خیزشهای پیشین، ضربوشتم با باتوم رایجتر بود. در این دور از سرکوب، استفاده از باتوم کمتر و تیراندازی مستقیم بسیار گستردهتر بوده است. بسیاری از قربانیان نیز از پشت هدف قرار گرفتهاند.
یک پزشک یه یورونیوز: ۲۲ هزار مورد مرگ در اعتراضات در پزشکی قانونی ثبت شده است
دکتر هاشم مؤذنزاده، پزشک جراح مقیم فرانسه و مدیرمسئول پایگاه خبری «پالنا»، که بهطور منظم با منابع پزشکی و بیمارستانی و بهویژه برخی کارکنان پزشکی قانونی در داخل ایران در ارتباط است، به یورونیوزفارسی میگوید این شواهد نشان میدهد مأموران حتی به افرادی که در حال فرار یا ترک محل بودهاند نیز شلیک کردهاند.
او با اشاره به دو تصویر دلخراش از قربانیانی که پیشانی آنها متلاشی شده است، میافزاید این تصاویر نشان میدهد گلوله از پشت سر وارد و از پیشانی خارج شده است.
به گفته دکتر مؤذنزاده، پس از خونینترین روزهای سرکوب در پنجشنبه و جمعه ۱۸ و ۱۹ دی، تنها در نخستین مرحله، روز شنبه، بیش از ۹۰۰ جسد در فاصله ۳۶ ساعت به بهشت زهرا منتقل شده است. او تأکید میکند که جمعآوری و انتقال چنین تعداد عظیمی از اجساد، نیازمند یک عملیات لجستیکی گسترده است و این امر نشان میدهد که حکومت از پیش برای چنین وضعیتی آمادگی و برنامهریزی داشته است.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
این پزشک متخصص درباره آمار کلی تأییدشدهای که تا این زمان از منابع مختلف بیمارستانی دریافت کرده، میگوید تا امروز دست کم ۲۲ هزار مورد فقط در پزشکی قانونی ثبت شده است.
در روزهای اخیر، چندین پزشک و عضو کادر درمانی در تهران و شهرستانها به دلیل درمان مجروحان اعتراضات و خودداری از همکاری با مأموران امنیتی بازداشت شدهاند. مؤذنزاده در این باره میگوید پزشکان، پرستاران و کارکنان درمانی از معدود شاهدان قابل اعتماد این وقایع هستند و به همین دلیل، «حذف سیستماتیک» آنها در دستور کار قرار گرفته است.
تحویل جنازهها و آمارهای نامعلوم
بسیاری از خانوادهها، از ترس بازداشت مجروحان توسط نیروهای امنیتی، از انتقال افراد زخمی به بیمارستان خودداری میکنند. به همین دلیل، آمار دقیقی از شمار مجروحان در دست نیست.
افزون بر این، گزارشهایی در شبکههای اجتماعی منتشر شده که نشان میدهد شماری از زخمیها در خارج از بیمارستان جان باختهاند؛ بنابراین احتمال میرود شمار واقعی کشتهشدگان بسیار بیشتر از آمارهای موجود باشد، چرا که آمار فعلی تنها شامل موارد ثبتشده، گزارششده یا رسانهایشده است.
حکومت با دریافت پول در قبال تحویل اجساد کشتهشدگان، ظاهرا در پی ایجاد رعب و وحشت است. برخی خانوادههای فقیر توان پرداخت این مبالغ را ندارند و از تحویل گرفتن پیکر فرزندشان محروم میمانند. برخی دیگر نیز ناچار میشوند شرط حکومت را بپذیرند؛ اینکه جسد فرزندشان تحویل داده شود به شرط آنکه او بهعنوان «بسیجی» معرفی و برایش کارت عضویت بسیج صادر شود.
همزمان مای ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور ایران در یک مصاحبه صراحتا از دریافت گزارشهایی صحبت کرده که خانوادهها برای تحویل گرفتن پیکر عزیزان خود با درخواست پرداخت باجهایی بین ۵ تا ۷ هزار دلار روبهرو هستند؛ باری کمرشکن در شرایطی که مشکلات اقتصادی ایران رو به افزایش است.
تیراندازی گسترده با تفنگ ساچمهای به سوی معترضان، بهویژه هدف گرفتن صورت آنها، احتمالاً دهها هزار آسیبدیده چشمی برجای گذاشته است. تنها در یک مورد، دکتر قاسم فخرایی، رئیس بیمارستان تخصصی چشم فارابی تهران، اعلام کرده است که در اعتراضات دیماه، در مجموع هزار نفر با پارگی چشم به این بیمارستان مراجعه کردهاند.
برخی گزارشهای تأییدنشده نیز حاکی از آن است که شماری از بازداشتشدگان در بازداشتگاهها به قتل رسیده و سپس پیکر آنها بهعنوان کشتهشدگان اعتراضات به خانوادهها تحویل داده شده است.
افزون بر این، آمارهای موجود عمدتاً مربوط به تهران و چند شهر بزرگ مانند مشهد، کرج، شیراز و اصفهان است و از این رو، بسیار محتمل است که شمار واقعی قربانیان در سراسر کشور بهمراتب بیشتر باشد.
با باز شدن تدریجی اینترنت در روزهای اخیر، گزارشهای مربوط به مرگ معترضان بر اثر سرکوب نیروهای امنیتی روزبهروز افزایش یافته است و انتظار میرود با برقراری کامل اینترنت، ابعاد این فاجعه بیش از پیش آشکار شود.