«شوکه و منزجر»: ریشه جنجال در قلب جشنواره فیلم برلین امسال

«غیرقابل قبول». «تکان دهنده». «عجیب».

آگهی

آگهی

امسال برای جشنواره فیلم برلین همه چیز به خوبی پیش نرفته و این رویداد در آنچه خود آن را «طوفان رسانه ای» بر سر حاشیه رفتن گفت وگوهای سیاسی در جشنواره نامیده، گرفتار شده است.

این جشنواره که به عنوان سیاسی ترین جشنواره از سه جشنواره بزرگ اروپایی (برلین، کن، ونیز) شناخته می شود، هفته گذشته آغاز جنجالی ای داشت؛ زمانی که خبرنگاران از هیات داوران بخش مسابقه به ریاست کارگردان سرشناس آلمانی ویم وندرس درباره وضعیت کنونی جهان، از جمله جنگ در غزه، پرسیدند.

وقتی از او پرسیده شد آیا فیلمها می توانند در حوزه سیاست تغییر ایجاد کنند یا نه، وندرس گفت: «فیلمها می توانند دنیا را عوض کنند، اما نه به شکل سیاسی».

او گفت: «هیچ فیلمی واقعا نظر هیچ سیاستمداری را عوض نکرده است، اما ما می توانیم دید مردم نسبت به این که چطور باید زندگی کنند را تغییر دهیم. روی این سیاره شکاف بزرگی وجود دارد بین مردمی که می خواهند زندگی خودشان را بکنند و دولتهایی که طرحهای دیگری دارند. به نظرم فیلمها وارد همین شکاف می شوند».

وقتی درباره جنگ ongoing در غزه و این که دولت آلمان (که بخشی از بودجه جشنواره را تامین می کند) همچنان از اسرائیل حمایت می کند سوال شد، اوا پوشچینسکا، عضو هیات داوران، مخالفت کرد و واکنش نشان داد.

او گفت: «جنگهای بسیار دیگری هم وجود دارد که در آنها نسل کشی رخ می دهد و ما درباره آنها صحبت نمی کنیم. بنابراین این پرسش بسیار پیچیده ای است و فکر می کنم کمی هم ناعادلانه است از ما بپرسید چه فکر می کنیم، چگونه حمایت می کنیم یا نمی کنیم و آیا با دولتهای خود صحبت می کنیم یا نه».

وندِرس اضافه کرد: «ما باید از سیاست دور بمانیم، چون اگر فیلمهایی بسازیم که به شکل هدفمند سیاسی هستند، وارد عرصه سیاست می شویم. اما ما وزنه تعادل سیاستیم، نقطه مقابل سیاستیم. ما باید کار مردم را انجام دهیم، نه کار سیاستمداران را».

در همین لحظه پخش زنده نشست خبری با مشکل فنی روبه رو شد و شایعه هایی به راه افتاد مبنی بر این که عمدی قطع شده است.

جشنواره برلین در بیانیه ای واکنش نشان داد و اعلام کرد: «امروز صبح در پخش اینترنتی نشست خبری هیات داوران بین المللی دچار مشکل فنی شدیم. بابت این موضوع صمیمانه عذرخواهی می کنیم».

واکنشها و اعتراضها

ویم وندرس در برلیناله ۲۰۲۶ویم وندرس در برلیناله ۲۰۲۶

واکنشها سریع بود و خشم فروکش نکرد؛ خیلی ها اعلام کردند جشنواره «بی دندان» شده و از مسائل روز فاصله گرفته است؛ موضوعی که درباره برلیناله به ویژه عجیب به نظر می رسد، چون این جشنواره در گذشته هرگز از موضع گیری عقب ننشسته بود؛ تازه ترین نمونه اش در قبال تهاجم روسیه به اوکراین بود. حتی تا آن جا پیش رفت که سنجاق خرس کوچک نمادین برلیناله را به رنگ پرچم اوکراین درآورد.

نمونه تازه دیگری در سال ۲۰۲۴ بود، زمانی که جایزه مستند جشنواره به No Other Land رسید؛ مستندی که به سلب مالکیت از جوامع فلسطینی در کرانه باختری اشغالی توسط اسرائیل می پردازد. پس از اعطای این جایزه بحث و جنجالهایی به راه افتاد و با این که مقامهای دولت آلمان اظهارنظرهای «یک جانبه» کارگردانان درباره غزه در مراسم جوایز را نکوهش کردند، جشنواره پشت فیلم و کسانی که لب به سخن گشودند ایستاد.

هر دو مهمان برلیناله ۲۰۲۶، میشل یو و نیل پاتریک هریس، به دلیل طفره رفتن از پاسخ دادن به پرسشها درباره یورشهای اداره مهاجرت و گمرک آمریکا (ICE) و اوج گیری فاشیسم، هدف انتقادهای آنلاین قرار گرفتند؛ به ویژه هریس که گفته بود به کارهایی «فارغ از سیاست» علاقه دارد.

یکی از جدی ترین واکنشها از سوی نویسنده سرشناس هندی، آرونداتی روی، بود که قرار بود کمدی سال ۱۹۸۹ خود «In Which Annie Give It Those Ones» را در بخش کلاسیکهای جشنواره ارائه کند.

او اعلام کرد از حضور در جشنواره انصراف می دهد، «اظهارنظرهای غیرقابل قبول» اعضای هیات داوران را دلیل این تصمیم دانست و گفت شنیدن این که آنها می گویند هنر نباید سیاسی باشد «هوش از سر آدم می برد».

روی در بیانیه خود گفت: «اگرچه از مواضع دولت آلمان و نهادهای فرهنگی مختلف این کشور در قبال فلسطین عمیقا ناراحت بوده ام، اما هرگاه با مخاطبان آلمانی درباره دیدگاهم نسبت به نسل کشی در غزه صحبت کرده ام، همواره همبستگی سیاسی دیده ام. همین بود که باعث شد بتوانم به حضور در نمایش فیلم انی در برلیناله فکر کنم».

او در ادامه و در اشاره به هیات داوران افزود: «این که می شنویم می گویند هنر نباید سیاسی باشد واقعا شگفت آور است. این نوعی ساکت کردن گفت وگو درباره جنایتی علیه بشریت است، آن هم در حالی که این جنایت در برابر چشمانمان و در زمان حال رخ می دهد؛ زمانی که هنرمندان، نویسندگان و فیلمسازان باید هر کاری از دستشان برمی آید برای متوقف کردن آن انجام دهند. بگذارید روشن بگویم: آنچه در غزه رخ داده و همچنان ادامه دارد، نسل کشی مردم فلسطین توسط دولت اسرائیل است. این جنایت با حمایت و تامین مالی دولتهای ایالات متحده و آلمان و چند کشور اروپایی دیگر انجام می شود و همین آنها را در این جرم همدست می کند».

روی در پایان گفت: «اگر بزرگترین فیلمسازان و هنرمندان زمانه ما نتوانند بایستند و این را بگویند، باید بدانند که تاریخ درباره آنها قضاوت خواهد کرد. من شوکه و منزجرم».

دفاع برلیناله از خود در برابر «طوفان رسانه ای»

تریشیا تاتل در برلیناله ۲۰۲۶تریشیا تاتل در برلیناله ۲۰۲۶

با بالا گرفتن نارضایتیها، جشنواره بیانیه مفصلی به نقل از رئیس برلیناله، تریشیا تاتل، منتشر کرد.

در این بیانیه آمده است: «خیلی ها خواستار آزادی بیان در برلیناله شده اند. آزادی بیان در برلیناله در جریان است. اما روزبه روز بیشتر از فیلمسازان انتظار می رود به هر سوالی که از آنها پرسیده می شود پاسخ بدهند. اگر جواب ندهند مورد انتقاد قرار می گیرند؛ اگر جواب بدهند و حرفشان را نپسندیم باز هم مورد انتقاد قرار می گیرند؛ اگر نتوانند وقتی میکروفون جلویشان گذاشته می شود و فکر می کنند قرار است درباره موضوع دیگری صحبت کنند، افکار پیچیده خود را در چند جمله کوتاه خلاصه کنند، باز هم سرزنش می شوند».

تاتل در ادامه اشاره کرد که در برنامه امسال ۲۷۸ فیلم حضور دارد که برخی از آنها «درباره نسل کشی، خشونت جنسی در جنگ، فساد، خشونت پدرسالارانه، استعمار یا قدرت سرکوبگر دولت» هستند.

او اضافه کرد: «در فضای رسانه ای ای که بحران بر آن مسلط است، جایی برای گفت وگوی جدی درباره خود سینما یا فرهنگ باقی نمی ماند، مگر این که بتوان آن را در چارچوب دستور کار خبری جا داد. بعضی فیلمها سیاست با پ کوچک را نمایندگی می کنند: قدرت را در زندگی روزمره، آن که و آن چه دیده یا نادیده گرفته می شود، و این که چه کسی درون یا بیرون گذاشته می شود، بررسی می کنند. برخی دیگر با سیاست با پ بزرگ سروکار دارند: دولت ها، سیاستهای حکومتی، نهادهای قدرت و عدالت. این یک انتخاب است. حرف زدن با قدرت گاهی به شکل کاملا آشکار رخ می دهد و گاهی به شیوه هایی آرام تر و شخصی تر».

او گفت: «هنرمندان آزادند حق آزادی بیان خود را به هر شکلی که می خواهند اعمال کنند. نباید از آنها انتظار داشت درباره همه بحثهای گسترده پیرامون عملکرد گذشته یا فعلی یک جشنواره که کنترلی بر آن ندارند اظهار نظر کنند. همچنین نباید مجبور باشند درباره هر موضوع سیاسی که پیش رویشان گذاشته می شود حرف بزنند، مگر این که خودشان چنین بخواهند».

افزایش تنش با ورود ستاره ها

تیلدا سوئینتن در برلیناله ۲۰۲۵تیلدا سوئینتن در برلیناله ۲۰۲۵

بیانیه تاتل نگرانیها را کاهش نداد و بیش از ۸۰ چهره صنعت سینما در نامه ای که دیروز (سه شنبه ۱۷ فوریه) منتشر شد، برلیناله را به باد انتقاد گرفتند و گفتند از «سکوت نهادی» جشنواره در قبال غزه «بهت زده» شده اند.

امضاکنندگان این نامه شامل خاویر باردم برنده اسکار، بازیگر برایان کاکس، فیلمساز بریتانیایی مایک لی، کارگردان بلژیکی لوکاس دونت، کارگردان آمریکایی آدام مک کی، عکاس سرشناس نن گلدین و تیلدا سوئینتن، مهمان قدیمی و حامی همیشگی برلیناله، می شوند؛ سوئینتن که سال گذشته با جایزه معتبر خرس طلایی افتخاری مورد تجلیل قرار گرفت.

آنها اعلام کردند با اظهارات وندرس «به شدت مخالفند»، استدلال کردند که فیلمسازی و سیاست را نمی توان از هم جدا کرد، و موضع برلیناله در قبال غزه و نیز «نقش کلیدی دولت آلمان در امکان پذیر کردن اقدامات اسرائیل» را زیر سوال بردند.

در این بیانیه آمده است: «ما به عنوان فعالان سینما، همه از شرکت کنندگان سابق یا فعلی برلیناله، می نویسیم که انتظار داریم نهادهای صنفی ما از همدستی در خشونت هولناکی که همچنان علیه فلسطینیان اعمال می شود سر باز زنند. از دخالت برلیناله در سانسور هنرمندانی که با نسل کشی ongoing اسرائیل علیه فلسطینیان در غزه مخالفت می کنند و از نقش کلیدی دولت آلمان در امکان دادن به این وضعیت، عمیقا متاسفیم. همان طور که موسسه فیلم فلسطین گفته است، جشنواره «در کنار تعهد ادامه دار به همکاری با پلیس فدرال در تحقیقاتشان، در حال کنترل و تحت نظر گرفتن فیلمسازان» است».

نامه در ادامه می افزاید: «ما با این گفته رئیس هیات داوران برلیناله ۲۰۲۶، ویم وندرس، که فیلمسازی را «نقطه مقابل سیاست» دانسته است، شدیدا مخالفیم. شما نمی توانید این دو را از هم جدا کنید. ما به شدت نگرانیم که برلیناله، که با بودجه دولت آلمان برگزار می شود، در حال پیاده کردن همان چیزی است که ایرنه خان، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور آزادی بیان و عقیده، به تازگی آن را سوءاستفاده آلمان از قوانین سرکوبگر برای «محدود کردن حمایت از حقوق فلسطینیان، ایجاد فضای رعب در مشارکت عمومی و کوچک کردن دامنه گفت وگو در دانشگاه و هنر» توصیف کرده است. این همان چیزی است که آی وی وی نیز اخیرا آن را به این تعبیر توصیف کرده که آلمان «دارد کاری را می کند که در دهه ۱۹۳۰ انجام داد» (او با خبرنگاری که به او گفته بود «این همان گرایش فاشیستی است، فقط هدفش عوض شده» موافقت کرد)».

نامه یادآور می شود که برلیناله پیشتر درباره «جنایتها» علیه مردم ایران و اوکراین «موضع گیریهای صریح» کرده و تاکید می کند که بسیاری از جشنواره های بین المللی فیلم، از جمله جشنواره بین المللی مستند آمستردام و بزرگترین جشنواره سینمایی بلژیک، فیلم فست خنت، «تحریم فرهنگی اسرائیل آپارتاید» را تایید کرده اند.

امضاکنندگان افزوده اند: «بیش از ۵ هزار فعال سینما، از جمله چهره های برجسته هالیوود و سینمای جهان، همچنین اعلام کرده اند که حاضر نیستند با شرکتها و نهادهای سینمایی اسرائیلی همدست همکاری کنند» ـ درباره این موضوع می توانید بیشتر بخوانید.

نامه در پایان تاکید می کند: «ما از برلیناله می خواهیم وظیفه اخلاقی خود را انجام دهد و با بیانی روشن مخالفت خود را با نسل کشی، جنایت علیه بشریت و جنایتهای جنگی اسرائیل علیه فلسطینیان اعلام کند و هرگونه نقش خود در پناه دادن به اسرائیل در برابر انتقاد و مطالبه پاسخگویی را به طور کامل متوقف سازد».

سخن گفتن یا سکوت کردن؟

اعتراضها روی فرش قرمز برلیناله ۲۰۲۶اعتراضها روی فرش قرمز برلیناله ۲۰۲۶

از چه زمانی بر عهده هنرمندی که در یک جشنواره حاضر می شود است که لب به اعتراض بگشاید، به ویژه وقتی سخن از اوج گیری فاشیسم است که در تعارض با آزادی هنر قرار دارد؟

اگر با نظر جورج اورول موافق باشید که گفته بود «این عقیده که هنر نباید هیچ ربطی به سیاست داشته باشد، خود یک موضع سیاسی است»، پاسخ ساده است: همیشه.

هنرمندانی که در رویدادی حضور می یابند که از نظر تاریخی سیاست هم روی پرده و هم بیرون از آن در مرکز توجه بوده است، وظیفه دارند از تریبون خود برای سخن گفتن استفاده کنند؛ به ویژه در زمانه آشفته ای که بعضی آن را «اورولی» می نامند.

شاید ساده انگارانه باشد اگر حرف وندرس درباره این که فیلمها نمی توانند نظر سیاستمداران را تغییر دهند یکسره کنار گذاشته شود و منطقی نیست از هر هنرمندی انتظار داشته باشیم درباره هر موضوعی یک جمله قصار هوشمندانه آماده داشته باشد، اما هیچ هنرمندی نباید از حرف زدن بترسد. اگر چنین است، شاید این روزها جشنواره های بین المللی فیلم جای مناسبی برای حضور آنها نباشد؛ به ویژه برلیناله که سیاست در آن هرگز منطقه ممنوعه نبوده است.

اتان هاوک در برلیناله ۲۰۲۶اتان هاوک در برلیناله ۲۰۲۶

اتان هاوک، بازیگر نامزد اسکار، امسال در برلیناله به شکلی سنجیده و با چاشنی طنز روی خط تعادل حرکت کرد.

در نشست خبری برای درام تاریخی جدیدش با نام The Weight از او درباره مسئولیت چهره های شناخته شده در موضع گیری عمومی سوال شد.

او گفت: «آخرین جایی که احتمالا باید دنبال نصیحت در قلمرو معنوی خود بگردید، جمعی از هنرمندان خسته از پرواز و نیمه مستی نیست که درباره فیلمهایشان حرف می زنند»، و سپس افزود: «من به قدرت سینما برای تاثیرگذاری باور دارم... می دانید چطور هر شب همه ما خواب می بینیم و آن خوابها تا حدی ما را التیام می دهند و برای روز بعد آماده می کنند؟ به نظرم در سطح جمعی، کل جشنواره ـ همه شما، همه ما اینجا ـ مسئول خلق یک زندگی رویایی بین المللی هستیم. آن رویا چیست؟ درباره چه چیزهایی رویا می بینیم؟ درباره چه حرف می زنیم؟ به چه فکر می کنیم؟»

هاوک پاسخ خود را با جمله ای صریح تر به پایان رساند: «با هر چیزی که علیه فاشیسم بجنگد، موافقم».

بعدتر از هاوک درباره نامه سرگشاده ای که دیگر هنرمندان امضا کرده اند هم پرسیده شد.

هاوک با صراحت گفت: «بار قبلی که در ملا عام درباره این مسائل حرف زدم، واقعا از میزان خصومتی که برانگیخت شوکه شدم؛ مثلا این که مردم می گفتند بازیگرها نباید درباره سیاست حرف بزنند و از این دست حرفها. اما من واقعا فکر می کنم جواب درست درست برعکس است؛ این که همه باید حرف بزنند. ما همه شهروندان این جهانیم و هر کداممان مهم است، هر کدام صدا داریم و همه حق دارند مخالف باشند. این بخشی از مزیت زندگی در یک جامعه آزاد است».

او گفت: «معمولا میکروفونها را جلوی صورت ما چهره های مشهور می گیرند، اما نه به این خاطر که می خواهیم به مردم بگوییم چه کار کنند؛ ما فقط هنرمان را به اشتراک می گذاریم».

او افزود: «ما جزو بزرگترین مغزهای جهان که سعی می کنند سیاره را در صلح نگه دارند نیستیم»، و در پایان با خطاب قرار دادن خبرنگاری که سوال را پرسیده بود ادامه داد: «احساس می کنم پشت سوال شما دستور کار کوچکی هست که با دستور کار من فرق دارد، اما برای شما و سوالتان احترام قائلم».

جشنواره فیلم برلین روز یکشنبه ۲۲ فوریه ۲۰۲۶ به پایان می رسد.