طرفداران نوشابه‌های انرژی‌زا می‌گویند که با نوشیدن آنها سرحال‌تر می‌شوند. آیا این سخن به این معناست که بدن آنها سوخت و انرژی بیشتری دریافت می‌کند یا آنها فقط «احساس خستگی» کمتری دارند؟
نوشابه‌های انرژی‌زا که با وعده افزایش انرژی، بهبود تمرکز و کاهش میزان خستگی عرضه می‌شوند، به یکی از محصولات پرطرفدار در میان جوانان، دانشجویان، ورزشکاران و افرادی تبدیل شده‌اند که ساعت‌های طولانی کار می‌کنند.
آگهی
آگهی
طرفداران نوشابه‌های انرژی‌زا می‌گویند که با نوشیدن آنها سرحال‌تر می‌شوند. آیا این سخن به این معناست که بدن آنها سوخت و انرژی بیشتری دریافت می‌کند یا آنها فقط «احساس خستگی» کمتری دارند؟
تاثیر نوشیدنی‌های انرژی‌زا بر مغز، سوخت‌وساز و سیستم عصبی
بدن برای فعالیت‌های حیاتی، حرکت، تفکر و حفظ دمای خود، از انرژی حاصل از مواد مغذی استفاده می‌کند. کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها و پروتئین‌ها مهمترین منابعی هستند که می‌توانند سوخت لازم برای تولید مولکولی به نام ATP را فراهم کنند که حامل اصلی انرژی در سلول‌هاست.
اما به باور کارشناسان، نوشابه‌های انرژی‌زا را نمی‌توان در گروه «مواد مغذی برای بدن» قرار داد. کاهش موقت احساس خواب‌آلودگی و خستگی پس از مصرف این نوشابه‌ها نیز عمدتا ناشی از تاثیر کافئین موجود در آنها بر مغز است.
- کافئین چگونه مغز را فریب می‌دهد؟
کافئین کمبود خواب را جبران نمی‌کند بلکه فقط می‌تواند احساس آن را برای مدتی پنهان کند.
در طول بیداری، ماده‌ای به نام آدنوزین در مغز تجمع پیدا می‌کند که یکی از عوامل مهم تنظیم فشار خواب است و با افزایش آن، معمولا احساس خواب‌آلودگی نیز در فرد بیشتر می‌شود.
کافئین با مسدود کردن گیرنده‌های آدنوزین، مانع از دریافت بخشی از پیام‌های مرتبط با خواب‌آلودگی می‌شود. به همین دلیل ممکن است فرد پس از نوشیدن یک نوشابه انرژی‌زا احساس کند خستگی‌اش برطرف شده است، در حالی که نیاز فیزیولوژیک بدن به استراحت همچنان باقی است.
- آیا «شکر» موجود در نوشابه‌های انرژی‌زا مفید است؟
نوشابه‌های انرژی‌زا در دو گروه «حاوی شکر» یا فاقد آن ارائه می‌شوند.
نوشابه‌های حاوی شکر می‌توانند تا حدودی کالری بدن را تامین کنند؛ بطور مثال یک نوشیدنی حاوی ۲۷ گرم شکر، حدود ۱۰۸ کیلوکالری انرژی فراهم می‌کند.
اما دریافت سریع شکر، به معنای افزایش پایدار توان جسمی یا ذهنی فرد نیست. به عبارت دیگر اگرچه قند باعث افزایش ناگهانی و سریع انرژی می‌شود اما اغلب پس از مدتی، افت شدید انرژی نیز روی می‌دهد.
همچنین در فردی که تغذیه کافی دارد و دچار افت قند خون نیست، مصرف شکر اضافی باعث هوشیاری بیشتر نمی‌شود. مصرف مکرر نوشیدنی‌های قنددار همچنین می‌تواند باعث انباشت کالری، پوسیدگی دندان و بروز مشکلات متابولیک شود.
انواع «بدون شکر» نوشابه‌های انرژی‌زا عملا انرژی غذایی ناچیزی دارند. با این حال، هر دو مدل به دلیل محتوای کافئین معمولا فرد را هوشیارتر می‌کنند.
نقش تورین، گوارانا و ویتامین‌های گروه B در نوشیدنی‌های انرژی‌زا چیست؟
در بسیاری از نوشابه‌های انرژی‌زا علاوه بر کافئین، ترکیباتی مانند تورین، گوارانا و ویتامین‌های گروه «ب» نیز یافت می‌شود و در تبلیغات گفته می‌شود که این ترکیبات نقش مهمی در افزایش انرژی و عملکرد ذهنی انسان ایفا می‌کنند.
۱- تورین یا تائورین (Taurine) یک اسید آمینه حاوی گوگرد است که بدن انسان به‌طور طبیعی آن را تولید می‌کند و مقادیر قابل‌توجهی از آن در قلب، عضلات، شبکیه چشم و مغز یافت می‌شود. از تائورین برای ساخت پروتئین‌ها استفاده نمی‌شود و این ماده عمدتا در تشکیل نمک‌های صفراوی (که به هضم چربی‌ها کمک می‌کنند) همچنین در حفظ تعادل آب و مواد معدنی درون سلول‌ها نقش دارد.
دلیل اصلی افزودن تائورین به نوشیدنی‌های انرژی‌زا، در واقع میراثی از گذشته همچنین جنبه‌های بازاریابی ماجراست: در فرمولاسیون نخستین نوشیدنی‌های انرژی‌زا در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میلادی، تائورین در کنار کافئین و شکر قرار داشت و تقریبا تمام تولیدکنندگان نیز از همین فرمول الگوبرداری کردند. علاوه بر این، واژه «تائورین» علمی به نظر می‌رسد و به مصرف‌کننده این اطمینان را می‌دهد که نوشیدنی تاثیری دارد. به همین دلیل به‌نوعی به نماد و مشخصه این دسته از محصولات تبدیل شده است.
اما تاکنون شواهد کافی در این باره که افزایش میزان تائورین باعث افزایش سطح انرژی بدن یا بهبود عملکرد ذهنی می‌شود، به دست نیامده است. در سطح اتحادیه اروپا نیز هیچ برندی اجازه ندارد روی قوطی محصول خود بنویسد که تائورین باعث بهبود تمرکز، افزایش انرژی یا ارتقای عملکرد می‌شود؛ زیرا از نظر مقامات اروپایی، این تاثیرات اثبات نشده‌اند.
۲- گوارانا: در اکثر نوشابه‌های انرژی‌زا، هم کافئین خالص (صنعتی) وجود دارد و هم عصاره گوارانا. گوارنا یک گیاه بومی جنگل‌های آمازون است که میزان کافئین موجود در آن چندین برابر دانه‌های قهوه معمولی است.
تولیدکنندگان به دو دلیل از ترکیب هردوی آنها استفاده می‌کنند:
اول اینکه، کافئین خالص (صنعتی) خیلی سریع جذب بدن می‌شود و انرژی آنی ایجاد می‌کند. در مقابل، کافئین موجود در گوارانا به آرامی و در طول زمان آزاد می‌شود. ترکیب آنها مانع از افت ناگهانی انرژی بعد از چند ساعت می‌شود.
دلیل دوم، دور زدن محدودیت‌های قانونی برای برچسب محصول است. در قوانین برخی کشورها، سقف محدودی برای اضافه کردن «کافئین خالص» به نوشیدنی‌ها وجود دارد؛ بنابراین تولیدکنندگان سعی می‌کنند با اضافه کردن گوارانا، بدون نقض این قوانین، دوز کل کافئین و خاصیت محرک بودن نوشابه را به شدت بالا ببرند؛ زیرا کافئین موجود در گیاهان طبیعی معمولا جزو میزان کافئین افزوده شده به نوشیدنی حساب نمی‌شود.
در واقع، وقتی روی قوطی یک نوشابه انرژی‌زا مقدار کافئین را مثلا ۱۶۰ میلی‌گرم می‌بینید، این عدد معمولا فقط شامل کافئین خالص (صنعتی) تزریق‌شده است و کافئین پنهانی که از طریق گوارانا وارد بدن شما می‌شود، در این دوز شمارش نشده است.
۳- ویتامین‌های گروه B: این ویتامین‌ها نقش کاتالیزور را در متابولیسم بدن دارند و به تبدیل کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها و پروتئین‌ها به انرژی قابل استفاده (ATP) کمک می‌کنند. آنها همچنین به بدن کمک می‌کنند تا در حضور محرکی مثل کافئین، فرآیندهای متابولیکی و واکنش‌های سیستم عصبی را به صورت موثرتر مدیریت کند. این ویتامین‌ها از تولید گلبول‌های قرمز نیز حمایت می‌کنند که به کاهش حس خستگی ذهنی و جسمی کمک می‌کند.
اما برخلاف تصور عمومی، این ویتامین‌ها خودشان «انرژی‌زا» نیستند؛ یعنی اگر بدن شما کمبود ویتامین «ب» نداشته باشد، مصرف مقادیر زیاد آنها در این نوشیدنی‌ها، انرژی اضافه‌ای به شما نمی‌دهد و ویتامین‌های اضافی از طریق ادرار دفع می‌شوند.
افراط در مصرف نوشابه‌های انرژی‌زا؛ بهای هوشیاری موقت چیست؟
مصرف بیش‌ازحد کافئین می‌تواند با عوارضی مانند اضطراب، بی‌خوابی، تپش قلب، افزایش فشار خون و در موارد شدید اختلالات ریتم قلب همراه باشد.
توجه به این موضوع به‌ویژه برای رانندگان و کارکنان شیفت شب که تلاش می‌کنند ساعت‌های بیشتری بیدار بمانند مهم است؛ زیرا افزایش هوشیاری ذهنی لزوما به معنای بازگشت کامل سرعت واکنش، قدرت تصمیم‌گیری یا عملکرد شناختی پس از کم‌خوابی نیست.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا درباره مصرف این نوشیدنی‌ها به‌ویژه در کودکان و نوجوانان هشدار داده است. در گزارش این مرکز آمده است نوشیدنی‌های انرژی‌زا که اغلب توسط دانش‌آموزان استفاده می‌شوند، می‌توانند تاثیر مضری بر سیستم عصبی آنها داشته باشند یا باعث اضطراب، مشکلات گوارشی و کم آبی بدن شوند.
این مرکز همچنین به ورزشکاران توصیه کرده که به تفاوتی که میان نوشیدنی‌های انرژی‌زا و نوشیدنی‌های ورزشی وجود دارد، توجه کنند. ورزشکاران همچنین نباید از مسیر نوشیدنی‌های انرژی‌زا، آب بدن خود را تامین کنند.
سازمان ایمنی غذای اروپا نیز اعلام کرده است که استفاده از این محصولات، می‌تواند چرخه‌ای نامطلوب در بدن ایجاد کند: فرد برای غلبه بر خستگی کافئین مصرف می‌کند، خوابش مختل می‌شود و روز بعد دوباره برای بیدار ماندن به کافئین نیاز پیدا می‌کند.
البته شدت این اثرات در افراد مختلف یکسان نیست و به عواملی مانند مقدار مصرف، حساسیت فردی، زمان مصرف و وضعیت سلامت بستگی دارد.
مصرف چه مقدار کافئین بی‌خطر است؟
بر اساس ارزیابی سازمان ایمنی غذایی اروپا، برای بزرگسالان سالم، مصرف حداکثر ۲۰۰ میلی‌گرم کافئین در یک نوبت و مجموعا ۴۰۰ میلی‌گرم در روز معمولا نگرانی ایمنی ایجاد نمی‌کند. البته این ارقام شامل کافئین دریافتی از تمام منابع غذایی است و نه فقط نوشابه‌های انرژی‌زا.
مقامات بهداشتی فرانسه نیز توصیه می‌کنند کودکان، نوجوانان، زنان باردار و شیرده و افرادی که به کافئین حساس هستند یا برخی بیماری‌های قلبی، عصبی و روان‌پزشکی دارند، از مصرف نوشابه‌های انرژی‌زا خودداری کنند.
ترکیب نوشابه‌های انرژی‌زا با الکل نیز نگرانی دیگری است؛ زیرا ممکن است فرد احساس هوشیاری بیشتری داشته باشد، در حالی که اختلالاتی که الکل در هماهنگی حرکتی و قضاوت ایجاد می‌کند، همچنان وجود دارد.
نوشابه‌های انرژی‌زا و «عملکرد بهتر» مغز؟
افزایش احساس هوشیاری به معنای «افزایش دقت یا کیفیت عملکرد مغز» نیست. ممکن است فرد پس از مصرف نوشابه انرژی‌زا احساس کند بهتر فکر می‌کند، اما عملکردش در آزمون‌های شناختی تغییر محسوسی نشان ندهد.
در همین رابطه محققان در یک آزمایش، عملکرد شناختی ۲۴ دانشجو را پس از مصرف نوشیدنی 5-hour ENERGY بررسی کردند.۹۰ درصد شرکت‌کنندگان یک ساعت پس از مصرف احساس می‌کردند نوشیدنی موثر بوده است؛ اما تحلیل داده‌ها این تصور را تایید نکردند. این آزمایش نشان داد که «احساس انرژی» و «بهبود واقعی عملکرد شناختی» می‌توانند از یکدیگر جدا باشند. البته این پژوهش کوچک بود و نتایج آن را نمی‌توان به همه نوشیدنی‌ها و افراد تعمیم داد.
در سال ۲۰۲۵ نیز یک متاآنالیز در دانشگاه کپنهاگ دانمارک، نتایج ۳۱ کارآزمایی با مجموع ۱۴۵۵ شرکت‌کننده را بررسی کرد و نتایج نشان دادند کافئین (و نه صرفا نوشابه‌های انرژی‌زا) به‌طور متوسط اثر مثبت اما نسبتا کوچکی بر دقت و سرعت واکنش دارد. پژوهشگران همچنین دریافتند افزایش مقدار کافئین اگرچه ممکن است سرعت واکنش را بهبود دهد، اما دقت تا حد مشخصی افزایش می‌یابد و پس از آن کاهش پیدا می‌کند.
بنابراین، پاسخ به این پرسش که آیا نوشابه‌های انرژی‌زا مغز را بهتر به کار می‌اندازند، به این بستگی دارد که منظور از «عملکرد بهتر» چیست: بیدار ماندن، سریع‌تر واکنش نشان دادن یا واقعا بهتر فکر کردن.
علم برای دو مورد نخست شواهد بیشتری دارد تا مورد سوم.