شرکتهای ازبک از مد و صنایعدستی سنتی تا الکترونیک و محصولات صنعتی، بیش از پیش فراتر از تولید میاندیشند تا برندهایی بسازند که در داخل رقابت کنند و به مصرفکنندگان خارج از کشور دست یابند.
برچسب «ساخت ازبکستان» این روزها روی طیف هرچه متنوعتری از محصولات دیده میشود، چرا که شرکتهای محلی در حال گسترش تولید هستند و کارآفرینان میکوشند کالاهای ساخت داخل را به برندهای شناختهشده تبدیل کنند.
آگهی
آگهی
این تغییر در بخشهای مختلف از نساجی، پوشاک و صنایع دستی سنتی گرفته تا لوازم الکترونیکی، لوازم خانگی، مواد غذایی و دیگر محصولات صنعتی دیده میشود. این روند همزمان است با رشد گستردهتر تولید و صادرات در ازبکستان؛ بر اساس آمار کمیته ملی آمار، تولید صنعتی در سال 2025 به میزان 6.8 درصد افزایش یافته و صادرات نیز با رشد 24 درصدی به حدود 29 میلیارد یورو رسیده است.
تغییر نگاه به محصولات داخلی
این دگرگونی بهویژه در بخش خلاق اقتصاد ازبکستان چشمگیر بوده است.
تیپلو استور از سال 2018 برگزاری بازارهایی برای طراحان محلی را آغاز کرد و سپس به یک فروشگاه دائمی، برگزاری جشنوارهها و در سالهای اخیر به یک پلتفرم آنلاین گسترش یافت. امروز این فروشگاه حدود 100 طراح را نمایندگی میکند و جشنوارههای آن میتواند تا 150 شرکتکننده را گرد هم بیاورد. در مجموع بیش از 200 طراح از طریق این پلتفرم فعالیت کردهاند.
چاروس کمالووا، همبنیانگذار تیپلو، میگوید نگرشها نسبت به محصولات ساخت داخل در این مدت بهطور چشمگیری تغییر کرده است.
او میگوید در آغاز این پروژه، محصولات ساخت ازبکستان بیشتر با صنایع دستی سنتی یا کالاهای ارزانقیمت و عمومی بازار پیوند خورده بود. اما از آن زمان طراحان مستقل به شکلگیری دسته تازهای کمک کردهاند که بر پایه ایدههای متمایز، نحوه ارائه و کیفیت بنا شده است.
کمالووا میگوید: «امروز حمایت از برندهای محلی تا حدی به کاری جذاب و “باحال” تبدیل شده است. مردم به اینجا میآیند، این محصولات را میخرند و به دیگران نشان میدهند که ببینید، من از برندهای محلی حمایت میکنم.»
صنایع دستی سنتی همچنان بخش مهمی از این هویت را تشکیل میدهد، اما طراحان هر چه بیشتر این میراث را با محصولات امروزی تلفیق میکنند.
گلنوزه جورایوا، طراح ازبکی، بیش از 12 سال است که با «ادراس» سنتی ازبکی، نوعی پارچه ابریشم و پنبه، و نیز با ابریشم طبیعی کار میکند. کسبوکار او از خانه آغاز شد، سپس بهتدریج گسترش یافت و حالا در هفت نقطه از ازبکستان حضور دارد.
در فرایند تولید، طراحان جوان، خیاطان و هنرمندان مشارکت دارند و بخش زیادی از کار همچنان بر پایه فعالیتهای دستی و تکنیکهای سنتی انجام میشود. دامنه تقاضا نیز از مرزهای ازبکستان فراتر رفته است؛ این شرکت به سراسر جهان ارسال محصول دارد و مشتریان از شهرهای دیگر خواستار حضور آن شدهاند.
تیمور کمالوف، همبنیانگذار تیپلو، میگوید این میراث، برتری ویژهای به طراحان ازبکی میدهد؛ البته به شرطی که بتوان آن را با نیازهای مصرفکنندگان امروزی سازگار کرد.
کمالوف میگوید: «مزیت رقابتی کلیدی برندهای ما همان مهارتی است که در صنایع دستی داریم.»
او معتقد است اگر طراحان میخواهند در سطح بینالمللی رقابت کنند، باید از تکنیکهای سنتی در محصولاتی استفاده کنند که امروزی و کاربردی است. همزمان، شرکتها برای تبدیل پروژههای خلاق به کسبوکارهایی مقیاسپذیر به فرایندهای تجاری قدرتمندتری نیاز دارند.
عبور از مرز بازار داخلی
برخی برندهای محلی همین حالا نیز در حال آزمودن تقاضا در بازارهای خارجی هستند.
تیپلو به مدت شش ماه یک فروشگاه موقت در محله سوهوی لندن راهاندازی کرد و در بینال طراحی لندن نیز شرکت داشت؛ به این ترتیب محصولات طراحان مستقل ازبکی را مستقیما به دست مصرفکنندگان بینالمللی رساند.
کمالووا میگوید این پروژه بازدیدکنندگانی از کشورهای مختلف را جذب کرد و نشان داد که فراتر از بازار داخلی، برای طراحی ازبکی علاقه وجود دارد.
او میگوید: «ما دیدیم که نه فقط ساکنان لندن، بلکه مردم از سراسر جهان علاقه زیادی نشان دادند. فکر میکنیم طراحان ما در آنجا ظرفیت بسیار خوبی دارند.»
فروش آنلاین مسیر دیگری را پیش پای تولیدکنندگان گذاشته است. تیپلو پلتفرم آنلاینی راهاندازی کرده که به مشتریان خارج از ازبکستان امکان میدهد محصولات طراحان محلی را خریداری کنند و در عین حال، بازارگاههای تجارت الکترونیکی نیز کانالهای تازهای در اختیار تولیدکنندگان بخشهای مختلف قرار داده تا به مصرفکنندگان خارجی دسترسی پیدا کنند.
با این حال، گذار از تولید محلی به فروش بینالمللی چالشهای عملی زیادی به همراه دارد.
در پروژه لندنِ تیپلو، این شرکت تمامی امور لجستیکی، تشریفات گمرکی و مستندسازی را برای طراحان شرکتکننده بر عهده گرفت. کمالوف میگوید این فرایندها برای خالقان مستقل که تخصصشان بیشتر در طراحی و تولید است تا تجارت بینالمللی، میتواند بهویژه دشوار باشد.
این چالش محدود به صنایع خلاق نیست. به گفته رئیسجمهور شوکت میرضیایف که نتایج یک مطالعه تازه درباره صادرکنندگان را ارائه کرد، 40 درصد از آنان گفتهاند در یافتن مشتریان خارجی مشکل دارند و 36 درصد نیز سازگار کردن محصولات خود با استانداردها و الزامات گواهینامههای بینالمللی را دشوار دانستهاند. 37 درصد دیگر از نبود ابزارهای مالی کافی برای صادرات گفتهاند و 33 درصد هم از کمبود اطلاعات بازار و مهارتهای بازاریابی و برندسازی خبر دادهاند.
ساخت برندهای صادراتی
اقدامهای تازهای که در ماه اوت در جریان گفتوگوی باز رئیسجمهور شوکت میرضیایف با کارآفرینان اعلام شد، قرار است بخشی از این موانع را در مسیر افزایش صادرات و توسعه برندهای ملی از میان بردارد.
قرار است سامانهای با عنوان «Export Navigator» برای حمایت از شرکتهایی که وارد بازارهای خارجی میشوند راهاندازی شود. مقامها همچنین میخواهند 100 محصول دارای ظرفیت صادراتی را شناسایی کنند و درباره رقبای خارجی، تعرفهها، الزامات گواهینامهها و موضوعات لجستیکی به شرکتها مشاوره بدهند.
این مجموعه سیاستها بهطور مشخص بر برندسازی و دسترسی به بازار متمرکز است. بنگاهها میتوانند تا سقف 43 هزار یورو یارانه برای ترویج برندهای ملی در خارج و سازگار کردن آنها با الزامات بینالمللی دریافت کنند. همچنین نیمی از هزینه جذب متخصصان خارجی برندسازی و نیمی از برخی هزینههای انبارداری و فروش مرتبط با بازارگاهها پرداخت خواهد شد.
دولت همچنین اعلام کرده است که 80 درصد هزینههای مشاوره برای شرکت در مناقصههای بینالمللی را در قالب یک بسته حمایت صادراتی به ارزش 860 میلیون یورو تقبل میکند.
برای کسبوکارهای ازبکستان، این تدابیر در حالی اتخاذ میشود که مفهوم «محصول ساخت داخل» در حال تغییر است؛ جایی که مواد و صنایع دستی سنتی هر چه بیشتر در کنار تولید صنعتی مدرن، طراحی مستقل و کسبوکارهای نوین مصرفمحور قرار میگیرد.
آزمون بعدی این است که آیا تولیدکنندگان بیشتری میتوانند این محصولات ساخت داخل را به برندهایی تبدیل کنند که فراتر از مرزهای ازبکستان برای مصرفکنندگان شناختهشده باشد یا نه.