در میان تواناییهای شگفتانگیز بدن انسان، شاید یکی از عجیبترین آنها توانایی تولید «سنگ» باشد.
بسیاری از مردم با سنگ کلیه یا سنگ کیسه صفرا آشنا هستند و میدانند که این سنگها میتوانند مشکلاتی ایجاد کنند. اما انواع دیگری از سنگها نیز در بدن شکل میگیرند که شیوع کمتری دارند و حتی ممکن است در مکانهایی کاملا غیرمنتظره ایجاد شوند.
آگهی
آگهی
این سنگهای بدن از چه موادی ساخته میشوند و برای جلوگیری از تشکیل آنها چه کارهایی میتوان انجام داد؟
سنگ کلیه
حدود یک نفر از هر ۱۰ نفر در طول زندگی خود به سنگ کلیه مبتلا میشود. این سنگها عمدتا از کلسیم و اگزالات تشکیل میشوند، موادی که از خون وارد ادرار میشوند. اگزالاتها ترکیبات طبیعی هستند که هم در گیاهان و هم در بدن انسان وجود دارند. هنگامی که مقدار اگزالات و کلسیم در ادرار افزایش پیدا کند، این مواد میتوانند متبلور شوند و به تدریج روی یکدیگر تجمع پیدا کنند و سنگ تشکیل دهند.
اندازه سنگهای کلیه میتواند بسیار متفاوت باشد؛ از کمتر از یک میلیمتر گرفته تا چند سانتیمتر یا حتی بیشتر. شکل آنها نیز گاه غیرمعمول است. اگر سنگ در مجاری منشعب داخل کلیه، یعنی کالیسها، تجمع پیدا کند ممکن است شکلی شبیه شاخ گوزن به خود بگیرد. به این نوع سنگ، «سنگ شاخ گوزنی» گفته میشود.
سنگهای کلیه زمانی مشکلساز میشوند که وارد حالبها شوند و آنها را مسدود کنند. حالبها دو لولهای هستند که ادرار را از کلیهها به مثانه منتقل میکنند. انسداد حالب میتواند باعث درد شدید در قسمت پایین کمر شود و مانع جریان طبیعی ادرار شود. این وضعیت ممکن است در ادامه به عفونت یا تجمع ادرار در داخل و اطراف کلیه منجر شود.
سنگ کیسه صفرا
سنگ کیسه صفرا نیز بیماری نسبتا شایعی است. این سنگها در کیسه صفرا یا مجاری صفراوی، یعنی شبکهای از مجاری که صفرا را برای کمک به تجزیه چربیها به روده منتقل میکنند، شکل میگیرند.
سنگهای صفراوی معمولا از کلسترول یا رنگدانههای صفراوی تشکیل میشوند و ممکن است به صورت یک سنگ منفرد یا چند سنگ ایجاد شوند.
سنگ کیسه صفرا مانند سنگ کلیه اگر وارد یک مسیر باریکتر، مانند مجرای اصلی صفراوی، شود، میتواند مشکلاتی مانند درد شکمی، عفونت و زردی پوست و چشم ایجاد کند.
سنگهای کمتر شناختهشده در بدن
سنگها میتوانند در نتیجه تجمع و سخت شدن مواد موجود در مایعات مختلف بدن شکل بگیرند. یکی از نمونههای کمتر شناختهشده، سنگهای بزاقی هستند.
بزاق توسط غددی در نزدیکی گوش و همچنین زیر فک و زبان تولید میشود. بزاق پس از ترشح در دهان، به مرطوب کردن غذا و بلع آن کمک میکند و فرایند هضم را نیز آغاز میکند. سنگهای بزاقی از مواد مختلفی از جمله کلسیم، منیزیم و فسفات تشکیل میشوند.
اگر سنگ بزاقی در مجاری گیر کند، ممکن است مانع ورود بزاق به دهان شود و در نتیجه درد و تورم ایجاد کند. تجمع بزاق بهخصوص اگر باعث عفونت غدد بزاقی شود میتواند باعث بوی بد دهان یا ایجاد مزهای ناخوشایند شود.
سنگ لوزه چگونه ایجاد میشود؟
سنگها حتی ممکن است در لوزهها نیز شکل بگیرند. لوزهها تودههایی از بافت لنفاوی هستند که در قسمت پشتی گلو قرار دارند و بخشی از سیستم ایمنی بدن محسوب میشوند. با این حال، همین بافتها نسبتا مستعد التهاب و عفونت هستند.
لوزهها دارای حفرههایی به نام «کریپت» هستند که ممکن است ذرات غذا و بزاق در آنها گیر کنند. تجمع این مواد میتواند به تشکیل سنگ لوزه منجر شود.
سنگهای لوزه معمولا نرمتر و کمتر شبیه سنگهای واقعی هستند، اما ممکن است با گذشت زمان سفت شوند و مشکلاتی ایجاد کنند. بوی بد دهان و عفونتهای مکرر از جمله مشکلاتی هستند که ممکن است با آنها همراه باشند.
سنگهایی که در مکانهای عجیب شکل میگیرند
برخی مواد دیگر در بدن نیز میتوانند به مرور زمان سفت و سنگمانند شوند. برای مثال، مدفوع ممکن است آنقدر سفت شود که تودهای سنگمانند به نام کوپرولیت ایجاد کند.
حتی بقایای جمعشده در ناف، از جمله سلولهای مرده پوست، میتوانند به مرور به تودهای سخت تبدیل شوند که به آن امفالولیت یا «سنگ ناف» گفته میشود.
چگونه میتوان از تشکیل سنگها جلوگیری کرد؟
خوشبختانه برخی اقدامات ساده میتوانند از شکلگیری بعضی از این سنگهای آزاردهنده جلوگیری کنند یا احتمال ایجاد آنها را کاهش دهند.
مهمترین عامل، مصرف مناسب مایعات و حفظ آب بدن است. نوشیدن مقدار کافی آب باعث رقیق شدن ادرار میشود، از یبوست جلوگیری میکند و تجمع باکتریها در دهان را نیز کاهش میدهد؛ بنابراین میتواند در پیشگیری از چند نوع سنگ مختلف نقش داشته باشد.
در مورد سنگهای لوزه، رعایت مناسب بهداشت دهان و دندان، از جمله مسواک زدن منظم، میتواند خطر تشکیل آنها را کاهش دهد.
رژیم غذایی نیز بهویژه در مورد سنگ صفرا که میتواند با رژیم غذایی پرچرب و چاقی ارتباط داشته باشد اهمیت دارد.
برخی عوامل خطر را نمیتوان تغییر داد. برای مثال، زن بودن یا بالای ۴۰ سال بودن میتواند خطر تشکیل سنگ صفرا را افزایش دهد. درباره سنگ کلیه نیز به پرهیز از برخی مواد غذایی سرشار از کلسیم و اگزالات، از جمله محصولات لبنی، اسفناج و ریواس، به عنوان راهکاری برای کاهش خطر اشاره میشود.
اگر سنگ از قبل تشکیل شده باشد راهحل چیست؟
اگر فرد به دلیل وجود سنگ دچار مشکل یا علائم قابل توجه باشد، ممکن است برداشتن آن از طریق جراحی یا روشهای آندوسکوپی ضروری شود.
در مورد برخی سنگهای کلیه، ممکن است بتوان صبر کرد تا سنگ به طور طبیعی از دستگاه ادراری عبور کند، یعنی از حالب وارد مثانه شود و سپس از بدن دفع شود. گاهی پزشک از بیمار میخواهد ادرار خود را از صافی عبور دهد تا بتواند سنگ دفعشده را جمعآوری کند.
برخی سنگهای بزاقی نیز ممکن است با مکیدن لیمو برطرف شوند. لیمو باعث تحریک شدید ترشح بزاق میشود و افزایش جریان بزاق میتواند به عبور سنگ از مجرا کمک کند. سنگهای بزاقی و سنگهای لوزه همچنین در برخی موارد میتوانند با استفاده از ابزار مناسب و با احتیاط خارج شوند.
در مجموع، بدن انسان میتواند انواع مختلفی از سنگها را در بخشهای گوناگون ایجاد کند. اگرچه روش درمان هر کدام متفاوت است، رعایت برخی عادات ساده مانند نوشیدن مایعات کافی، داشتن بهداشت مناسب دهان و دندان و توجه به رژیم غذایی میتواند در کاهش خطر تشکیل بسیاری از این سنگها موثر باشد.