شش ماه از آغاز جنگ گذشته و محدودیتها بر صادرات نفت روز به روز تهران را از مهمترین منبع درآمد ارزی خود محرومتر میکند؛ همزمان ارزش واحد پول ملی نیز سقوط کرده، تورم افزایش یافته و اقتصاد ایران بیش از پیش در بحران فرو رفته است.
درآمدهای حاصل از صادرات نفت ایران در حال کاهش است. روزنامه آمریکایی والاستریت ژورنال ضمن پرداختن به این موضوع نوشت که علاوه بر اینکه محاصره دریایی آمریکا، صادرات نفت ایران از خلیج فارس را مختل کرده است، همزمان نیز کاهش ذخایر نفتی ایران در مخازن شناور و نفتکشهای مستقر در آبهای آزاد که برای تغذیه بازار چین مورد استفاده قرار میگیرند، فشار بیشتری بر اقتصاد آسیبدیده ایران وارد کرده است.
آگهی
آگهی
اکنون همهچیز تا حد زیادی به این بستگی دارد که حکومت ایران برای دستیابی به اهداف نظامی و ژئوپلیتیکی خود تا چه اندازه حاضر است فشار اقتصادی را تحمل کند.
اما محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران گزارشهای مبنی بر قطع شدن فروش نفت ایران در پی محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا را تکذیب میکند و میگوید ایران هم نفت میفروشد و هم پولش به ایران بازمیگردد.
اما موضوع شاید برای بررسی این موضوع لازم باشد آینده نزدیک را نیز در نظر بگیریم.
آمارها چه میگویند؟
بر اساس دادههای شرکت کپلر که مسیر کشتیها را رهگیری میکند، از زمان ازسرگیری محاصره دریایی ایران توسط نیروی دریایی آمریکا در اواسط ماه ژوئیه تا کنون، هیچ محموله نفت خام ایران از این محاصره عبور نکرده است. البته ایران همچنان مقادیر اندکی نفت را به نفتکشها منتقل میکند، اما این محمولهها در داخل خلیج فارس گرفتار ماندهاند.
همزمان، ذخایر نفت ایران که پیشتر روی نفتکشها و خارج از محدوده محاصره قرار گرفته و همچنان برای تهران درآمدزایی میکرد، از حدود ۹۰ میلیون بشکه در اواسط ژوئیه به حدود ۲۹ میلیون بشکه کاهش یافته است.
بر اساس براورد کپلر، این ذخایر ممکن است ماه آینده به پایان برسد. از طرفی، مقامهای نفتی کشورهای خلیج فارس نیز گفتهاند بررسیهای آنها نشان میدهد تعداد کمی از محمولههای نفت ایران در بازار خرید و فروش میشوند.
این وضعیت همچنین محکی برای راهبرد واشنگتن است که آیا افزایش فشار اقتصادی میتواند ایران را به دادن امتیاز وادار کند یا خیر. با این حال، مقامهای کشورهای خلیج فارس و تحلیلگران هشدار میدهند که افزایش فشار ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و ایران را به اقدامات تلافیجویانه بیشتری ترغیب کند.
محدودیت پنجره فرصت برای انتقال نفت به آبهای آزاد
بهطور معمول، حدود یکسوم بودجه دولت ایران از درآمد نفتی تامین میشود و فروش نفت منبع مهمی برای تامین مالی نیروهای نظامی نیز به شمار میرود. وزارت خزانهداری آمریکا میگوید نیروهای مسلح ایران، از جمله سپاه پاسداران، برای فروش نفت خام و تامین بودجه خود از شرکتهای اختصاصی و شبکههای موسوم به «ناوگان سایه» استفاده میکنند.
دادههای کپلر نشان میدهد ایران در ماه اوت روزانه ۲۵۵ هزار بشکه نفت روی نفتکشهای داخل خلیج فارس بارگیری کرده است؛ این میزان ۸۵ درصد کمتر از میانگین روزانه بارگیری در فاصله فوریه تا آوریل است. با این حال، محمولههای تازه بارگیریشده پشت خط محاصره ماندهاند و نتوانستهاند به دست خریداران برسند.
تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ که در اواسط ژوئن به تفاهم میان آمریکا و ایران و توقف چند هفتهای محاصره منجر شد، به تهران فرصت داد حجم قابلتوجهی از نفت خود را برای تحویل آتی، به خارج از کشور منتقل کند. ایران همچنان از درآمد حاصل از فروش این محمولههای نفتی که پیشتر صادر شدهاند، استفاده میکند.
محسن پاکنژاد، وزیر نفت ایران، روز جمعه گفت: « فرایند فروش و تحویل نفت به مشتری در هزاران کیلومتر دورتر از منطقه خلیج فارس و دریای عمان عملیاتی و اجرایی میشد.»
به فیسبوک یورونیوز فارسی بپیوندید
اما اکنون این شریان حیاتی در حال از بین رفتن است. کپلر برآورد میکند که با روند فعلی تحویل روزانه حدود یک میلیون بشکه نفت که آن هم عمدتا راهی چین میشود، ذخایر نفت ایران روی آب ممکن است تا اواسط ماه اکتبر به پایان برسد. پرداختهای مربوط به محمولههایی که پیشتر تحویل داده شدهاند نیز احتمالا تا اواسط دسامبر متوقف خواهد شد.
حتی دریافت همین پرداختها نیز ممکن است دشوارتر شود. تحریمهای اعمالشده در چارچوب کارزار جدید فشار اقتصادی واشنگتن، بانکها و دیگر کانالهای مالی تسهیلکننده معاملات ایران را هدف قرار دادهاند.
از بین رفتن مزیت رقابتی نفت ایران برای چین
والاستریتژورنال به نقل از مقامهای انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس نوشت که برخی خریداران چینی به سمت نفت خام عربستان سعودی، عراق و امارات عربی متحده روی آوردهاند. به گفته آنها، در برخی موارد، نفت ایران اکنون به دلیل کمیابتر شدن آن، برای پالایشگاهها گرانتر از نفت رقیب تمام میشود.
از طرفی، عراق نیز برای برخی انواع نفت خام خود تقریبا ۳۰ دلار در هر بشکه تخفیف ارائه کرده است. قیمت نفت خام برنت روز دوشنبه حدود ۹۷ دلار در هر بشکه معامله شد.
این در حالی است که دیگر تولیدکنندگان نفت در خلیج فارس با وجود جنگ توانستهاند بخش قابلتوجهی از صادرات خود را حفظ کنند. آمریکا کاروان کشتیها را از تنگه هرمز عبور میدهد و عربستان و امارات نیز برای دور زدن این آبراه، نفت بیشتری را از طریق خطوط لوله منتقل میکنند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز جمعه با انتشار فرستهای در شبکه اجتماعی ایکس، از تشدید فشار اقتصادی بر ایران تمجید کرد. این پست تصویری به سبک فیلم «آروارهها» داشت که در آن کوسهای نمودار کاهش صادرات نفت و ارزش پول ایران را میدرید.
محاصره به چاههای نفت رسید
محاصره همچنین ایران را ناچار کرده بخشی از تولید نفت خود را کاهش دهد. والل استریت ژورنال به نقل از همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت خام کپلر نوشت که ذخایر نفتی ایران افزایش چندانی نداشته و این نشان میدهد تهران تولید را به سطحی نزدیک به نیاز داخلی رسانده است.
به گفته او، پیشبینی تحلیلگران در جریان محاصره اولیه در بهار، مبنی بر اینکه ایران برای جلوگیری از پر شدن ظرفیت مخازن مجبور به کاهش تولید خواهد شد، اکنون در حال تحقق است.
مسیرهای زمینی هم راهحل چندانی نیستند. در مقایسه با صادرات دریایی، تنها مقدار محدودی نفت را میتوان با کامیون یا قطار جابهجا کرد و ایران نیز واگنهای کافی برای حمل نفت خام و فرآوردههای نفتی در اختیار ندارد.
آقای فلکشاهی میگوید ظرفیت انتقال نفت ایران با کامیون حداکثر ۴۰ هزار بشکه در روز است که در مقایسه با صادرات روزانه نزدیک به ۲ میلیون بشکهای پیش از جنگ رقمی بسیار ناچیز است.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
فشارها به صنعت پتروشیمی نیز رسیده است. این صنعت که پس از نفت، دومین منبع درآمد ارزی ایران است، بهشدت به صادرات دریایی وابسته است. کپلر برآورد میکند بارگیری محصولات پتروشیمی تا ماه اوت، نسبت به اوایل سال ۲۰۲۶، حدود دو سوم کاهش یافته باشد.
در شرایطی که تورم رسمی سالانه از ۸۰ درصد فراتر رفته است، کاهش صادرات نفت، بحران اقتصادی ایران را عمیقتر کرده است. صندوق بینالمللی پول پیشبینی میکند اقتصاد ایران امسال ۵.۴ درصد کوچک شود که بدترین عملکرد اقتصادی کشور از دهه ۱۹۸۰ خواهد بود.
تردید کارشناسان در مورد اینکه ایران پای میز مذاکره به تسلیم وادار شود
کاهش درآمدهای صادراتی همچنین دست تهران را برای تأمین ارز مورد نیاز جهت حمایت از ریال و پرداخت هزینه واردات، از جمله مواد اولیه کارخانهها، بستهتر کرده است. در نتیجه، واردات گرانتر شده و فشار تورمی افزایش یافته است.
ایران از زمان اعلام کارزار فشار اقتصادی دونالد ترامپ در ماه اوت، نزدیک به ۱۵ درصد از ارزش خود در برابر دلار را از دست داده است.
با این حال، تجارت خارجی ایران کاملا متوقف نشده است. رسانههای ایرانی گزارش دادهاند که ایران از اواسط مارس تا اواسط اوت نزدیک به ۱۵ میلیارد دلار کالای غیرنفتی صادر کرده، هرچند ارزش این صادرات نسبت به سال گذشته کاهش یافته است.
یکی از دروازههای مهم تجاری ایران نیز اخیرا محدود شده است. وال استریت به نقل از مقامهای آگاه نوشت که تجارت رسمی از طریق امارات متحده عربی پس از آنکه این کشور ماه گذشته اعلام کرد مبادلات مالی و اقتصادی با ایران را به حالت تعلیق درمیآورد، تا حد زیادی متوقف شده است؛ هرچند بخشی از تجارت همچنان از طریق شرکتهای فعال در شبکههای پنهان ادامه دارد. تجارت ایران همچنین در حال انتقال به مسیرهایی از طریق ترکیه، عراق، عمان و پاکستان است، اما این مسیرها زمان و هزینه بیشتری به تجارت تحمیل میکنند.
مقامهای کشورهای خلیج فارس و تحلیلگران معتقدند شواهد چندانی وجود ندارد که فشار فزاینده اقتصادی، تهران را به عقبنشینی وادارد. مقامهای سعودی میگویند ایران حمایت تسلیحاتی، نیروی انسانی و اطلاعاتی خود از حوثیهای یمن را افزایش داده است؛ موضوعی که میتواند تهدید علیه کشتیرانی و زیرساختهای عربستان را بیشتر کند و یک مسیر مهم دیگر کشتیرانی را نیز در معرض خطر قرار دهد.
به گزارش وال استریت ژورنال، الی گرنمایه، کارشناس مسائل ایران در شورای روابط خارجی اروپا، معتقد است که «کارزار آمریکا فشار قابلتوجهی بر زندگی خانوادههای ایرانی وارد خواهد کرد؛ اما اینکه این فشار ایران را پای میز مذاکره به تسلیم وادارد، بسیار محل تردید است. شواهد موجود نشان میدهد حکومت ایران احتمالاً در برابر این فشار مقاومت خواهد کرد.»