احزاب عرب اسرائیل پس از موفقیتی تاریخی در انتخابات سراسری اکنون ممکن است در تشکیل دولت آینده این کشور نقشی تعیینکننده داشته باشند؛ آن هم در شرایطی که مذاکرات برای دستیابی به یک ائتلاف حکومتی با پیچیدگیهای زیادی روبهرو است.
اختلافنظر بر سر همکاری با احزاب عرب، روند تشکیل دولت ائتلافی را در اسرائیل پیچیدهتر کرده است. بنیامین نتانیاهو مدعی شده است که نمیتوان به سیاستمداران عرب اعتماد کرد و گفته است که همکاری گادی آیزنکوت، رقیب اصلی او با این احزاب به منزله خیانت خواهد بود.
آقای آیزنکوت سخنان نتانیاهو را «نفرتپراکنانه» خوانده است، هرچند خود او نیز درباره همکاری با احزاب عرب تردیدهایی دارد.
با این حال برای بسیاری از شهروندان اسرائیل این بحث تنها به تشکیل دولت آینده محدود نمیشود بلکه بازتابی از مسئلهای عمیقتر است آن هم اینکه شهروندان فلسطینی اسرائیل که جمعیتشان رو به افزایش است تا چه اندازه در ساختار سیاسی و اجتماعی این کشور جای دارند و تا چه حد خود را بخشی از آن میدانند؟
حملات هفتم اکتبر ۲۰۲۳ به رهبری حماس و جنگهایی که در پی آن در چندین جبهه آغاز شد، شکافهای عمیق جامعه اسرائیل را تشدید کرده است. بسیاری از اسرائیلیها برخی از فلسطینیها را تهدیدی برای امنیت خود میدانند. در مقابل بسیاری از شهروندان فلسطینی اسرائیل احساس میکنند که بیش از گذشته با تبعیض روبهرو هستند، صدایشان شنیده نمیشود و با آنها همچون شهروندان درجه دو رفتار میشود.
امل جمال، رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تلآویو و مدیر مؤسسه والتر لباخ برای مطالعات همزیستی یهودیان و اعراب میگوید: «آنها احساس میکردند که سیاستهای دولت کنونی موجودیتشان را به خطر انداخته است.»
حدود دو میلیون فلسطینی دارای تابعیت اسرائیل هستند که یکپنجم جمعیت شهروندان این کشور را تشکیل میدهند. آنها همچنان پیوندهای عمیق مذهبی، فرهنگی و خانوادگی با فلسطینیهای ساکن کرانه باختری اشغال، نوار غزه و دیگر نقاط سرزمینهای فلسطینی دارند.
اعراب تبعه اسرائیل چه کسانی هستند و کجا زندگی میکنند؟
بخش عمده فلسطینیهایی که امروز تابعیت اسرائیل را دارند، بازماندگان خانوادههایی هستند که پس از تاسیس این کشور در سال ۱۹۴۸ در خانه و سرزمین خود ماندند.
در جریان جنگ آن سال، اکثریت جمعیت حدود ۸۰۰ هزار نفری فلسطینیها ناچار به ترک خانههای خود شدند؛ گروهی از جنگ گریختند و گروهی دیگر رانده شدند. آنها عمدتا به کشورهای همسایه، کرانه باختری و نوار غزه پناه بردند.
به گفته هیلل کوهن، استاد مطالعات اسلامی و خاورمیانه در دانشگاه عبری اورشلیم (بیتالمقدس) حدود ۱۷۰ هزار فلسطینی در سرزمین خود باقی ماندند و تابعیت اسرائیل را به دست آوردند، هرچند تا اواسط دهه ۱۹۶۰ تحت حکومت نظامی زندگی میکردند.
حدود ۸۵ درصد از شهروندان فلسطینی اسرائیل مسلماناند و مسیحیان و دروزیها نیز اقلیتهای مذهبی این جمعیت را تشکیل میدهند که سهم هر یک کمتر از ۱۰ درصد است.
به گفته آریک رودنیتسکی، پژوهشگر مؤسسه دموکراسی اسرائیل و مرکز موشه دایان دانشگاه تلآویو بیشتر این جمعیت در منطقه الجلیل در شمال اسرائیل، شهرهای کوچک حاشیه کرانه باختری در مرکز این کشور، مناطق بادیهنشین در نواحی بیابانی جنوب و شماری از شهرهای بزرگ از جمله حیفا زندگی میکنند.
فلسطینیهای دارای تابعیت اسرائیل توانستهاند در حوزههایی چون آموزش عالی، پزشکی، هنر، تجارت و دستگاه قضایی به بالاترین جایگاهها دست یابند و حتی به عضویت دیوان عالی اسرائیل درآیند. با این حال بسیاری از مناطق عربنشین با نرخ بالای جرم و جنایت و فقر دستوپنجه نرم میکنند.
برخلاف بیشتر شهروندان یهودی اسرائیل، خدمت سربازی برای شهروندان عرب این کشور اجباری نیست به استثنای مردان دروزی که به اقلیتی مذهبی تعلق دارند که ریشههای آن به اسلام بازمیگردد. به گفته آقای رودنیتسکی شمار اندکی از دیگر شهروندان عرب نیز بهطور داوطلبانه به ارتش اسرائیل میپیوندند.
برای بسیاری از اسرائیلیها خدمت سربازی در سالهای جوانی بخش مهمی از ورود به زندگی بزرگسالی و فرصتی برای آشنایی و ایجاد پیوند با افراد برخاسته از گروههای مختلف جامعه است. شرکت نکردن در این تجربه مشترک میتواند زمینهساز شکلگیری شکافهای اجتماعی در سالهای بعد زندگی باشد.
هویت و جایگاه فلسطینیها در جامعه اسرائیل؛ چالشی که در طول دههها تغییر کرده است
الی رخس، استاد مهمان مطالعات اسرائیل در دانشگاه نورثوسترن آمریکا میگوید: «مسئله اصلی در مورد اقلیت عرب در اسرائیل، مسئله هویت است. آنها خود را چگونه تعریف میکنند؟ اسرائیلی، فلسطینی، عرب، مسلمان یا ترکیبی از این هویتها؟»
به گفته پژوهشگران در دهههای اخیر هویت اسلامی و فلسطینی در میان شهروندان عرب اسرائیل اهمیت بیشتری پیدا کرده است. این مسئله اغلب به ایجاد شکافهایی در عرصه سیاسی، فرهنگی و روابط فردی منجر میشود، هرچند بیشتر شهروندان فلسطینی اسرائیل به زبان عبری صحبت میکنند و بیش از گذشته در جامعه اسرائیل ادغام شدهاند.
امل جمال، رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تلآویو که خود از فلسطینیهای اسرائیل است، میگوید: «فرهنگ آنها در زندگی روزمره تا حد زیادی اسرائیلی است اما از آنجا که در سراسر جهان اسرائیلی بودن با یهودی بودن گره خورده است و جامعه یهودیان نیز اسرائیل را متعلق به خود میداند کمتر پیش میآید که آنها از روی احساس تعلق بگویند من اسرائیلی هستم.»
به گفته آریک رودنیتسکی این دوگانگی هویتی برای بسیاری از شهروندان یهودی اسرائیل، بهویژه پس از حملات هفتم اکتبر به تردید درباره وفاداری شهروندان فلسطینی این کشور دامن زده است؛ اینکه آنها در مناقشه میان دولت اسرائیل و گروههای مسلح فلسطینی جانب کدام طرف را میگیرند.
نارضایتی شهروندان عرب و افزایش نفوذ سیاسی آنها در انتخابات
مناطق عربنشین اسرائیل با افزایش چشمگیر جرایم سازمانیافته روبهرو هستند که در مواردی به کشته شدن شهروندان منجر میشود. رهبران جامعه عرب، پلیس اسرائیل را که تحت نظارت یکی از سیاستمداران راست افراطی قرار دارد، به بیتوجهی به امنیت این مناطق متهم میکنند.
به گفته امل جمال بسیاری از شهروندان عرب با تبعیض دولتی نیز روبهرو هستند؛ از جمله در تخصیص بودجه عمومی برای تامین نیازهای اساسی جمعیت رو به افزایش آنها، مانند مسکن.
او میگوید: «آنها هر روز تبعیض را احساس میکنند.»
این نارضایتیها موجب افزایش چشمگیر مشارکت رایدهندگان در مناطق عمدتا عربنشین اسرائیل شد. بر اساس برآورد مؤسسه دموکراسی اسرائیل، میزان مشارکت مردم این مناطق در انتخابات اخیر به ۷۷ درصد رسید در حالی که در انتخابات قبلی ۵۳ درصد بود.
این حضور گسترده پای صندوقهای رای باعث شد احزاب عرب در انتخابات ۲۷ اکتبر شمار کرسیهای خود را در پارلمان اسرائیل بهطور قابل توجهی افزایش دهند.
هیچیک از دو جناح سیاسی به رهبری بنیامین نتانیاهو و گادی آیزنکوت نتوانستهاند به اکثریت لازم برای تشکیل دولت دست یابند و حالا احزاب عرب در موقعیتی قرار گرفتهاند که ممکن است تعیین کنند چه کسی نخستوزیر آینده اسرائیل خواهد بود.
آقای آیزنکوت احتمال همکاری با احزاب عرب را رد نکرده است اما میگوید این احزاب برای همکاری با او باید از جمله ماهیت یهودی دولت اسرائیل را به رسمیت بشناسند و حماس را سازمانی تروریستی اعلام کنند؛ شروطی که معلوم نیست احزاب عرب حاضر به پذیرش آنها باشند.
در عین حال آیزنکوت در میان متحدان سیاسی خود نیز با مخالفتهایی بر سر همکاری با احزاب عرب روبهرو است. نتانیاهو و متحدانش هم چنین ائتلافی را به منزله خیانت میدانند.
«فهرست مشترک» ائتلافی متشکل از سه حزب عرب چپگرا و ملیگرا از تشکیل کشور مستقل فلسطین در کرانه باختری، نوار غزه و بیتالمقدس شرقی حمایت میکند؛ مناطقی که اسرائیل در جنگ سال ۱۹۶۷ اشغال کرد. این ائتلاف هویت اسرائیل را بهعنوان یک کشور یهودی نیز نمیپذیرد.
در مقابل حزب «رعام» یا «فهرست متحد عربی» رویکردی عملگرایانهتر دارد. این حزب در سال ۲۰۲۱ به دولت ائتلافی پیوست و تاکنون تنها حزب عربی است که در یک ائتلاف حکومتی در اسرائیل مشارکت داشته است. یکی از نمایندگان این حزب در دوره جدید کنست پارلمان اسرائیل، یک مامور پیشین پلیس و سیاستمدار یهودی است.
ریشههای حزب رعام به جنبش اسلامگرایی بازمیگردد که از دهه ۱۹۷۰ تحولات سیاسی گستردهای در جهان عرب رقم زد و بهتدریج احزاب کمونیست و ملیگرا را به حاشیه راند؛ هرچند این احزاب همچنان در عرصه سیاسی حضور دارند.
رعام اکنون خود را حزبی سکولار معرفی میکند اما همچنان مدافع نقش دین در جامعه است و حتی برخی برنامههای تبلیغات انتخاباتی خود را با تفکیک زنان و مردان برگزار میکند.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
به گفته کارشناسان نکته قابل توجه این است که چنین رویکردی باعث شده است احزاب عرب در برخی مسائل اجتماعی با شماری از احزاب مذهبی یهودی همسو باشند؛ احزابی که در گذشته نیز نقشی تعیینکننده در تشکیل دولتهای ائتلافی اسرائیل داشتهاند.