بسیاری از افرادی که دچار کمبود آهن هستند، بلافاصله تشخیص داده نمیشوند و ممکن است مدتها بدون آگاهی از مشکل خود زندگی کنند.
کمبود آهن شایعترین نوع کمبود تغذیهای در جهان است و بیش از ۱ میلیارد نفر را در سراسر دنیا تحت تاثیر قرار میدهد، اما بسیاری از مردم متوجه نیستند که آهن کافی دریافت نمیکنند.
آهن که در گوشت قرمز، حبوبات، میوههای خشک و خوراکیهای دیگر یافت میشود، یک ماده معدنی ضروری است که نقشی مهم در بدن دارد. این ماده به ساخت (منبع به زبان انگلیسی) هموگلوبین، پروتئین موجود در گلبولهای قرمز که اکسیژن را حمل میکند، و میوگلوبین، که اکسیژن را به عضلات میرساند، کمک میکند. آهن همچنین برای تولید انرژی، عملکرد سیستم ایمنی، رشد و تکامل مغز لازم است.
اگر فردی به اندازه کافی آهن دریافت نکند یا نتواند آن را در بدن نگه دارد، ممکن است دچار خستگی یا مشکل در تمرکز شود یا اصلا هیچ علامتی نداشته باشد. با کاهش ذخایر آهن بدن، کمبود آهن میتواند به کمخونی ناشی از کمبود آهن تبدیل شود؛ وضعیتی که انتقال اکسیژن توسط خون را دشوارتر میکند و میتواند به عوارض جدی منجر شود.
هال دریکسمیت، استاد زیستشناسی آهن در دانشگاه آکسفورد، به یورونیوز گفت: «افراد به ندرت بر اثر کمبود آهن میمیرند، اما این مشکل در سطح جهان تاثیر بسیار بزرگی دارد.» او افزود: «اگر آهن کافی نداشته باشید، انرژی کافی هم نخواهید داشت.»
برخی افراد بیشتر در معرض خطر کمبود آهن هستند؛ از جمله دختران نوجوان و زنانی با قاعدگیهای شدید و پرخون. زنان باردار و جنینهای آنها، نوزادان و کودکان همگی برای رشد و تکامل به آهن اضافی نیاز دارند؛ نیازی که همیشه تنها با رژیم غذایی تامین نمیشود.
سالمندان میتوانند به دلیل خونریزیهای رودهای یا مشکلات مزمن سلامتی دچار کمبود آهن شوند. یک مطالعه سال ۲۰۲۲ (منبع به زبان انگلیسی) نشان داد که کمبود آهن در میان سالمندان نسبتا سالم در اروپا نسبتا شایع است. افراد ۸۰ ساله و بالاتر که در اتریش و پرتغال زندگی میکردند، در بالاترین سطح خطر قرار داشتند.
رژیمهای غذایی کمحاوی گوشت قرمز یا دیگر خوراکیهای غنی از آهن نیز میتوانند به کمبود آهن منجر شوند. آقای دریکسمیت گفت که اهداکنندگان مکرر خون ممکن است دچار کمبود آهن شوند، هرچند معمولا پیش از اهدا مورد آزمایش قرار میگیرند.
آقای دریکسمیت گفت: «این وضعیت به شکل چشمگیری شایع است.»
با این حال، بسیاری از افراد مبتلا به کمبود آهن به سرعت تشخیص داده نمیشوند. آقای دریکسمیت توضیح داد که علائم رایج مبهم و غیر اختصاصیاند و تنها به کمبود آهن مربوط نمیشوند و از آنجا که افراد همه ذخایر آهن خود را یکباره از دست نمیدهند، کمبود آهن به مرور زمان ایجاد میشود.
آهن و فریتین، پروتئینی که آهن را ذخیره میکند، به موضوعات داغ در محافل سلامت تبدیل شدهاند. ادعایی که به شکل ویروسی منتشر شده و میگوید افراد دارای کمبود آهن «صورت فریتین» دارند، یعنی نشانههای ظاهری مانند پوست رنگپریده و نازک شدن موها، به گفته آقای دریکسمیت «از نظر بالینی سودمند نیست». اما او گفت اگر این روند باعث افزایش آگاهی درباره کمبود آهن شود و افراد دارای علائم را به انجام آزمایش تشویق کند، از آن استقبال میکند.
ایلین مککارتی، مدرس ارشد تغذیه در کالج دانشگاهی کورک در ایرلند، گفت که غربالگری روتین برای کمبود آهن، حتی در گروههای پرخطر نیز نادر است. برای مثال، اگرچه انجام آزمایش خون در دوران بارداری استاندارد است، این آزمایشها معمولا هموگلوبین را اندازهگیری میکنند.
خانم مککارتی به یورونیوز گفت: «این یک مشکل است، زیرا هموگلوبین شاخصی بسیار دیرهنگام برای تغییرات وضعیت آهن است، به این معنا که ما افراد را در نخستین مرحله کمبود از دست میدهیم و فرصت جلوگیری از بدتر شدن آن را از دست میدهیم.»
او خواستار آن است که هم هموگلوبین و هم فریتین آزمایش شوند؛ فریتین، به گفته او، «نشانگر اولیهترین تغییرات در وضعیت آهن» است.
در ماه سپتامبر، انجمن آمریکایی هماتولوژی (American Society of Hematology)، که با حروف اختصاری اش شناخته میشود، دستورالعملهای بالینی جدیدی (منبع به زبان انگلیسی) برای تشخیص کمبود آهن منتشر کرد. در این راهنما پیشنهاد میشود که بزرگسالان، زنان باردار و افرادی که قاعدگی دارند، اگر سطح فریتین سرمی آنها ۳۰ میکروگرم در لیتر یا کمتر باشد، به عنوان مبتلا به کمبود آهن تشخیص داده شوند؛ بهجای آستانه ۱۵ µg/L. این پیشنهاد با توصیههای «سازمان اروپایی کرون و کولیت» (European Crohn’s and Colitis Organisation) همراستا است.
با این حال، آقای دریکسمیت گفت که تعیین آستانه مناسب فریتین هنوز در سطح جهانی مورد توافق قرار نگرفته است.
آقای دریکسمیت گفت: «جایی که این آستانه فریتین را تعیین میکنید، عملا شیوع کمبود آهن را مشخص میکند.» او افزود: «فکر میکنم آنها جانب احتیاط را گرفتهاند تا مطمئن شوند تشخیص را از دست نمیدهند، که کاملا منطقی است. اما در عین حال ممکن است در نهایت افرادی را هم شامل کنید که احتمالا آنقدر دچار کمبود آهن نیستند.»
اتکا تنها به سطح فریتین نیز همه افراد مبتلا به کمبود آهن را شناسایی نخواهد کرد. افرادی که بیماریهای التهابی (منبع به زبان انگلیسی) دارند، مانند بیماری مزمن کلیه، ممکن است سطح فریتین طبیعی یا حتی بالا داشته باشند اما همچنان دچار کمبود آهن باشند. التهاب در بدن میتواند باعث افزایش سطح فریتین شود، حتی زمانی که ذخایر آهن پایین است.
بر اساس توصیههای اروپایی، افراد مبتلا به بیماریهای التهابی ممکن است فریتین سرمی تا ۱۰۰ µg/L داشته باشند و با این حال دچار کمبود آهن باشند.
کمبود آهن در بسیاری موارد میتواند با مکملها برطرف شود، به شرط آنکه علت زمینهای آن شناسایی و برطرف شود. اما آقای دریکسمیت گفت که مکملهای آهن میتوانند عوارضی مانند یبوست و درد معده ایجاد کنند، موضوعی که ممکن است باعث شود افراد از ادامه مصرف آنها منصرف شوند.
خانم مککارتی گفت که مصرف بیش از حد آهن نیز میتواند مشکلساز باشد. دوزهای بسیار بالا میتواند کشنده باشد (منبع به زبان انگلیسی)، بهویژه برای کودکان.
خانم مککارتی گفت: «نباید مکمل آهن مصرف کنید، مگر آنکه در شما کمبود آهن یا کمخونی ناشی از کمبود آهن تشخیص داده شده باشد.» او افزود: «مکملهای آهن با دوز بالا میتوانند خطرناک باشند اگر بدن شما واقعا به آهن نیاز نداشته باشد.»