پدر آزمونهای استاندارد جهانی پیزا هشدار داد کاهش شدید توجه والدین و تغییرات رفتاری ناشی از فناوری میتواند عامل رکورد پایین عملکرد دانشآموزان باشد.
آندریاس اشلایشر، بنیانگذار آزمونهای مشهور PISA سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، به یورونیوز گفت تصویر عملکرد دانشآموزان در اروپا «واقعا نگرانکننده» است و یک گزارش تازه نشان میدهد جوانان در حال از دست دادن مهارتهای اساسی هستند که «برای زمانهای که در آن زندگی میکنیم بهویژه مهمند».
آگهی
آگهی
نتایج آزمون استاندارد ۲۰۲۵ که دانشآموزان ۱۵ ساله در ۹۱ کشور جهان آن را پشت سر گذاشتند، این هفته منتشر شد و نشان داد عملکرد در خواندن و ریاضیات در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی به پایینترین سطح ثبتشده رسیده است.
این ارزیابی توانایی دانشآموزان در به کار بردن مهارتهای خواندن، ریاضیات و علوم در حل مسائل دنیای واقعی را میسنجد.
اشلایشر گفت: «ما میبینیم که جوانان نه تنها مهارتهای سواد پایینتری دارند، بلکه شاهد افت توانایی دانشآموزان در سنجش و مقایسه منابع مختلف، تفکر انتقادی درباره اطلاعات و درگیر شدن با متون پیچیدهتر هستیم»؛ او افزود اینها مهارتهایی اساسی در دنیای هوش مصنوعی (AI) است.
او افزود: «این فناوری لزوما دقیق نیست و بنابراین آن شهود برای بررسی و راستیآزمایی باید خیلی پررنگ باشد».
اشلایشر با توصیف یک چرخه معیوب گفت استفاده جوانان از چنین ابزارهایی که «برای واداشتن ما به تفکر عمیقتر طراحی نشدهاند» بیش از پیش «دقیقا همان ظرفیتهایی را که به آنها نیاز داریم تهی میکند». این روند در نتایج PISA هم دیده شد: دانشآموزانی که از هوش مصنوعی استفاده نمیکنند، معمولا عملکرد بالاتری دارند.
اشلایشر گفت: «نتیجه نهایی خیلی ساده است: با تماشای ورزش، کسی آماده و سرحال نمیشود؛ با انجام ورزش است که آماده میشوید.» او افزود: «در مورد یادگیری هم همین طور است. یادگیری از طریق مصرف محتوا حاصل نمیشود؛ یادگیری زمانی شکل میگیرد که با ایدهها درگیر میشوید، آنها را با هم مقایسه و مقابله میکنید. و هوش مصنوعی میتواند همین فرایند را از درون تهی کند. این همان چیزی است که ما میبینیم.»
یکی از عوامل این است که سرعت پیشرفت فناوریهای تازهای مانند هوش مصنوعی در بسیاری کشورها از توان نظامهای آموزشی برای اصلاح و بهروز شدن جلو زده است. اشلایشر گفت: «انسانها همیشه در اختراع چیزهای جدید بهتر از استفاده خردمندانه از آنها بودهاند.»
با این حال، ارزیابی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نشان داد استفاده هدایتشده و فعال که اصطکاک ذهنی ایجاد میکند، مثلا وقتی خروجی هوش مصنوعی را به چالش میکشیم، به نتایج یادگیری بهتری منجر میشود.
اشلایشر گفت: «نمونههای واقعا جالبی از کشورهایی وجود دارد که در آنها از هوش مصنوعی برای واداشتن دانشآموزان به تفکر عمیقتر، برای واداشتن آنها به طرح پرسشهای درست و برای دادن ابزارهای قدرتمند به معلمان برای کمک به یادگیری بهتر استفاده میشود»؛ او افزود نظام آموزشی باید «از استفاده مصرفی از هوش مصنوعی به سوی استفاده خلاقانهتر» تغییر مسیر دهد.
درخشش کشورهای کوچک
اشلایشر که در دهه ۱۹۹۰ آزمون PISA را طراحی کرد، به یکی از تاثیرگذارترین صداها در آموزش جهانی تبدیل شده است.
او توضیح داد: «ما در دهه ۹۰ این کار را آغاز کردیم، چون در آن زمان موفقیت در آموزش را عمدتا بر اساس میزان هزینهکرد برای آموزش و تعداد سالهایی که دانشآموزان روی نیمکت مدرسه مینشستند میسنجیدیم؛ شاخصهایی که در واقع چیز زیادی درباره مهارتهایی که تولید میشود به ما نمیگویند.»
این ارزیابیها مقایسههای مبتنی بر داده از نظامهای آموزشی ملی در سراسر جهان ارائه میکند و اختلافهای بزرگ حتی در داخل اروپا را برجسته میکند. تازهترین نتایج نشان میدهد نمرات دانشآموزان در هفت کشور عضو اتحادیه اروپا به طور معناداری بالاتر از میانگین سازمان همکاری و توسعه اقتصادی است، در حالی که در ۱۳ کشور عضو، این نمرات به شکل قابل توجهی پایینتر از میانگین قرار دارد.
اشلایشر گفت: «بزرگترین افتها در کشورهای بزرگ اروپایی مانند فرانسه، آلمان و اسپانیا ثبت شده است. جالبترین راهحلها در اقتصادهای کوچک و پویا پیدا شده است.»
او استونی را مثال زد و گفت دانشآموزان این کشور در اروپا رتبه نخست و در هر سه حوزه ارزیابی در جمع ده کشور برتر جهان قرار گرفتهاند. اشلایشر توضیح داد: «این نمونه روشنی از کشوری است که به شکلی محتاطانه، سنجیده و بسیار سازنده با جهان دیجیتال درگیر شده است.»
پیشنهادهایی برای والدین و معلمان
اشلایشر با نگاه به آینده تاکید کرد باید تمرکز را از آموزش مهارتهایی که به سادگی قابل دیجیتال شدن هستند، به سوی مهارتهای انسانیتری مانند «تصمیمهای اخلاقی» و «توانایی ما برای هدایت روابط پیچیده انسانی» تغییر داد.
او یادآور شد دانشآموزان دیگر نمیتوانند «مصرفکنندگان منفعل» آموزش باشند و باید به یادگیرندگان فعال تبدیل شوند. این موضوع پس از انتشار نتایج آزمون، پرسشهایی را در ذهن بسیاری از والدین ایجاد کرده است: آنها چه کاری میتوانند انجام دهند؟
او گفت: «برای والدین، پاسخ واقعا ساده است. یکی از نگرانیهای جدی من این است که علاقه والدین به آموزش در اروپا به شدت کاهش یافته است.»
اشلایشر توضیح داد راهحل بیشتر از آنکه «سه ساعت انجام تکلیف در کنار فرزندتان سر میز آشپزخانه» باشد، این است که «به فرزندتان نشان دهید آنچه در مدرسه روی آن کار میکند برای شما واقعا اهمیت دارد».
او گفت کودکانی که والدینشان از آنها میپرسند روزشان در مدرسه چگونه گذشت، در نتایج آزمون دو سال تحصیلی جلوتر هستند.
به گفته او، در همین حال نقش معلمان باید از یک مدرس خوب فراتر برود و به «مربی بزرگ، راهنمای خوب و تسهیلگر توانمند»ی تبدیل شود که «به راستی به این که دانشآموزان شما چه کسانی هستند و میخواهند چه کسانی شوند علاقهمند است و در این مسیر همراهشان میماند».
او با اشاره به اینکه در اروپا بسیاری کشورها با کمبود معلم روبهرو هستند، تاکید کرد نظام آموزشی باید «زمان و اختیار بیشتری به معلمان بدهد تا بتوانند این نقش بسیار مهمتر را ایفا کنند».