تورم مواد غذایی نسبت به اوج خود در سال ۲۰۲۳ به شدت کاهش یافته، اما قیمت خواربار در اروپا هنوز نزدیک به یکسوم بالاتر از پیش از همهگیری است و دلایل ماندگاری این گرانی عمدتا ساختاری است.
تورم پایین آمده، بانک مرکزی اروپا (کم و بیش) راضی است و فعلا بخش زیادی از تبعات جنگ ایران تحت کنترل نگه داشته شده است. پس چرا هنوز رفتن به سوپرمارکت شبیه یک جور خودزنی مالی کوچک احساس میشود؟
آگهی
آگهی
پاسخ کوتاه این است که تورم کمتر لزوما به معنی ارزان شدن اقلام خوراکی نیست. تورم پایین فقط یعنی قیمتها نسبت به قبل با سرعت کمتری بالا میرود، در حالی که ضربه سنگینی که جهش بیسابقه قیمت مواد غذایی در این یک نسل وارد کرده، در سطح قیمتها قفل شده و اثرش به این زودیها از بین نمیرود.
۱. سطح قیمتها پایین نیامده؛ فقط از تاخت ایستاده است
نکته گمراهکننده آمار تورم همین است. وقتی تحلیلگران میگویند تورم مواد غذایی «به ۲.۸ درصد کاهش یافته»، منظورشان این است که غذا با آهنگ کندتری گران میشود، نه این که ارزان شده است. وقتی تورم پایین میآید قیمتها برنمیگردد، فقط سرعت صعودشان کم میشود؛ کوه سر جایش میماند، حتی اگر شیب صعود ملایمتر شود.
در سراسر اتحادیه اروپا، بر اساس دادههای هماهنگ تورم یورواستات، مواد غذایی و نوشیدنیهای غیرالکلی در فاصله ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵ با رشد ۳۳.۲ درصدی، بزرگترین افزایش تجمعی قیمت را در میان تمام گروههای مصرفی ثبت کردهاند؛ رقمی بالاتر از انرژی، خدمات یا هر جزء دیگر سبد مصرف.
در سطح جهانی، دادههای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نشان میدهد سطح قیمت مواد غذایی در میانه ۲۰۲۵ تقریبا ۴۶ درصد بالاتر از دسامبر ۲۰۱۹ بوده است. این میزان افزایش ظرف تنها شش سال انباشته شده، در حالی که پیش از همهگیری، رسیدن به افزایشی مشابه حدود شانزده سال طول کشیده بود.
بعد روانی ماجرا هم مهم است. نظرسنجی انتظارات مصرفکنندگان بانک مرکزی اروپا نشان میدهد که قیمت مواد غذایی به شکلی نامتناسب، برداشت مردم از تورم کلی را شکل میدهد؛ دقیقا چون خرید خوراکیها مکرر است، سهم بزرگی از budجه خانوار را میبلعد و امکان جایگزینی آن محدود است.
بانک مرکزی اروپا گزارش داده است که اکنون یک نفر از هر سه مصرفکننده در منطقه یورو نگران این است که نتواند غذایی را که میخواهد تهیه کند.
۲. دستمزدها بالا رفتهاند، و شما هم هزینهاش را میدهید
پس از آن که هزینههای انرژی و زنجیره تامین آرام گرفت، فشار تازهای در قالب هزینه نیروی کار جای آن را گرفت. همه حلقههای زنجیره تامین غذا، از کارگران مزرعه و کارکنان کارخانه گرفته تا رانندگان و کارکنان صندوق، افزایش دستمزد گرفتند.
در مجموع این اتفاق مثبتی است، اما نکته اینجاست که این افزایشها پول میخواهد و در نهایت این رقم روی فاکتور خرید شما مینشیند.
پژوهش بانک مرکزی اروپا درباره عوامل موثر بر قیمت مواد غذایی در منطقه یورو نشان میدهد این عامل تا چه اندازه مهم بوده است؛ دستمزدها در بخشهای کشاورزی در سال ۲۰۲۲ به طور سالانه ۶.۲ درصد و در طول ۲۰۲۳ نیز بیش از ۵ درصد رشد کرده است.
در بخش حملونقل و انبارداری، که حلقهای حیاتی برای رساندن غذا به قفسه فروشگاههاست، دستمزدها در ۲۰۲۲ معادل ۴.۳ درصد و در سه فصل نخست ۲۰۲۳ برابر ۶.۳ درصد افزایش یافته است. طبق برآورد پژوهش بانک ING، نیروی کار به طور معمول ۱۰ تا ۱۵ درصد از کل هزینههای تولید مواد غذایی را تشکیل میدهد.
در کل اروپا، بر اساس گزارش «وضعیت خواربارفروشی اروپا ۲۰۲۶» مککینزی، هزینه نیروی کار در سال ۲۰۲۵ به طور متوسط ۵.۱ درصد بالا رفته؛ رقمی که هنوز از تورم مواد غذایی پیشی میگیرد.
در آلمان، دستمزدها ۴ درصد رشد کرده، در حالی که تورم مواد غذایی تنها ۲.۲ درصد بوده است؛ به این معنی که خردهفروشان بخشی از این فاصله را جذب کردهاند، اما فقط بخشی از آن را.
رصدگر دستمزد بانک مرکزی اروپا پیشبینی میکند رشد دستمزدهای توافقی تا سال ۲۰۲۶ در حدود ۲.۶ درصد تثبیت شود؛ یعنی این فشار ساختاری از بین نمیرود، هرچند ممکن است کمی در حاشیهها نرمتر شود.
۳. هزینههای بالادستی دوباره در حال افزایش است، و قفسهها با تاخیر واکنش نشان میدهند
درست زمانی که بازارهای کالا رو به آرامش گذاشته بود، شوکهای تازهای از راه رسید. دادههای قیمت محصولات کشاورزی یورواستات برای سهماهه نخست ۲۰۲۵ نشان میدهد قیمت شیر نسبت به سال قبل ۱۲.۶ درصد، تخممرغ ۱۰.۷ درصد و غلات ۹.۶ درصد افزایش یافته است.
اینها نهادههای بالادستیاند و ماهها طول میکشد تا اثرشان به قفسههای سوپرمارکت برسد. در همین حال، از میان ۶۴ قلم غذایی که یورواستات رصد میکند، به جز هشت مورد، همه در سال ۲۰۲۵ افزایش قیمت داشتهاند. قیمت شکلات ۱۷.۸ درصد، میوه یخزده ۱۳ درصد و گوشت گاو و گوساله ۱۰ درصد بالا رفته است.
در پنج کشور اتحادیه اروپا، قیمت تخممرغ ۲۰ درصد یا بیشتر جهش کرده؛ از جمله ۲۹ درصد در چک و ۲۷ درصد در اسلواکی.
در حلقههای عقبتر زنجیره تامین، دوباره دردسر در حال شکلگیری است. بانک جهانی در بهروزرسانی امنیت غذایی آوریل ۲۰۲۶ هشدار داده که قیمت اوره، یکی از کودهای کلیدی، در مقایسه ماهبهماه نزدیک به ۴۶ درصد جهش کرده که محرک اصلی آن اختلال در بازار انرژی ناشی از درگیری خاورمیانه بوده است.
بانک مرکزی اروپا به طور صریح «اثرات تاخیری افزایشهای گذشته قیمت در بازارهای جهانی مواد غذایی» را از دلایل اصلی بالا ماندن تورم مواد غذایی تا سال ۲۰۲۷ برشمرده است و برآوردهای کارشناسان این نهاد نیز نشان میدهد تورم غذایی تا آن سال «اندکی بالاتر از ۲ درصد» خواهد بود.
میان افزایش هزینه برای کشاورزان و بالا رفتن قیمت در فروشگاهها معمولا فاصله زمانی وجود دارد؛ شوکهای قیمتی که در بهار در درِ مزرعه رخ میدهد، طبق روال تا پاییز به مصرفکننده میرسد.
۴. سوپرمارکتها سودجویی نمیکنند، اما هزینهها را هم خودشان جذب نمیکنند
تمایل به سرزنش طمع شرکتها قابل فهم و از نظر سیاسی هم محبوب است، اما همیشه از آزمون واقعیت سربلند بیرون نمیآید.
مطالعهای داوریشده که ژانویه ۲۰۲۵ منتشر شد، نزدیک به ۸۹ هزار تولیدکننده مواد غذایی و نوشیدنی در اروپا را در دوره ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۲ بررسی کرد و نشان داد حاشیه قیمت، یعنی فاصله قیمت فروش از هزینه نهایی، در این مدت در واقع کاهش یافته است.
در همین حال، گزارش خواربارفروشی اروپا ۲۰۲۶ مککینزی حاشیه سود عملیاتی (EBIT) در این بخش را به طور متوسط تنها ۲.۸ درصد برآورد میکند؛ رقمی که در این گزارش به عنوان «یک وقفه، نه یک احیا» پس از سالها فشرده شدن حاشیه سود توصیف شده است. تحلیل اس اند پی گلوبال نیز یادآور میشود که بیش از نیمی از خردهفروشان اروپایی تحت پوشش این موسسه حتی تا سال ۲۰۲۵ هم قادر به بازگرداندن حاشیه سود پیش از همهگیری خود نخواهند بود.
اینها صنایعی غرق در سود نیستند، بلکه صنایعی با حاشیه امن بسیار محدودند. وقتی هزینهها، چه از محل دستمزد، چه انرژی، مقررات بستهبندی یا نهادههای کشاورزی، بالا میرود، تقریبا جایی برای جذب آن جز از طریق افزایش قیمت باقی نمیماند. مساله هیچوقت این نیست که آیا این هزینهها منتقل میشود یا نه، بلکه این است که با چه سرعتی منتقل میشود.
۵. میانگین اتحادیه اروپا واقعیتی غمانگیزتر را در شرق پنهان میکند
نرخ تیترگونه حدود ۲.۸ درصدی تورم مواد غذایی در سال ۲۰۲۵ در سطح اروپا قابل مدیریت به نظر میرسد، دستکم اگر در پاریس یا رم زندگی کنید. اما اگر ساکن بخارست یا تالین باشید، تصویر بسیار تیرهتر است.
فرانسه در سال ۲۰۲۵ تنها ۰.۷ درصد تورم مواد غذایی ثبت کرده، در حالی که این رقم در رومانی ۶.۷ درصد بوده است. اما نرخهای سالانه فقط آهنگ تغییر را نشان میدهند. شاخص بهای مواد غذایی در شاخص هماهنگ قیمت مصرفکننده یورواستات (HICP) که سطح تجمعی قیمتها از ۲۰۱۵ تاکنون را رصد میکند، تصویر کاملتری از جایگاه فعلی قیمتها ارائه میدهد.
در این شاخص، مجارستان روی عدد ۲۰۴.۵۶ ایستاده، یعنی قیمت مواد غذایی از سال ۲۰۱۵ تاکنون بیش از دو برابر شده است. استونی روی ۱۸۰، لیتوانی روی ۱۷۷ و لهستان روی ۱۷۴ قرار دارند، در حالی که فرانسه در سطح ۱۳۵ ایستاده است.
آنچه این وضعیت را بهویژه برای شرق اروپا دردناکتر میکند این است که سهم هزینه خوراک در budجه خانوارها در این کشورها به مراتب بیشتر از اروپای غربی است.
در رومانی، طبق دادههای حسابهای ملی یورواستات، خانوارها حدود ۲۵ درصد از درآمد خود را صرف مواد غذایی و نوشیدنیهای غیرالکلی میکنند. این سهم در بلغارستان حدود ۲۱ درصد و در لتونی ۲۰ درصد است.
این ارقام را مقایسه کنید با آلمان که این سهم ۱۱.۵ درصد است، لوکزامبورگ ۹.۳ درصد و هلند ۱۱.۷ درصد.
کشوری که در آن هزینه خوراک ۲.۵ برابر سال ۲۰۱۵ شده و یکچهارم درآمد خانوار صرف خرید مواد غذایی میشود، حتی اگر در محدوده هدفگذاری ۲ درصدی تورم بانک مرکزی اروپا هم قرار داشته باشد، تجربهای کاملا متفاوت با فرانسه دارد.