ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی راههای تازهای برای کمک به افراد مبتلا به آلزایمر فراهم میکنند تا دوباره با خاطرات شخصی خود ارتباط برقرار کنند.
تماشای این که فردی را که دوستش دارید بهتدریج خاطراتش را از دست میدهد، تجربهای دردناک است. برای هیلده واوتمانس این به آن معنا بود که میدید پدرش در نهایت دیگر او را نمیشناسد.
هیلده واوتمانس، عضو بلژیکی پارلمان اروپا، گفت: «این چیزی است که آنقدر دردناک است که حتی نمیتوانید آن را توصیف کنید.»
همانند واوتمانس، بسیاری از مردم در سراسر اروپا شاهد آن هستند که اعضای خانوادهشان مبتلا به زوال عقل برای به یاد آوردن داستانهای شخصی و خاطرات مشترک دستوپنجه نرم میکنند.
بیماری آلزایمر شایعترین نوع زوال عقل است و با افت تدریجی کارکردهای شناختی، از جمله مشکلات حافظه، فکر کردن و ارتباط، همراه است. زوال عقل در حال حاضر بیش از ۱۲ میلیون نفر را در اروپا تحت تاثیر قرار میدهد و پیشبینی میشود این رقم افزایش یابد (منبع به زبان انگلیسی) تا سال ۲۰۵۰ میلادی به ۲۰ میلیون نفر برسد. آلزایمر بین ۶۰ تا ۸۰ درصد موارد را شامل میشود.
پژوهشگران میگویند تشخیص زودهنگام میتواند به هدایت افراد به سوی درمان در زمانی که بیماری هنوز خفیف است کمک کند. دیگران تلاش میکنند زندگی کسانی را که هماکنون با کاهش حافظه روبهرو هستند بهبود دهند، برای مثال از طریق «درمان خاطرهگویی». در شکل سنتی، این روش شامل استفاده از اشیای آشنا، عکسها و موسیقی برای تحریک افراد به یادآوری و به اشتراک گذاشتن تجربههای زندگیشان است.
اکنون طرفداران درمان خاطرهگویی به واقعیت مجازی، پلتفرمهای تعاملی، هوش مصنوعی و دیگر ابزارهای فناورانه نگاه میکنند تا تجربههایی شخصیتر خلق کنند و به افراد کمک کنند دوباره با خاطرات خود ارتباط برقرار کنند.
یکی از این ابتکارها «خاطرات مصنوعی» (Synthetic Memories) (منبع به زبان انگلیسی) است، پروژهای از استودیوی خلاق مستقر در بارسلون «دمِستیک دیتا استریمرز» (Domestic Data Streamers). این پروژه با استفاده از هوش مصنوعی خاطرات افراد را بازآفرینی و آنها را به تصویر تبدیل میکند و رویکردی تازه برای حفظ داستانهای شخصی ارائه میدهد.
کار این پروژه با افراد مبتلا به زوال عقل از سال ۲۰۲۳ در خانههای سالمندان، از جمله ساکنان مبتلا به آلزایمر و دیگر انواع زوال عقل، آغاز شد. برای این پروژه، استودیو با مددکاران اجتماعی و عصبدرمانگران در اسپانیا همکاری کرد.
در یک جلسه یکساعته با فردی دچار اختلال حافظه، یک مصاحبهگر و یک مسئول تنظیم پرسشهای هوش مصنوعی، شرکتکنندگان را در مرور خاطراتشان راهنمایی میکنند. سپس از مدلهای مولد هوش مصنوعی برای خلق بازنماییهای بصری از تجربههایی که توضیح میدهند استفاده میشود.
این پروژه تاکید میکند که هدف آن درمان نیست، بلکه ابزاری است برای پشتیبانی از درمان خاطرهگویی.
از آن زمان «خاطرات مصنوعی» بخشی از «ایستگاه رادیویی خاطره» شده است، یک نمایشگاه سیار که با مشارکت شرکت داروسازی الای لیلی راهاندازی شده است. این نمایشگاه در سراسر اروپا سفر میکند تا گفتوگو درباره کاهش حافظه را به فضاهای عمومی بیاورد.
این نمایشگاه از اعضای عمومی جامعه دعوت میکند خاطرات خود را به اشتراک بگذارند و داستانهای شفاهی و مکتوبشان را به تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی تبدیل میکند. برای شرکت در آن لازم نیست فرد دچار اختلال حافظه باشد.
در ماه نوامبر این نمایشگاه در پارلمان اروپا در بروکسل برپا شده است. واوتمانس در همینجا شرکت کرد و خاطرات دوران کودکی و زمانی را که با پدرش گذرانده بود به یاد آورد.
او به یاد آورد که همراه پدرش به بازار خرید و فروش گاو در شهر سینتترویدن در بلژیک، جایی که در آن بزرگ شده بود، میرفت.
او به این ایستگاه رادیویی گفت: «آنها لحظههای فوقالعادهای با پدرم بود، وقتی میتوانستم همراه او به بازار بروم، سعی کنم گاوها را بفروشم و بعد آنها را روی ترازو بگذارم [برای وزن کردن].»
شناسایی علائم و دریافت تشخیص زودهنگام نیز برای بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا به آلزایمر حیاتی است.
واوتمانس به یورونیوز گفت: «در مورد ما، این روند مدت زیادی طول کشید. یک جستوجوی کامل بود؛ انکار بود.» او ادامه داد: «این آلزایمر نیست، فقط استرس است، فقط کارِ بیش از حد است؛ همان چیزی که همه ما میگوییم وقتی میبینیم کسی چیزهایی را فراموش میکند.»
چرا تشخیص زودهنگام اهمیت دارد
به گفته انجمن آلزایمر، شواهد نشان میدهد افرادی که تشخیص زودهنگام و دقیق دریافت میکنند، نتایج رواناجتماعی بهتری از جمله کاهش اضطراب و استقلال بیشتر را تجربه میکنند؛ این نهاد این موضوع را در آخرین گزارش خود (منبع به زبان انگلیسی) مطرح کرده است.
تشخیص زودهنگام همچنین به افراد امکان میدهد به درمانها و مداخلاتی دسترسی پیدا کنند که نیازهای بالینی و مراقبتی آنها را هدف قرار میدهد، و برخی درمانها در مراحل اولیه بیماری بیشترین تاثیر را دارند.
با این حال یکی از موانع اصلی برای تشخیص زودهنگام آلزایمر، آگاهی محدود از این بیماری و علائم آن است.
یک نظرسنجی اخیر در سطح اروپا (منبع به زبان انگلیسی) شکافهای قابل توجهی را در آگاهی عمومی درباره زوال عقل نشان داد. در میان ۶۸۱ نفر در ۱۲ کشور که مورد پرسش قرار گرفتند، کمتر از نیمی میدانستند که بیماری آلزایمر شایعترین نوع زوال عقل است، در حالی که بسیاری گفتند آلزایمر قابل پیشگیری نیست و صرفا بخش طبیعی افزایش سن است.
اگرچه هیچ راه تضمینشدهای برای پیشگیری از آلزایمر وجود ندارد، اما عواملی مرتبط با سبک زندگی مانند رژیم غذایی، ورزش و سیگار کشیدن میتواند بر میزان خطر ابتلا تاثیر بگذارد.
نویسندگان نوشتند: «بدون دانش کافی، تشخیص نشانههای زیرگونههای مختلف زوال عقل دشوار است.» آنها افزودند که افزایش آگاهی در میان عموم مردم میتواند به افراد کمک کند علائم را بشناسند و زودتر به دنبال تشخیص بروند.
در همین جاست که نقش نمایشگاه سیار پررنگ میشود. هدف آن تشویق مردم به اندیشیدن درباره اهمیت حافظه و تاثیر بیماری آلزایمر است.
فردریک دستربک، مدیر اجرایی «شورای مغز اروپا» (European Brain Council)، در آیین گشایش این نمایشگاه در بروکسل گفت: «این فرصتی برای مشارکت است که نشان میدهد چه چیزی ما را به عنوان انسان منحصربهفرد میکند؛ یعنی قدرت مغز ما.»
او افزود: «این یادآوری است از این که تا چه حد مراقبت و حفاظت از بهترین داراییمان در زندگی ضروری است.»