پیشبینیها نشان میدهد روند تغییر جمعیت در اروپا متفاوت است و جمعیت اتحادیه اروپا تا سال ۲۱۰۰ حدود ۵۳ میلیون نفر کم میشود. کارشناسان نقش مهاجرت را عامل تفاوت کشورها میدانند و برآورد میکنند آن زمان یکسوم اروپاییها بالای ۶۵ سال باشند.
نرخ باروری در اروپا رو به کاهش است و جمعیت این قاره در حال پیر شدن است. تازهترین برآوردهای یورواستات نشان میدهد جمعیت اتحادیه اروپا بین سالهای 2025 تا 2100 حدود 11.7 درصد کاهش خواهد یافت. جمعیت از 452 میلیون نفر به 399 میلیون نفر میرسد؛ یعنی تا آغاز قرن بعدی 53 میلیون نفر کمتر از امروز. این سناریو مهاجرت احتمالی را هم در نظر گرفته است.
آگهی
آگهی
بر اساس این پیشبینی، تغییر جمعیت در کشورهای اروپایی بسیار ناهمگون است. در حالی که جمعیت برخی کشورها در سال 2100 نسبت به 2025 بیشتر خواهد بود، بسیاری دیگر با کاهش جمعیت روبهرو میشوند.
کدام کشورها با تندترین کاهش جمعیت روبهرو میشوند؟ کدام کشورها رشد میکنند؟ چه عواملی این تفاوتها را توضیح میدهد؟ چرا در برخی کشورها جمعیت بالا میرود و در برخی دیگر کاهش مییابد؟
در میان 30 کشور اروپایی، انتظار میرود جمعیت 12 کشور افزایش یابد و جمعیت 18 کشور تا سال 2100 کاهش پیدا کند.
برای لتونی (33.9 درصد)، لیتوانی (33.4 درصد)، لهستان (31.6 درصد) و یونان (30.1 درصد) بیشترین کاهش جمعیت پیشبینی شده است؛ در همه این کشورها افت جمعیت بالای 30 درصد خواهد بود. به این معنی که ممکن است تا سال 2100 بیش از سه نفر از هر ده نفر از جمعیت کنونی کم شود.
کاهش جمعیت در بلغارستان (28 درصد)، کرواسی (27 درصد)، اسلواکی (26.7 درصد)، رومانی (24.3 درصد)، ایتالیا (24 درصد) و مجارستان (22.5 درصد) نیز بیش از 20 درصد برآورد شده است. این تقریبا معادل از دست دادن یک نفر از هر چهار نفر ساکن این کشورهاست که رقمی بسیار قابل توجه است.
کاهش جمعیت در پرتغال (19.3 درصد)، استونی (19.1 درصد)، چک (11.5 درصد)، فنلاند (10.7 درصد)، اسلوونی (10.6 درصد) و آلمان (10.6 درصد) نیز بین 10 تا 20 درصد خواهد بود.
در مقابل، جمعیت سه کشور اروپایی با وجود کوچک بودن، بیش از 25 درصد افزایش مییابد: لوکزامبورگ (36.4 درصد)، ایسلند (27.1 درصد) و مالت (26 درصد).
سوئیس (16.9 درصد)، ایرلند (14.6 درصد)، نروژ (11.8 درصد) و سوئد (10 درصد) از دیگر کشورهایی هستند که انتظار میرود جمعیتشان بیش از 10 درصد رشد کند.
«عمدتا تحت تاثیر نرخهای گذشته و پیشبینیشده مهاجرت»
دکتر توماش سوبوتکا، معاون مدیر موسسه جمعیتشناسی وین، در گفتگو با یورونیوز هلث گفت: «این تفاوتها عمدتا ناشی از اختلاف در نرخهای گذشته و پیشبینیشده مهاجرت است که همراه با تفاوت در ساختار سنی جمعیت عمل میکند.»
او افزود: «کشورهایی که طی دهههای گذشته با نرخ باروری پایین و مهاجرت خروجی روبهرو بودهاند، معمولا ساختار سنی مسنتری دارند و تعداد افراد در سنین جوانی و باروری در آنها کم است.»
سوبوتکا تاکید کرد که این تفاوت در پویایی جمعیت همچنین از اختلاف در نرخهای پیشبینیشده باروری تاثیر میگیرد، اما «در حدی کمتر». او یادآور شد که کشورهای جنوب اروپا نسبت به دیگر بخشهای قاره دارای باروری پایینتری هستند و انتظار میرود در آینده هم چنین باشد.
دکتر آن گوجون از موسسه جمعیتشناسی وین نیز گفت دلیل اصلی این تفاوتها توازن میان تغییر طبیعی جمعیت و تراز خالص مهاجرت است.
او به یورونیوز هلث گفت: «با وجود آن که همه کشورهای اتحادیه اروپا نرخ باروری پایینی دارند، کشورهایی که جذب مهاجر در آنها به شکل پایدار ادامه دارد میتوانند با وجود این باروری پایین حتی بعد از 2050 هم رشد جمعیت داشته باشند (برای مثال لوکزامبورگ و مالت)، در حالی که کشورهایی با باروری پایین و ورود ضعیف مهاجر یا تراز منفی مهاجرتی، گرایش به کاهش جمعیت دارند (برای مثال لتونی، لیتوانی و لهستان).»
نقش باروری و مرگومیر در تفاوتها محدود است
به گفته دکتر دیمیتری جدانوف از موسسه ماکس پلانک برای پژوهشهای جمعیتشناسی، سه عامل اصلی پویایی جمعیت را توضیح میدهد: مرگومیر، باروری و مهاجرت.
او توضیح داد که سطح کنونی باروری حتی برای حفظ اندازه فعلی جمعیت هم کافی نیست، بنابراین بدون مهاجرت، کاهش طبیعی جمعیت اجتنابناپذیر است. اختلافهای کشور به کشور در مرگومیر در این سناریو آن قدر بزرگ نیست که بتواند تفاوتهای مشاهدهشده در پویایی جمعیت را توضیح دهد.
جدانوف به یورونیوز هلث گفت: «مهاجرت تنها عاملی است که میتواند رشد جمعیت در اروپا را تضمین کند. بدیهی است فرضهای مربوط به مهاجرت از کشوری به کشور دیگر متفاوت است.»
اسپانیا تنها کشور «چهار قدرت بزرگ» با رشد جمعیت است
در میان چهار کشور بزرگ اتحادیه اروپا از نظر اندازه اقتصاد و جمعیت، اسپانیا تنها کشوری است که انتظار میرود تا سال 2100 رشد جمعیت هرچند اندک، معادل 1.3 درصد، داشته باشد.
برای فرانسه کاهش خفیف جمعیت به میزان 2.5 درصد پیشبینی شده است. آلمان (10.6 درصد) و به ویژه ایتالیا (24 درصد) با کاهش بسیار بیشتری روبهرو خواهند شد.
سوبوتکا گفت: «اسپانیا در سه دهه گذشته موج بزرگی از مهاجرت را تجربه کرده است؛ موضوعی که با وجود نرخهای بسیار پایین باروری در این کشور، باعث شده جمعیت آن با سرعت زیادی رشد کند.»
او تاکید کرد که فرانسه نسبت به بیشتر کشورهای دیگر اتحادیه اروپا دارای نرخ باروری بالاتری است و همین باروری اندکی بالاتر، ساختار سنی جوانتر و مهاجرت متوسط سبب میشود جمعیت این کشور تقریبا ثابت بماند.
سوبوتکا همچنین بر نقش باروری بسیار پایین و ساختار سنی سالخورده در ایتالیا انگشت گذاشت.
جابهجایی در رتبهبندی جمعیتی: اسپانیا از ایتالیا پیشی میگیرد
روندهای پیشبینیشده جمعیتی همچنین جایگاه پرجمعیتترین کشورها را در فاصله سالهای 2025 تا 2100 تغییر خواهد داد.
چشمگیرترین تغییر این است که اسپانیا از ایتالیا جلو میزند و به سومین کشور پرجمعیت اروپا تبدیل میشود. در این مدت انتظار میرود جمعیت ایتالیا 15 میلیون نفر کاهش یابد، در حالی که جمعیت اسپانیا حدود نیم میلیون نفر بیشتر شود.
در میان این 30 کشور، سوئیس (از رتبه 15 به 10)، ایرلند (از 21 به 17) و نروژ (از 19 به 16) بیشترین صعود را در جدول رتبهبندی خواهند داشت. در مقابل، بلغارستان (از رتبه 16 به 20)، پرتغال (از 10 به 13) و یونان (از 12 به 15) با بزرگترین سقوط رتبه روبهرو میشوند.
روندهای نابرابر جمعیتی در سراسر اروپا
تغییرات پیشبینیشده جمعیت بین سالهای 2025 تا 2100 در اروپا خطی نیست. در برخی کشورها جمعیت برای مدتی رشد میکند و سپس رو به کاهش میگذارد و در نتیجه سطح نهایی ممکن است پایینتر یا بالاتر از سطح سال 2025 باشد.
اگر جمعیت سال 2025 را برای هر کشور معادل شاخص 100 در نظر بگیریم، روندهای جمعیتی در کشورها تفاوت زیادی با یکدیگر پیدا میکند و الگوهای متفاوتی از رشد و کاهش را نشان میدهد. برای نمونه، در سطح کل اتحادیه اروپا انتظار میرود جمعیت تا سال 2040 به زیر سطح کنونی برسد. در اسپانیا پیشبینی میشود جمعیت تا حدود سال 2055 حدود 10 درصد افزایش یابد و سپس کاهش پیدا کند و در سال 2100 تنها حدود 1 درصد بالاتر از سطح 2025 باشد.
اما در برخی کشورها در تمام این دوره روندی نزولی دیده میشود. این کاهش در ایتالیا تندتر است، در حالی که در آلمان تدریجیتر رخ میدهد.
تا سال 2100 یک نفر از هر سه اروپایی بالای 65 سال خواهد بود
با نگاهی به تغییر ترکیب سنی میتوان دید که جمعیت اتحادیه اروپا تا سال 2100 به طور قابل ملاحظهای سالخوردهتر میشود. نمودار مربوط به اتحادیه اروپا که در بالا آمده است این دگرگونی تدریجی اما عمیق جمعیتی را نشان میدهد.
سهم افراد 85 ساله و بیشتر انتظار میرود بیش از سه برابر شود و از 3.2 درصد در سال 2025 به 10.8 درصد در سال 2100 برسد؛ به این معنی که بیش از یک نفر از هر ده اروپایی در این گروه سنی خواهد بود.
سهم افراد 66 تا 84 ساله نیز از 17.6 درصد به 21.8 درصد افزایش مییابد. در مجموع، جمعیت بالای 65 سال تا سال 2100 نزدیک به یکسوم اروپاییها را تشکیل خواهد داد؛ در حالی که امروز حدود یکپنجم جمعیت در این گروه سنی قرار دارد.
در مقابل، انتظار میرود سهم همه گروههای سنی پایینتر کاهش یابد. جمعیت در سن کار، یعنی گروه سنی 31 تا 65 سال که ستون فقرات اقتصادهای اروپایی به شمار میرود، از 47.8 درصد به 40.5 درصد کاهش پیدا خواهد کرد.