خبرگزاری رویترز به نقل از دو منبع ارشد ایرانی و سه فرد آگاه دیگر گزارش داد که ایران از یک سازوکار شبیه مبادله پایاپای برای دور زدن تحریمهای فروش نفت خود و خرید کالاهایی به ارزش میلیاردها دلار از چین، از جمله تجهیزات نظامی استفاده کرده است.
در این سازوکار تجاری محرمانه، نفت ایران در ازای اعتبار خرید کالاهای چینی مبادله میشود. این سازوکار در سالهای اخیر، همزمان با تشدید فشارهای اقتصادی و نظامی آمریکا بر تهران به دلیل برنامه هستهای ایران، یک راه نجات مالی برای جمهوری اسلامی فراهم کرده است.
آگهی
آگهی
به گفته این منابع، این سازوکار در عین حال به چین به عنوان بزرگترین واردکننده نفت خام جهان، اجازه داده است همچنان به نفت ارزانتر ایران دسترسی داشته باشد و در همان حال، بانکها و شرکتهای صادرکننده کالا به ایران را تا حد زیادی از خطر نظارت و مجازاتهای بینالمللی دور نگه دارد.
آمریکا شماری از شرکتها و نهادهای کوچک چینی را که در خرید نفت ایران یا انتقال محمولههای آن نقش دارند تحریم کرده، اما تاکنون از شدیدترین اقدامات تنبیهی که میتوانست پیامدهایی برای اقتصاد جهانی داشته باشد، خودداری کرده است.
واشنگتن همزمان با تلاش برای پایان دادن به جنگ با ایران و بازگشایی تنگه هرمز، فشار بر تهران را افزایش داده است. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در ماه اوت به کشورها هشدار داد یا روابط تجاری خود با ایران را قطع میکنند؛ یا در غیر این صورت ممکن است از نظام مالی مبتنی بر دلار کنار گذاشته شوند.
رویترز در عین حال نتوانست مشخص کند محاصره دریایی آمریکا علیه ایران که در جریان جنگ ششماهه اعمال شده، چه تاثیری بر این سازوکار داشته است. این خبرگزاری هفته گذشته گزارش داد که از زمان ازسرگیری محاصره در ۱۴ ژوئیه (۲۳ تیر)، هیچ محموله نفت خام ایران نتوانسته است از تنگه هرمز عبور کند و به چین برسد.
به فیسبوک یورونیوز فارسی بپیوندید
چین و ایران بارها تحریمهای یکجانبه غرب را غیرقانونی خوانده و گفتهاند از منافع خود در برابر این تحریمها محافظت خواهند کرد. این دو کشور سالهاست شرکای اقتصادی و سیاسی یکدیگر هستند، اما درباره شیوه ادامه تجارت میان آنها با وجود محدودیتهای بینالمللی، اطلاعات چندانی بهطور علنی منتشر نشده است.
تمام منابع آگاهی که رویترز با آنها مصاحبه کرده است میگویند ایران با استفاده از این سازوکار، دارو، خودرو و تجهیزات ارتباطی از چین خریداری کرده است. شرکتهای تولیدکننده این کالاها مستقیما با ایران معامله نمیکردند و هیچ نشانهای از نقض تحریمها از سوی آنها وجود ندارد.
به گفته منابع، این سازوکار دستکم یک بار در سال گذشته برای قراردادهایی به ارزش میلیونها دلار با هدف تأمین تجهیزات پدافند هوایی برای ایران نیز به کار گرفته شده است.
منابع جزئیاتی درباره معاملات ادعایی با تولیدکنندگان چینی ارائه نکردند و رویترز نیز نتوانست بهطور مستقل وقوع این معاملات را تایید کند.
تحریم سازمان ملل علیه صادرات اکثر تسلیحات متعارف عمده به ایران، همراه با دیگر تحریمها، در سپتامبر ۲۰۲۵ از طریق سازوکار «اسنپبک» دوباره برقرار شد.
ایران و چین اقدام کشورهای اروپایی برای بازگرداندن خودکار تحریمها را «از نظر حقوقی و رویهای معیوب» دانستند.
وزارت امور خارجه چین در پاسخ به پرسشهای رویترز درباره این سازوکار تجاری گفت: «ما از وضعیتی که شما توصیف میکنید اطلاعی نداریم.»
دور زدن شبکه بانکی بینالمللی
تحریمهای چند دههای آمریکا باعث شده است ایران مشتریان محدودی برای نفت خود داشته باشد. بر اساس دادهها و تحلیلهای شرکت کپلر، چین خریدار اصلی نفت ایران است و در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران یعنی بهطور متوسط روزانه ۱.۴ میلیون بشکه را خریداری کرده است.
ایران و چین در سال ۲۰۲۱ یک توافق مشارکت راهبردی ۲۵ ساله امضا کردند که حوزههایی مانند انرژی و زیرساخت را دربرمیگیرد، اما جزئیات منتشرشده درباره این توافق همچنان بسیار محدود است.
سه منبع گفتند سازوکاری که رویترز درباره آن تحقیق کرده، یکی از چند روشی است که ایران برای خرید کالا و خدمات از چین بدون پرداخت مستقیم پول به شرکتهای چینی از طریق شبکه بانکی بینالمللی استفاده میکند.
به گفته یک مقام غربی و دو فرد آگاه از موضوع، یک خریدار که از طرف شرکت دولتی تجارت نفت چین، ژوهای ژنرونگ (Zhuhai Zhenrong )، فعالیت میکند، دستکم تا امسال هر ماه صدها میلیون دلار را به یک نهاد مالی ناشناخته در چین به نام «چوشین» (ChuXin) واریز میکرد.
این افراد با استناد به اطلاعات جمعآوریشده توسط سازمانهای اطلاعاتی گفتند این مبالغ هزینه خریدهایی را پوشش میداد که با یک شرکت ثبتشده در هنگکنگ و مرتبط با شرکت ملی نفت ایران توافق شده بود. به گفته آنها، چوشین سپس این پولها را، احتمالا از طریق دیگر مؤسسات مالی چینی، به صادرکنندگان چینی و شرکتهایی که در ایران پروژههای زیرساختی میسازند، منتقل میکرد.
سه منبع میگویند حدود ۷۰ درصد درآمد نفت ایران که از طریق چوشین مدیریت میشود، به پروژههای زیرساختی اختصاص دارد؛ ترتیبی که نخستین بار والاستریت ژورنال در اکتبر سال گذشته گزارش کرد. باقی این درآمدها به حسابهای یک «شرکت با کارویژه مشخص» یا SPV منتقل میشود تا برای پرداخت به شرکتهایی که کالا به ایران میرسانند، استفاده شود.
رویترز نتوانست هیچ سابقهای از یک مؤسسه مالی به نام «چوشین» در ثبت شرکتهای چین یا از شرکتهایی که گفته میشود از طرف وزارت بازرگانی چین و بانک مرکزی ایران فعالیت میکنند، پیدا کند. یکی از منابع گفت ممکن است «چوشین» تنها روی یک کاغذ وجود داشته باشد.
شرکتهایی با همان نام شرکتهایی که گفته میشود از طرف شرکت ملی نفت ایران (NIOC) و ژوهای ژنرونگ فعالیت میکنند، در ثبت شرکتهای هنگکنگ فهرست شدهاند، اما رویترز نتوانست هیچ سابقه عمومی درباره ساختار مالکیت یا فعالیتهای تجاری آنها پیدا کند.
امکان انکار موجه
ژوهای ژنرونگ به دلیل معاملات ادعایی خود با ایران هدف تحریمهای آمریکا قرار گرفته است. یکی از منابع سندی را در اختیار رویترز گذاشت که ظاهرا نامهای به تاریخ ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۵ از شرکت ملی نفت ایران به این شرکت نفتی چینی بود و در آن از شرکت چینی خواسته شده بود مانده حساب معوق خود را تایید کند؛ به گفته این فرد، این سند نشانهای از وجود یک رابطه تجاری میان دو طرف است.
سه منبع گفتند سازوکاری که رویترز درباره آن گزارش کرده، دستکم از سال ۲۰۲۱ برقرار بوده و نخستین بار برای تأمین دارو و واکسنهای کووید-۱۹ برای ایران مورد استفاده قرار گرفته است.
آنها گفتند با افزایش فشار واشنگتن بر شرکتهایی که با ایران تجارت میکنند، این سازوکار برای ادامه تجارت اهمیت بیشتری پیدا کرده است. آنها برآورد کردند که طی یک سال گذشته بین ۲ تا ۲.۵ میلیارد دلار از طریق شرکت با کار ویژه مشخص (SPV) منتقل شده است.
آندرهآ گیزلی، مدرس سیاست بینالملل در دانشگاه اکستر که روابط پکن با خاورمیانه را مطالعه میکند، گفت چین از چنین سازوکارهایی برای مقابله با فشار آمریکا و نشان دادن این موضوع استفاده میکند که نمیتوان این کشور را با تهدید تحریمهای ثانویه وادار به تغییر رفتار کرد.
با این حال، او گفت رهبران چین نمیخواهند بانکها یا شرکتهای این کشور از نظام مالی بینالمللی کنار گذاشته شوند.
او گفت: آنها به دنبال پیدا کردن راههایی برای انکارپذیر بودن اقدامات خود هستند.