از صخرههای مرجانی مقاوم به گرما در خلیج عمان تا بزکوهیهای سایگا در فلات اوستیورت، دانشمندان و حافظان محیط زیست با پژوهش، فناوری و حفاظت میدانی برای صیانت از حیاتوحش در معرض خطر تلاش میکنند.
مطالعه اقیانوسهای آینده
در ساحل شرقی امارات متحده عربی، دانشمندان مرکز تحقیقات علوم دریایی شارجه در حال مطالعه بومسامانهای دریایی هستند و شرایطی را بازسازی میکنند که ممکن است در اقیانوسهای آینده رایجتر شود.
آگهی
آگهی
برخی از مخازن این مرکز آبهایی گرمتر، اسیدیتر و با سطح اکسیژن پایینتر را شبیهسازی میکنند. پروفسور استفن ویدیکومب، مدیر این مرکز، میگوید این آزمایشها چشماندازی از نحوه واکنش حیات دریایی به تغییر شرایط اقیانوسها در آینده به دست میدهد.
ویدیکومب گفت: «اقیانوسها اهمیت شگفتانگیزی دارند؛ آنها ۹۰ درصد فضای قابل سکونت برای حیات در این سیاره را تشکیل میدهند.» او هشدار داد که این پهنهها با فشارهایی از تغییرات اقلیمی و آلودگی گرفته تا دیگر فعالیتهای انسانی روبهرو هستند.
یکی از حوزههای تحقیق بر لاکپشتهای دریایی متمرکز است. هر لاکپشت طرح منحصربهفردی از فلسها روی صورت خود دارد، درست مانند اثر انگشت انسان. جان لاپیرا، زیستشناس دریایی، هر هفته در حدود یک کیلومتر از خط ساحلی را پیمایش میکند، از لاکپشتها عکس میگیرد و از هوش مصنوعی برای شناسایی تکتک جانوران استفاده میکند.
لاپیرا گفت: «هوش مصنوعی برای ما، و بهویژه برای این پروژه، بازی را دگرگون کردهاست.»
وقتی همان لاکپشت دوباره دیده میشود، پژوهشگران میتوانند فهرستی از محلهای رفتوآمد و الگوی حرکت آن تهیه کنند. طی شش ماه، ۹۵ درصد لاکپشتهایی که خود لاپیرا از آنها عکس گرفتهبود لاکپشتهای جوان بودند؛ امری که او آن را نشانهای امیدوارکننده برای جمعیت این گونه توصیف میکند.
صخرههای مرجانی محور دیگر تحقیقات هستند. مرجانهای خلیج عمان همین حالا هم دماهایی را تجربه میکنند که در بسیاری از نقاط دیگر جهان صخرهها را در معرض فشار شدید قرار میدهد و به همین دلیل برای مطالعه نحوه واکنش صخرههای مرجانی به اقیانوسهای گرمتر بسیار ارزشمندند.
پروفسور هنریک استال، رئیس واحد پژوهش و نوآوری مرکز، گفت: «مطالعاتی که روی صخرههای مرجانی در اینجا انجام میدهیم میتواند تا حدی سناریوهای آینده در دیگر نقاط جهان را نیز برای ما روشن کند.»
پژوهشگران همچنین روی بازسازی و احیای مرجانها کار میکنند. قطعات کوچک مرجان روی میزهای پرورش که به بستر دریا لنگر انداختهاند قرار داده میشود تا در صورت مناسب بودن شرایط به کلونیهای بزرگتر تبدیل شود. حفاظت از گونههای در معرض تهدید اغلب به این بستگی دارد که نه تنها خود جانوران، بلکه زیستگاهها و منابعی را که برای بقا به آنها نیاز دارند بهخوبی بشناسیم.
حفاظت از حیات وحش در چشماندازهای گسترده
در فلات اوستیورت در ازبکستان، پناهگاه منظری-حیات وحش «سایگاچی» با وسعت بیش از ۶۰۰ هزار هکتار بخشی از زیستگاه آهوی مهاجر سایگا را که در سراسر آسیای میانه پراکنده است تحت حفاظت قرار میدهد.
اورتقبک سیداللهیف، بازرس ارشد، گفت: «وقتی برای نخستین بار به اینجا آمدیم، فقط دو یا سه آهو از گونه سایگا میدیدیم. امروز موفق شدهایم یک جمعیت مقیم در این منطقه ایجاد کنیم.»
حفظ شرایط مناسب در این منطقه مستلزم کار در طول سال است. کارکنان در زمستان، زمانی که برف پوشش گیاهی را میپوشاند، غلات و علوفه دیگر در اختیار جانوران میگذارند و در ماههای خشک تابستان آب را به آبشخورها پمپ میکنند. به گفته سیداللهیف ۸۳ چاه در سراسر این پناهگاه پراکندهاست.
آهوهای سایگا برای یافتن غذا و آبوهوای ملایمتر میتوانند از مرزهای ملی عبور کنند. جابهجایی آنها به این معناست که حفاظت از این گونه تنها به شرایط درون پناهگاه بستگی ندارد، بلکه به چشماندازهایی هم مربوط است که این جانوران از میان آنها مهاجرت میکنند.
وقتی زیستگاههای حفاظتشده آب خود را از دست میدهند
در غرب ازبکستان و در جمهوری خودمختار قرهقالپاقستان، سامانه دریاچهای سودوچه چالش دیگری را که پیش روی حیات وحش حفاظتشده قرار دارد نشان میدهد.
این دریاچه زمانی به دریای آرال متصل بود، اما با عقبنشینی دریا، به سامانهای مستقل تبدیل شد و همچنان یکی از توقفگاههای مهم پرندگان مهاجر به شمار میرود.
آیمورادوف تختمراد، کارشناس ارشد پناهگاه دولتی حیات وحش «سودوچه-اکپتکی»، گفت: «سطح آب این دریاچهها سال به سال در حال کاهش است. با کاهش ورودیها، شوری افزایش مییابد؛ عاملی که بر حیات وحش اثر میگذارد و میتواند جانوران را وادار به ترک منطقه کند.»
این تغییرات در امتداد ساحل بهخوبی دیده میشود؛ جایی که پوشش گیاهی در مناطقی که هنوز آب به آنها میرسد سبز مانده، در حالی که نیزارها و گیاهان دورتر خشک شدهاند.
مسئولان پناهگاه میگویند سودوچه تنها محل لانهسازی فلامینگوها در ازبکستان است. آنها هشدار میدهند اگر سطح آب به کاهش ادامه دهد، این دریاچهها ممکن است در نهایت کارکرد خود را بهعنوان زیستگاه تولیدمثل از دست بدهند و بیشتر به محل عبور پرندگان در زمان مهاجرت تبدیل شوند.
اعطای عنوان منطقه حفاظتشده میتواند برخی فشارها را کاهش دهد، اما نمیتواند جایگزین آبی شود که یک بومسامان برای بقا به آن وابسته است.
ردیابی روند احیای حیات وحش در کوهستان
در کوهستانهای کوهیتانگ در جنوب ازبکستان، ذخیرهگاه طبیعی دولتی سرخان از بز کوهی مارخور که شاخهای مارپیچ دارد و نیز از گوسفند وحشی «اوریال بخارا» حفاظت میکند.
این ذخیرهگاه در سال ۱۹۸۶ و پس از آنکه جمعیت هر دو گونه بهشدت کاهش یافتهبود ایجاد شد. سرشماری حیات وحش اکنون سالی دو بار انجام میشود.
معاون مدیر ذخیرهگاه، محیدین ماماتقولاف، گفت: «در نوامبر ۲۰۲۵، ۹۸۱ راس مارخور و ۱۳۷ راس اوریال بخارا را شمارش کردیم.»
پژوهشگران این شمارشها را با دادههای ۳۲ تلهدوربین که در سراسر ذخیرهگاه نصب شده تکمیل میکنند. امیدجان مرتضایف، پژوهشگر ارشد، گفت: «این دستگاهها بهطور شبانهروزی حیات وحش را ثبت میکنند و به دانشمندان کمک میکنند گونههای نادر، رفتار آنها، پویایی جمعیت و الگوهای مهاجرت را مطالعه کنند.»
با این حال، فناوری جایگزین کار میدانی نشدهاست. بابور اشونییف، محیطبان، گفت: «گروهها اغلب تا غروب و حتی شب در کوهستان میمانند؛ زمانی که بسیاری از جانوران فعالتر میشوند.»
مسئولان ذخیرهگاه میگویند جمعیت مارخور در حال افزایش است، هرچند تهدیدهایی مانند شکار غیرقانونی، فشار دامها و تکهتکه شدن زیستگاه همچنان ادامه دارد.
در تمام این پروژهها، حفاظت از حیات وحش بیش از پیش ترکیبی از کار میدانی بلندمدت و استفاده از فناوریهایی از هوش مصنوعی گرفته تا دوربینهای کنترل از راه دور است. آزمون بعدی این است که آیا جمعیتهایی که در حال احیا هستند میتوانند در حالی به رشد خود ادامه دهند که زیستگاههای وابسته به آنها با فشارهای محیطی در حال تغییر روبهرو است یا نه.