پوشش گسترده درختان، عملکرد شناختی مغز را نیز بهبود میبخشند. مطالعهای در سال ۲۰۲۰ میلادی اینبار در ایالت واشنگتن و روی ۴۵۰ مدرسه دولتی نشان داد که افزایش پوشش سبز بویژه سایه درختان در اطراف مدارس، با عملکرد تحصیلی بهتر دانش آموزان ارتباط دارد.
سازمان ملل پیشبینی کرده که تا سال ۲۰۵۰ میلادی بیش از دو سوم جمعیت جهان در مناطق شهری زندگی کنند؛ آنهم در حالی که شهرها از مهمترین کانونهای تخریب محیط زیست، سطوح بالای آلودگی هوا و صدا، و دسترسی کم به فضاهای سبز و طبیعت هستند.
آگهی
آگهی
این مشکلات شهری منجر به طیف گستردهای از بیماریها میشود که مشکلات مرتبط با سلامت روان یکی از آنهاست. تحقیقات نشان داده ۳۰ درصد از بیماریهای جهانی را بیماریهای مرتبط با سلامت روان تشکیل میدهند.
در شهرهای اروپایی از ابتکارات مختلفی برای کاهش نرخ مشکلات سلامت روان استفاده میکنند که یکی از آنها، توسعه فضاهای سبز شهری بویژه درختکاری است؛ تا در کنار استفاده از مزایایی همچون کاستن از آثار تغییرات اقلیمی و آلودگیهای زیست محیطی، سطح سلامت روان جامعه افزایش یابد.
دفتر اروپایی سازمان جهانی بهداشت نیز در گزارشی با موضوع «فضاهای سبز و آبی و سلامت روان» مینویسد، فضاهای سبز شهری میتوانند باعث کاهش استرس شهروندان شوند و با ایجاد فرصت برای فعالیت بدنی، تقویت ارتباطات اجتماعی و کاهش مواجهه با گرما و سروصدا و برخی آلایندههای محیطی، بر سلامت جسم و روان اثر بگذارند.
درختان و سلامت روان در شهر لایپزیگ آلمان
یکی از دقیقترین مطالعات اروپایی در این باره، در شهر لایپزیگ آلمان انجام شده است. در این تحقیق، ارتباط میان «تراکم درختان خیابانی» با تجویز داروهای ضد افسردگی، روی ۹۷۵۱ نفر از ساکنان شهر مطالعه شده است.
در لایپزیگ، بیش از ۶۶ هزار اصله درخت خیابانی از ۱۳۱ گونه مختلف در سراسر شهر کاشته شدند و البته در برخی مناطق آن تراکم درختان نسبت به سایر مناطق بیشتر است.
پژوهشگران، تراکم درختان خیابانی را در فاصلههای مختلف از خانه شرکتکنندگان در این تحقیق اندازه گرفتند و شاخص سلامت روان را نیز به جای یک پرسشنامه ساده، بر اساس نسخههای تجویزی داروهای ضدافسردگی سنجیدند.
نتایج نشان داد که ارتباط معناداری بین تراکم بیشتر درختان خیابانی و تجویز کمتر داروهای ضد افسردگی بویژه برای افراد با وضعیت اقتصادی-اجتماعی پایین وجود دارد و افرادی که در فاصله ۱۰۰ متری خانههایشان تراکم بیشتری از درختان خیابانی داشتند، نرخ پایینتری از دریافت داروهای ضدافسردگی را نشان دادند.
درختان خیابانی و استرس کمتر در بریتانیا
در شهر لندن میزان تراکم درختان خیابانی در سال ۲۰۱۱ میلادی معادل ۱۵.۷ تا ۸۱.۷ درخت در هر کیلومتر مربع بوده است (نرخ تراکم در مناطق مختلف شهر، متفاوت است).
تحقیقی که در سال ۲۰۱۴ میلادی در این کلانشهر با جمعیتی بیش از ۸ میلیون نفر انجام شد، نشان داد در مناطقی از لندن که تراکم بیشتر درختان خیابانی بوده، تمایل کمتری به تجویز داروهای ضد افسردگی وجود داشته است.
دولت بریتانیا نیز اهتمام ویژهای به برنامههای درختکاری به دلایل مختلف از جمله تضمین سلامت روان شهروندان دارد؛ بگونهای که در کنار گسترش پوشش درختان شهری، در سال ۲۰۲۵ میلادی اعلام کرد که دومین جنگل از سه جنگل ملی جدید کشور را ایجاد کرده که در کریدور آکسفورد-کمبریج واقع شده است.
اعلام این خبر به معنای کاشت میلیونها درخت آنهم با حمایتهای پارلمان بود. پیش از آن پارلمان بریتانیا با اختصاص بیش از ۱ میلیارد پوند بودجه به کاشت درختان و حمایت از بخش جنگلداری، ایجاد فضاهای سبز قابل دسترس برای جوامع محلی و در عین حال توسعه پتانسیل اقتصادی منطقه، موافقت کرده بود.
دولت برآورد کرده است که تحقق برنامه کاشت درختان در سراسر این کشور، منجر به ایجاد و حمایت از دستکم ۱۴ هزار شغل در بخشهای مختلف از جنگلداری گرفته تا گردشگری شود.
درختکاری و سلامت روان در بارسلون
بارسلون یکی از بالاترین تراکمهای جمعیت و ترافیک در اروپا را دارد و همزمان فضاهای سبز آن محدود است.
مقامات بارسلون برای حل این مشکل چندین طرح کاشت درخت را به اجرا گذاشتند که یکی از آنها، طرحی ۱۰ ساله (۲۰۱۷ تا ۲۰۳۷ میلادی) با بودجهای ۹.۶ میلیون یورویی است که «Master Plan for Barcelona’s Trees» نام دارد و هدف از آن احیای فضای سبز این شهر و کاهش اثرات تغییرات اقلیمی است.
این طرح، گسترش درختان شهری را یک استراتژی ضروری و کمهزینه برای بهبود کیفیت محیط زیست شهر و سلامت و رفاه شهروندان میبیند و چهار هدف را دنبال میکند:
- افزایش ۵ درصدی پوشش درختان شهر؛ طوری که ۳۰ درصد از مساحت سطح شهر پوشیده از درختان باشد
- اطمینان از اینکه دستکم ۴۰ درصد از گونههای مختلف درختان با تغییرات اقلیمی سازگار شده باشند
- تحقق اصل تنوع زیستی درختان؛ تا هیچ گونۀ واحدی از درختان بیش از ۱۵٪ از کل جمعیت منطقه شهری را به خود اختصاص ندهد
- ارائه اطلاعات به عموم مردم از جمله کودکان دبستانی، در مورد ویژگیها و خدماتی که درختان شهری ارائه میدهند
قانون فضای سبز «۳-۳۰-۳۰۰» راهی برای تضمین سلامت روان
در سالهای اخیر ایدهای در برنامهریزیهای شهری اروپا تحت عنوان قانون «۳-۳۰-۳۰۰» رواج یافته که در واقع ابتکار یک پژوهشگر هلندی و متخصص در زمینه جنگلداری شهری و فضای سبز شهری، به نام سیسیل کونینندیک بوده است.
این قانون میگوید که هر شهروند باید بتواند دستکم سه درخت را از محل سکونت خود ببیند، ۳۰ درصد «تاجپوش» را در محله خود داشته باشد (منظور از تاجپوش یا canopy سقف متشکل از تاج درختان در یک منطقه است) و نباید فاصله محل زندگی او از نزدیکترین پارک یا فضای سبز، بیش از ۳۰۰ متر باشد.
مطالعهای در بارسلون نشان داد که میان معیارهای مد نظر این قانون با برخی شاخصهای بهتر سلامت روان ارتباط مستقیم وجود دارد. با این وجود، دستیابی به استانداردهای قانون «۳-۳۰-۳۰۰» در شهرهای متراکم دشوار است.
عمده مزایای درختان برای سلامت روان
هنگام گشت و گذار در پارکها نمیتوان منکر آرامشی شد که یک قدم زدن ساده در میان درختان میدهد. شگفتانگیز است که این ساختارهای زنده، میتوانند یک روز کسلکننده را به چیزی پر جنب و جوش و سرشار از زندگی تبدیل کنند.
فضاهایی که توسط درختان احاطه شدند، پریشانیهای روانی را کاهش میدهند و باعث کاهش اضطراب و استرس و افزایش عملکرد شناختی می شوند.
مطالعهای در سال ۲۰۱۹ در دانشگاه ایلینوی ایالات متحده نشان داد که پوشش درختی بیشتر در اطراف خانههای سالمندان، با علائم افسردگی کمتر در ساکنان سالخوردۀ این مراکز مرتبط است.
پوشش گسترده درختان همچنین عملکرد شناختی مغز را بهبود میبخشند. مطالعهای دیگری در سال ۲۰۲۰ میلادی اینبار در ایالت واشنگتن و روی ۴۵۰ مدرسه دولتی نشان داد که افزایش پوشش سبز بویژه سایه درختان در اطراف مدارس، با عملکرد تحصیلی بهتر دانش آموزان ارتباط دارد و تراکم بیشتر درختان در شعاع ۲ کیلومتری دبیرستانها منجر به نمرات بهتر در آزمونها و آمادگی بهتر برای دانشگاه شده است.
آنچه اکثر تحقیقات بر آن تاکید داشتند اینکه محیط طبیعی سبز و پوشیده از درختان آنهم در میانۀ محیطهای شهری پرتراکم و پر از صدا، تبلیغات و حرکت دائمی افراد، میتواند به مغز فرصت «بازیابی» بدهد و توجه را بگونهای «ملایم» درگیر کند؛ بدون اینکه مانند زمانی که در ترافیک هستیم یا روی صفحه نمایش خم شدیم، نیازمند تمرکز مداوم همه حواس باشد.
پارکها، خیابانهای درختکاریشده و فضاهای سبز همچنین میتوانند مردم را از خانه بیرون بیاورند و فرصت تعامل اجتماعی ایجاد کنند. این موضوع برای افرادی که تنها زندگی میکنند اهمیت ویژهای دارد.
البته تنها موضوع «تعداد درختان» مطرح نیست، بلکه میزان پوشش تاج درختی، کیفیت درختان، مکان آنها و رابطهشان با سایر اجزای اکوسیستم شهری نیز اهمیت دارد؛ زیرا یک ردیف درخت در خیابانی که ناامن، بسیار شلوغ یا غیرقابلپیادهروی است، همان فایدهای را ندارد که یک خیابان آرام و دارای نیمکت و فضای اجتماعی دارد.