پس از هشدار سازمان جهانی بهداشت درباره قابلیت اعتیادآور کیسههای نیکوتین و اثرشان بر رشد مغز، این محصولات در پرتغال در خلا قانونی محبوب شدهاند و مقامها و کارشناسان درباره تنظیم بازار رو به گسترش آن بحث میکنند.
کوچک، نامحسوس و بیدود. پاکتهای نیکوتین در پرتغال در حال جا باز کردن هستند، حتی پیش از آنکه چارچوب قانونی کاملی برای عرضه و تبلیغ آنها وجود داشته باشد.
آگهی
آگهی
این پاکتها که میان لثه و لب قرار میگیرند، بدون احتراق نیکوتین آزاد میکنند؛ ویژگیای که آنها را از سیگار معمولی متمایز میکند و در مرکز بحثی فزاینده میان صنعت، نهادهای مسئول و کارشناسان سلامتعمومی قرار گرفته است.
ماههاست که این محصولات در دکههای روزنامهفروشی و کیوسکها در خلای قانونی فروخته میشدند. این وضعیت از ابتدای امسال شروع به تغییر کرد؛ زمانی که در فهرست محصولات دخانی و حاوی نیکوتینی قرار گرفتند که مشمول مالیات ویژه مصرف هستند (منبع به زبان پرتغالی). در همین بستر بود که تاباکیرا، شرکت زیرمجموعه فلیپ موریس اینترنشنال، فروش رسمی پاکتهای نیکوتین را در کشور آغاز کرد.
مارسلو نیکو، مدیرعامل تاباکیرا، در گفتوگو با یورونیوز توضیح میدهد: «این محصولات پیش از این هم در بازار پرتغال وجود داشتند، بدون آنکه مقرراتی بر آنها حاکم باشد. از ابتدای امسال در پرتغال برای این محصولات نظام مالیاتی برقرار شده و آنها مالیات ویژه مصرف میپردازند. پیش از آغاز امسال، هر محصولی که در بازار بود در وضعیت برزخ قانونی قرار داشت. به همین دلیل هم ما تا ابتدای امسال وارد این بازار نشدیم.»
این مدیر آرژانتینیالاصل عرضه این محصول را بخشی از راهبرد گستردهتر جایگزینی توتون سنتی توصیف میکند و میگوید: «دیدگاه ما خلق جهانی عاری از دود است؛ جهانی که در آن، گزینههای کمضررتر و بدون احتراق جایگزین سیگار معمولی شوند.» به گفته مارسلو نیکو، این «محصولی است برای سیگاریهای بزرگسال که به دنبال جایگزینی دیگر هستند».
مارسلو نیکو با اذعان به اینکه نیکوتین مادهای اعتیادآور است، بر لزوم تنظیمگری تاکید میکند و میگوید: «تمام محصولات نیکوتینی باید تحت مقررات قرار گیرند، چون نیکوتین اعتیادآور است. اصل اساسی این است که مقرراتی وجود داشته باشد که امکان عرضه این محصولات برای سیگاری بزرگسال را فراهم کند و همزمان تضمین کند افراد زیر سن قانونی به این محصولات دسترسی نداشته باشند و این محصولات برای این گروه جذاب نباشند، زیرا آنها مخاطب هدف این محصولات نیستند.»
بازاریابی، طعمها و نگرانی درباره جوانان
پاکتهای نیکوتین با طعمهایی مانند نعنا، میوههای قرمز یا انبه، نگرانیهایی را در میان کارشناسان برانگیختهاند، بهویژه به دلیل امکان آنکه برای مخاطبان جوانتر و غیرسیگاری جذابتر شوند.
سوفیا بلو راوارا، پزشک متخصص ریه در واحد محلی سلامت کووا دا بیرا و استاد پزشکی پیشگیرانه در دانشکده علوم سلامت دانشگاه بیرا اینتریور، در گفتوگو با یورونیوز نسبت به نقش بازاریابی و نبود مقررات در ابتدا هشدار میدهد.
او میگوید: «این محصولات با بازاریابی بسیار تهاجمی، بستهبندیهای جذاب و حضور پررنگ در شبکههای اجتماعی وارد بازار شدند. همه اینها به افزایش مصرف، بهویژه در میان جوانان، دامن زده است.»
این کارشناس تاکید میکند که رایحهها و طعمها نقشی محوری در شکلگیری وابستگی دارند و بر این باور است که تنها با ممنوعیت آنها میتوان ترمزی بر مصرف این محصولات کشید.
این پزشک متخصص ریه توضیح میدهد: «طعمها تجربه مصرف را خوشایندتر میکنند، جذب نیکوتین را بالا میبرند و وابستگی را تقویت میکنند. این یکی از دلایلی است که جوانان را به این محصولات جذب میکند.»
او همچنین یادآوری میکند که این شیوه مصرف خطر را از میان نمیبرد: «نیکوتین از طریق مخاط دهان به سرعت و همچنین به شکل مداوم از راه بزاق جذب میشود؛ امری که به سطحهای ثابت نیکوتین در بدن منجر میشود و پتانسیل اعتیادآوری آن را بالا میبرد.»
خطرهای سلامت و تاثیر بر مغز
در حال حاضر در پرتغال، هر پاکت میتواند تا ۱۲ میلیگرم نیکوتین داشته باشد (منبع به زبان پرتغالی)، در حالی که یک سیگار تقریبا ۸ میلیگرم نیکوتین دارد، اما هنگام کشیدن تنها حدود ۱ میلیگرم آن جذب میشود.
با وجود آنکه این پاکتها حاوی توتون نیستند، پتانسیل وابستگی همچنان بالاست و خطرهای سلامت نیز پابرجاست، بهویژه در مورد اثرات بر دستگاه عصبی مرکزی.
سوفیا بلو راوارا هشدار میدهد: «تاثیرات بر مغز شاید نگرانکنندهترین جنبه باشد، بهویژه چون استفادهکنندگان این محصولات عمدتا کودکان، نوجوانان و همچنین جوانان هستند. نیکوتین رشد مغز را مختل میکند، بر تواناییهای شناختی اثر میگذارد و موجب تغییر رفتار میشود. این ماده با حافظه، توجه و کنترل تکانهها تداخل میکند و خطر اضطراب و افسردگی را نیز بالا میبرد.»
این پزشک همچنین تاکید میکند که بحث نباید فقط بر مقایسه با سیگار متمرکز شود. او میگوید: «سوال این نیست که آیا این محصولات از توتون کمتر خطرناکاند یا نه، بلکه این است که آیا ایمن هستند یا نه؛ و پاسخ این است که نه، ایمن نیستند. اینها محصولاتی سمی و بهشدت اعتیادآورند.»
الگوی دانمارک: رشد سریع و واکنش دیرهنگام
تجربه دیگر کشورها نیز نشان میدهد که رشد این بازار میتواند سریع و مهار آن دشوار باشد. پزشک دانمارکی، شارلوتا پیزینگر، با ترسیم موازاتی با مورد دانمارک به درک بهتر این چالش کمک میکند.
او در توضیح شرایط به یورونیوز میگوید: «در دانمارک، پاکتهای نیکوتین حدود سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ در شرایطی تبلیغ شدند که قانونگذاری مشخصی برای آنها وجود نداشت. این محصولات همهجا بودند، بهویژه در شبکههای اجتماعی و جشنوارهها، و اغلب بهطور رایگان توزیع میشدند.»
نتیجه این روند، جهش مصرف در میان جوانان بود: «در چند سال، این محصولات بسیار محبوب شدند. در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۴ درصد جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله دانمارکی از پاکتهای نیکوتین استفاده میکردند.»
به گفته شارلوتا پیزینگر، واکنش قانونگذار نیز دیرهنگام بود. او تاکید میکند: «وقتی توانستیم قواعد سختگیرانهتری وضع کنیم، این محصولات پیشتر فراگیر شده بودند. پس از آنکه وابستگی شکل گرفت، کنترل اوضاع بسیار دشوارتر میشود.»
دانمارک اقدامهایی مانند محدود کردن طعمها، بستهبندی خنثی، محدودیتهای تبلیغاتی و سقفگذاری برای میزان نیکوتین را به اجرا گذاشته است؛ به این ترتیب که هر پاکت حداکثر میتواند ۹ میلیگرم نیکوتین داشته باشد و هر قوطی فقط میتواند شامل ۲۰ پاکت باشد. با این حال چالشها همچنان پابرجاست، بهویژه در زمینه کنترل فروشهای آنلاین، که در آنها برای راستیآزمایی سن خریدار مدرک شناسایی مطالبه نمیشود.
این کارشناس سلامت مرتبط با توتون هشدار دیگری هم برای مقامهای پرتغالی دارد و میگوید: «لازم است سریع عمل شود. هرچه بیشتر تعلل شود، کنترل این پدیده دشوارتر خواهد شد. صنعت میگوید این محصولات برای سیگاریهاست، اما در عمل در حال جذب مصرفکنندگان جدید از میان جوانان است.»
همین هشدار را سازمان جهانی بهداشت (منبع به زبان پرتغالی) نیز در ماه جاری تکرار کرده و یادآور شده است که پاکتهای نیکوتین «نباید بدون خطر تلقی شوند» و نیکوتین «بهشدت اعتیادآور و زیانبار است، بهویژه برای کودکان و نوجوانان»؛ گروهی که «رشد مغزی آنها میتواند تحت تاثیر قرار گیرد».
به گفته سازمان جهانی بهداشت، قرار گرفتن زودهنگام در معرض نیکوتین میتواند بر توجه و یادگیری تاثیر بگذارد، احتمال وابستگی در بلندمدت و مصرف آینده محصولات دخانی را افزایش دهد و خطرهای قلبیعروقی را بالا ببرد.
در گزارشی که در آن شیوههای بازاریابی شرکتهای تولیدکننده این پاکتها بررسی شده و به مناسبت روز جهانی بدون توتون، ۳۱ مه، منتشر شده است، سازمان جهانی بهداشت همچنین هشدار میدهد که این محصولات «بهطور تهاجمی به نوجوانان و جوانان فروخته میشوند» و شگردهای بهکاررفته از سوی صنعت برای جذب مخاطبان جوانتر «طوری طراحی شدهاند که مصرف نیکوتین را عادیسازی و درک خطرها را کاهش دهند».
این نهاد وابسته به سازمان ملل نمونههایی چون بستهبندیهایی که شبیه جعبههای شیرینی و تنقلات طراحی شدهاند، طعم آدامس، ترویج مصرف در شبکههای اجتماعی و حمایت مالی از کنسرتها، جشنوارهها و رویدادهای ورزشی، از جمله مسابقات فرمول یک را برمیشمارد.
مقررات در راه است؟
در پاسخ به درخواست کشورهایی که به دنبال راهنمایی تخصصی درباره پاکتهای نیکوتین بودند، سازمان جهانی بهداشت از دولتها خواسته است مجموعهای از اقدامها را برای مهار مصرف این محصولات اتخاذ کنند.
اقدامهای پیشنهادی شامل ممنوعیت یا محدودیت شدید طعمدهندهها؛ ممنوعیت تبلیغ، ترویج و حمایت مالی، از جمله در شبکههای اجتماعی و استفاده از چهرههای تاثیرگذار؛ کنترل سختگیرانه احراز سن؛ هشدارهای بهداشتی روشن و بستهبندیهای استاندارد؛ سقف حداکثری برای میزان مجاز نیکوتین در هر محصول؛ مالیاتگذاری بهمنظور کاهش دسترسی مالی و دلسرد کردن جوانان از مصرف؛ و همچنین پایش الگوهای مصرف و شگردهای صنعت است.
در پرتغال، دولت اوایل ماه جاری در شورای وزیران، لایحهای را تصویب کرد که برای پاکتهای نیکوتین چارچوب قانونی ایجاد میکند (منبع به زبان پرتغالی) و اکنون در حال آمادهسازی قواعد جدیدی برای همراهی با گسترش این بازار است. از جمله اقدامهای در دست بررسی، محدودیتهای تبلیغاتی، محدود کردن محلهای عرضه و ممنوعیت احتمالی طعمها و بستهبندیهای جذاب است.
مارسلو نیکو تنظیمگری را لازم میداند، اما معتقد است این کار باید متعادل باشد. او میگوید: «مهم است که چارچوبی روشن وجود داشته باشد که به سیگاری بزرگسال امکان دسترسی به گزینههای جایگزین را بدهد و در عین حال از کودکان و نوجوانان حفاظت کند.»
اما سوفیا بلو راوارا از رویکردی محدودکنندهتر حمایت میکند و میگوید: «باید اصل پیشگیرانه را به کار بگیریم. میدانیم نیکوتین مضر است و این محصولات به دست جوانترها میرسند. همین باید برای اقدام کافی باشد.» او تاکید میکند که «مسیر گذار از تجربه کردن این محصولات تا مصرف منظم آنها بسیار کوتاه است».