«باغچههای اشتراکی» زمینهایی معمولا قطعهبندی شده هستند که در سطح شهرها توسط انجمنهای محلی و بطور رایگان در اختیار ساکنان هر محله قرار میگیرند تا هر همسایه بتواند در قطعه خودش، بر اساس علایق یا نیازهای خود و خانوادهاش انواع گل، درختچههای میوه یا سبزیجات را بکارد.
صبح یکشنبه است و در گوشهای از یک محله در شهر پاریس، چند بازنشسته، یک زوج و چند کودک در باغچهای که معمولا در حاشیه یک خیابان، روی تپهای کوچک یا کنار یک پل قرار دارد، مشغول کاشت گوجه، لوبیا و گلهای رنگارنگ هستند.
آگهی
آگهی
هیچکدام از آنها مالک این زمین نیستند، اما همه خود را مسئول نگهداری از آن میدانند. «باغچه اشتراکی» (Jardin partagé) پدیدهای که طی دو دهه اخیر به یکی از نمادهای شاخص زندگی محلهای در فرانسه تبدیل شده است.
«باغچههای اشتراکی» زمینهایی معمولا قطعهبندی شده هستند که در سطح شهرها توسط «انجمنهای محلی» و بطور رایگان در اختیار ساکنان هر محله قرار میگیرند تا هر همسایه بتواند در قطعه خودش، بر اساس علایق یا نیازهای خود و خانوادهاش انواع گل، درختچههای میوه یا سبزیجات را بکارد.
مشابه این ابتکار، تقریبا در همه کشورهای توسعه یافته از جمله در ایالات متحده (با نام Community Gardens) دیده میشود.
این باغچهها معمولا در زمینهای رها شده و بدون استفادۀ محلات دایر میشوند؛ زمینهایی که به شهرداری یا دیگر نهادهای عمومی یا دولتی همچون شرکت راهآهن، یک یمارستان یا یک وزارتخانه تعلق دارند. گاه مالکان زمینهای شخصی متروکه نیز حاضر میشوند که ملکشان برای دورهای محدود به یک «باغچه اشتراکی» تبدیل شود.
از صفر تا صد پدیدار شدن این باغچهها، توسط اهالی محله انجام میشود: آنها یک قطعه زمین مناسب و بیاستفاده را پیدا میکنند، چند علاقمند دیگر در محله پیدا میکنند و با هم یک انجمن تاسیس میکنند، سپس با شهرداری محله تماس میگیرند و از کمک شهرداری برای انجام پروسههای اداری مربوطه و کسب آموزشهای لازم بهره میبرند.
اعضای انجمن متعهد میشوند که باغچه را برای عموم باز کنند و از آن، با استفاده از روشهای سازگار با محیط زیست نگهداری کنند.
فواید داشتن «باغچههای اشتراکی»
در فرانسه این نوع باغچهها را میتوان تقریبا در همه محلات، هم در مناطق مرفه شهری و هم در مناطقی با ساکنان کمدرآمد یافت.
هدف از ایجاد چنین باغچههایی، توسعه ارتباطات اجتماعی محلی از طریق فعالیتهای اجتماعی-فرهنگی است.
«باغچههای اشتراکی» نقش مهمی در احیای فضاهای شهری دارند؛ آنها توسط ساکنان کشت و مدیریت میشوند و ارتباط بین ساکنان از نسلها و فرهنگهای مختلف را تقویت میکنند.
این باغچهها ابتکاری برای مبارزه با انزوای شهری و تقویت همبستگی میان همسایگان همچنین افزایش فضاهای سبز در هر محله هستند.
آنها همچنین به مکانهایی برای نوآوریهای کوچک در حوزه کشاورزی و معاشرت تبدیل شدند؛ بویژه برای آن دسته از ساکنان محلات که در آپارتمانها زندگی میکنند و فرصت چندانی برای تحقق رویاهای سبزشان ندارند.
اعضای این انجمنها با مدارس منطقه و حتی خانه سالمندان منطقه ارتباط نزدیکی دارند. باغچهها فرصتی برای دانش آموزان یا سالمندان تنها هستند تا لذت باغبانی را تجربه کنند و هر از گاه بصورت گروهی به باغچه محله خود سر بزنند و به همسایگان خود کمک کنند.
در برخی نقاط فرانسه نیز از چنین مکانهای مشترک برای پرورش گروهیِ کندوهای زنبور استفاده میشود.
شیوه مدیریت «باغچههای اشتراکی»
اگرچه ایجاد این باغچهها و مدیریت آنها بر عهده انجمنهای محلی است، اما این کار با اطلاع شهرداریهای هر منطقه انجام میشود و فهرست «باغچههای اشتراکی» هر محله را میتوان در صفحه وبسایت شهرداری آن منطقه یافت.
شهرداریها و دیگر مراکز خدمات عمومی، کارگاههایی برای آموزش و افزایش سطح آگاهی عمومی افرادی که این باغچهها را در اختیار دارند نیز برگزار میکنند. از کارگاه آموزش باغبانی یا آگاهیبخشی درباره طبیعت (مانند جستجو و شناسایی گیاهان وحشی) گرفته تا کارگاههای کشاورزی ارگانیک و موارد دیگر.
برخی انجمنهای محلی حتی در فصل برداشت، جشنهایی محلی برگزار میکنند تا افرادی که در این باغچهها به کشت میوه و سبزیجات پرداختهاند، بتوانند محصولات خود را بفروشند.
تقریبا همه این باغچهها یک «آییننامه داخلی» دارند که در آن قید شده که استفاده از کودهای شیمیایی یا سمها محدود یا ممنوع است، باید نظافت باغچه توسط همگان حفظ شود، به کار سایر همسایگان در باغچه احترام گذاشته شود، و در روزهای کار جمعی در باغچه نیز همگان حضور داشته باشند و مشارکت کنند.
در صورت بروز اختلاف میان اعضا نیز ابتدا هیئت مدیره انجمن و سپس در صورت لزوم شهرداری منطقه میانجیگری میکند.
شیوههای آبیاری باغچههای اشتراکی
برای تامین آب مورد نیاز برای آبیاری این باغچهها نیز شهرداری منطقه به انجمن کمک میکند؛ در واقع شهرداری امکان اتصال باغچه به شبکه آب را فراهم میکند. گاه انجمن ادارهکننده باغچه با هماهنگی شهرداری از انشعابهای موجود استفاده میکند که در این حالت هزینه مصرف آب بسته به قرارداد، بر عهده شهرداری یا انجمن خواهد بود.
استفاده از سامانههای جمعآوری آب باران، از دیگر ابتکارات برای آبیاری سازگار با محیط زیست در این باغچهها است.
دولت فرانسه نیز برای کمک به این باغچهها وارد عمل شده است. بگونهای که اگر انجمنی بخواهد مخزن ذخیره آب باران، لولهکشی یا تجهیزات آبیاری نصب کند، این هزینه میتواند مشمول کمکهای دولتی شود.
از «باغهای اشتراکی» تا «باغچههای اشترکی»
در فرانسه، بطور تاریخی سابقه این ابتکار اجتماعی به ۱۳۴ سال پیش برمیگردد؛ یعنی زمانی که برای اولین بار در سال ۱۸۹۴ میلادی اولین «باغ اشتراکی» در شهر «سنت اتین» با هدف حل یک بحران اقتصادی دایر شد.
در آن زمان، این باغها (Jardins ouvriers) صرفا برای افراد متعلق به طبقه کارگر راه اندازی شده بودند تا آنها و خانوادههایشان دستکم در روزهای یکشنبه از محلههای فقیرنشین مرطوب و آلوده به سِل خارج شوند و هوای تازه تنفس کنند.
«باغهای اشتراکی» همچنین به بهبود برنامه غذایی مردم طبقات فقیر کمک میکردند، راهی برای آموزش شیوههای زمینداری کوچک به کارگران بودند و آنها را از رفت و آمد مکرر به بارها منصرف میکردند.
به تدریج ایده «باغهای اشتراکی» با مشارکت کارفرمایان روشنفکر، به مناطقی در نزدیکی کارخانهها گسترش یافت. کارفرمایان زمین را فراهم میکردند و زنان کارگران که اغلب این باغها را اداره میکردند نیز به عنوان بخشی از ابتکارات آموزشی جامعه، در کلاسهای بافتنی یا بهداشت یا نگهداری مواد غذایی شرکت میکردند.
اما «باغچههای اشتراکی» امروزی دیگر اهداف صد سال پیش را دنبال نمیکنند.
برای داشتن یک باغچه اشتراکی چه باید کرد؟
در فرانسه، علاقمندان باید با انجمن مسئول باغچه محله خود تماس بگیرند؛ فهرست باغچههای هر محله در وبسایت شهرداری آن منطقه آمده است.
سپس این انجمنها از علاقمندان میخواهند که یک فرم عضویت پر کنند و یک حق عضویت سالانه اندک بپردازند. علاقمندان همچنین باید یک آییننامه داخلی درباره چگونگی استفاده از این باغچهها را بپذیرند و متعهد شوند که در فعالیتهای جمعی مرتبط با باغچه شرکت میکنند.
در بسیاری از این انجمنها به دلیل استقبال بالا از این باغچهها، یک «فهرست انتظار» نیز وجود دارد و گاه باید چند ماه حتی بیش از یکسال منتشر ماند تا قطعهای در باغچه اشتراکی خالی شود.