پژوهشگران در بریتانیا میگویند شواهدی یافتهاند که نشان میدهد انسانهای اولیه احتمالا ۴۰۰ هزار سال پیش میتوانستند خودشان آتش روشن کنند؛ بسیار زودتر از آنچه برخی پژوهشهای پیشین نشان میداد.
این یافته بر اساس بررسی قطعاتی از سنگ پیریت در محوطه باستانی «ایست فارم بارنهام» در سافک انگلستان به دست آمده است. پژوهشگران احتمال میدهند از این سنگها که با ایجاد جرقه میتوان از آنها برای روشن کردن آتش استفاده کرد بهعنوان نوعی «فندک» اولیه استفاده شده باشد.
آگهی
آگهی
این محوطه که زمانی معدن خاک رس برای تولید آجر بود از اوایل قرن بیستم چندین بار کاوش شده است. باستانشناسان از سال ۲۰۱۳ بار دیگر تحقیقات در این محل را آغاز کردند و در بخشی از آن ابزارهای سنگ چخماق حرارتدیده و نشانههایی از یک آتشدان قدیمی پیدا کردند.
یکی از پرسشهای اصلی این بود که آیا این آثار نتیجه آتشی طبیعی مانند آتشسوزی، بوده یا انسان آن را روشن کرده است. پژوهشگران میگویند با استفاده از چند روش مختلف و فناوریهای جدید، احتمال طبیعی بودن این آتش را تا حد زیادی رد کردهاند.
شواهد باستانشناسی نشان میدهد گونههای اولیه انسان از حدود یک تا یکونیم میلیون سال پیش از آتش استفاده میکردند. اما احتمالا در آن دوران آتش را خودشان روشن نمیکردند و شعله یا زغال گداخته را از آتشسوزیهای طبیعی به دست میآوردند.
به همین دلیل پیدا کردن شواهدی از توانایی انسان برای روشن کردن آتش اهمیت زیادی دارد. اگر نتایج این پژوهش تایید شود یافتههای سافک میتواند از قدیمیترین شواهد شناختهشده از روشن کردن عمدی آتش به دست انسان باشد.
کشف سنگ پیریت درباره توانایی انسانهای اولیه چه میگوید؟
شواهد باستانشناسی نشان میدهد حدود ۴۵۰ هزار سال پیش استفاده از آتش در محل زندگی انسانهای اولیه رواج بیشتری پیدا کرد. آثار آتش از این دوره به بعد حتی در غارها دیده میشود؛ مکانهایی که احتمال آتشسوزی طبیعی در آنها بسیار کم است.
آتشدان کشفشده در محوطه «ایست فارم بارنهام» نیز تقریبا به همین دوره تعلق دارد اما آنچه این محوطه را برای باستانشناسان اهمیت ویژهای بخشیده، کشف دو قطعه سنگ پیریت در فاصله چند متری از محل آتش است.
پیریت، مادهای معدنی حاوی سولفید آهن است که برخورد آن با سنگ چخماق میتواند جرقه ایجاد کند و برای روشن کردن آتش به کار رود؛ چیزی شبیه یک «فندک» ابتدایی.
پژوهشگران میگویند پیریت در منطقهای که این آثار در آن پیدا شده بسیار کمیاب است و به همین دلیل احتمال میدهند انسانهای اولیه این سنگها را از جای دیگری به محل آورده باشند تا با آنها آتش روشن کنند.
اما همه پژوهشگران این یافته را مدرکی قطعی نمیدانند.
کاترین پرلس، پژوهشگر پیشاتاریخ و استاد بازنشسته دانشگاه پاریس نانتر میگوید کشف این قطعات اهمیت زیادی دارد، چون پیریت معمولا در طول زمان بهخوبی حفظ نمیشود. با این حال روی هیچیک از دو قطعه اثری از ضربه دیده نشده است؛ اثری که میتوانست نشان دهد از آنها برای ایجاد جرقه استفاده شده است.
به گفته او نزدیکی قطعات پیریت به محل آتش احتمال استفاده از آنها برای روشن کردن آتش را تقویت میکند اما برای اثبات قطعی آن کافی نیست.
یک احتمال دیگر هم وجود دارد آنهم اینکه سطح درخشان پیریت ممکن است توجه انسانهای اولیه را جلب کرده باشد و آنها این سنگها را نه برای روشن کردن آتش، بلکه به دلیل ظاهرشان جمعآوری کرده باشند.
آیا نئاندرتالها ۴۰۰ هزار سال پیش آتش روشن میکردند؟
پرسش دیگر این است که چه کسانی از این ابزارها برای روشن کردن آتش استفاده میکردند؟
پاسخ احتمالا انسان امروزی یا «هومو ساپینس» نیست؛ چون ۴۰۰ هزار سال پیش گونه ما هنوز به وجود نیامده بود. پژوهشگران احتمال میدهند این کار را نئاندرتالهای اولیهای انجام میدادند که در اوراسیا زندگی میکردند، هرچند احتمال استفاده از چنین روشی از سوی گونههای دیگر انسان در نقاط دیگر جهان را هم رد نمیکنند.
دوره بین ۵۰۰ تا ۳۰۰ هزار سال پیش با افزایش حجم مغز در برخی از تبارهای انسانی همراه بود؛ تحولی که میتوانست به یادگیری و استفاده از مهارتهای پیچیدهای مانند روشن کردن و کنترل آتش کمک کند.
با این حال به گفته کاترین پرلس، نباید تصور کرد که از ۴۰۰ هزار سال پیش به بعد استفاده از آتش بهسرعت و بهطور گسترده میان انسانهای اولیه رواج پیدا کرد.
در بسیاری از محوطههای باستانی متعلق به دورههای بعد از جمله محل زندگی نئاندرتالها در دورههای سرد هیچ اثری از آتشدان پیدا نشده است. موضوعی که در نگاه اول عجیب به نظر میرسد اما ممکن است دلیل سادهای داشته باشد، کمبود درخت و در نتیجه دشواری دسترسی به سوخت.
استفاده گسترده و منظم از آتش بسیار دیرتر، حدود ۴۰ هزار سال پیش به بخشی جداییناپذیر از زندگی انسان تبدیل شد. از آن زمان آتش نه تنها برای گرما و پختوپز بلکه به کانونی برای فعالیتهای جمعی تبدیل شد و نقش مهمی در سازگاری انسان با محیط اطرافش داشت.
پژوهشگران از کجا فهمیدند این آتش را انسان روشن کرده است؟
پژوهشگران برای پاسخ به این پرسش خاک رس سرخ و سختشده محوطه «ایست فارم بارنهام» را با چند روش مختلف آزمایش کردند.
بررسی نمونهها زیر میکروسکوپ نشان داد که خاک حاوی «هماتیت» است؛ نوعی اکسید آهن که در اثر قرار گرفتن رسوبات آهندار در دمای بسیار بالا تشکیل میشود.
پژوهشگران سپس نمونههایی از خاک را چندین بار در دمای ۴۰۰ تا ۶۰۰ درجه سانتیگراد حرارت دادند. «اثر مغناطیسی» ایجادشده در این آزمایش شباهت زیادی به خاک محل کشف داشت؛ نشانهای از اینکه این نقطه در گذشته نه یک بار، بلکه بارها در معرض حرارت قرار گرفته است.
بررسی ترکیبات شیمیایی باقیمانده در خاک نیز غلظت بالایی از نوعی هیدروکربن را نشان داد که معمولا در آتشهای شدید و متمرکز دیده میشود و میتواند نشانهای از روشن کردن آتش به دست انسان باشد.
اما یکی از مهمترین شواهد دمای آتش بود. بررسی نمونهها با استفاده از طیفسنجی مادون قرمز نشان داد که دما در بعضی مواقع از ۷۵۰ درجه سانتیگراد هم فراتر رفته است.
به گفته پژوهشگران رسیدن به چنین دمایی با یک آتشسوزی ساده پوشش گیاهی چندان سازگار نیست و در کنار دیگر شواهد احتمال اینکه انسانهای اولیه در این محل بارها آتش روشن کرده باشند را تقویت میکند.