در حالی که اسپانیا با موجی بیسابقه از آتشسوزیها روبهرو است، پژوهشی به رهبری سازمان Rewilding Spain بررسی میکند آیا بیزون اروپایی با کاهش علفهای هرز میتواند جنگلها را در برابر آتش مقاومتر کند. این فرضیه امیدوارکننده است، اما هنوز به تحقیقات بیشتری نیاز است.
اسپانیا در حال تجربه یکی از بدترین بحرانهای آتشسوزی جنگل در تاریخ خود است و با توجه به این که تغییرات اقلیمی آتشهایی هرچه شدیدتر و مهارناپذیرتر را تقویت میکند، دانشمندان و مدیران محیطزیست به دنبال راههای تازه برای کاهش خطر هستند. یکی از این راهحلها پیشنهادی نسبتاً جالب است: بازگرداندن علفخواران بزرگ، مانند بیزون اروپایی، تا به مهار بوتهزار و علفهای خودرویی که سوخت شعلهها را فراهم میکنند کمک کنند.
آگهی
آگهی
این ایده بر یک اصل ساده تکیه دارد: هرچه مواد قابلاحتراق در جنگل کمتر باشد، آتشسوزیها برای گسترش با دشواری بیشتری روبهرو میشوند. با این حال پژوهشگران هشدار میدهند که هنوز زود است با قطعیت بگوییم این گونه تا چه اندازه میتواند چنین نقشی ایفا کند و تاکید میکنند که در هیچ حالتی قرار نیست جایگزین شیوههای سنتی مدیریت جنگل شود.
یکی از استدلالهایی که این فرضیه را تقویت میکند رژیم غذایی خود این حیوان است. فرناندو موران، دامپزشک و بنیانگذار «رزرو و مرکز تفسیر بیزون اروپایی» در سال ۲۰۰۸، چند سال پیش در گفتوگو با «یورونیوز» توضیح داد که «یکی از ویژگیهای این حیوان این است که چوب، بوته، درختچه، پوشش درختی، برگ و شاخه میخورد که همه مواد قابلاحتراق هستند (...) اگر کسی آنها را نخورد یا جمع نکند، مستعد آتش گرفتناند».
او اضافه کرد: «آنچه را نمیخورد میشکند؛ یا زیر پا له میکند یا با سر به آن ضربه میزند.» به گفته او «این حیوان یک آتشنشان طبیعی، یا آتشنشان وحشی است که طبیعت آن را تعیین کرده است».
طرحی پیشگامانه در اسپانیا و شبکهای رو به گسترش در اروپا
با همین هدف، ریوایلدینگ اسپانیا در ژانویه امسال پروژهای تحقیقاتی و پیشگامانه را در ال رکوئنکو (گوادالاخارا) با همکاری دانشگاه کشور باسک، دانشگاه منچستر و مرکز تحقیقاتی دانمارکی «اکونوو» آغاز کرد. نه بیزون اروپایی در محوطهای ۴۰۰ هکتاری از جنگل مدیترانهای در آنجا زندگی میکنند؛ جایی که دانشمندان بررسی میکنند این حیوانات چگونه با اکوسیستم ایبری تطبیق پیدا میکنند و چه اثری بر پوشش گیاهی چوبی میگذارند.
به گفته این سازمان، این مطالعه در پی آن است که دادههای تازهای درباره نقشی که این گونه میتواند در بازسازی اکوسیستمها و در ایجاد «جنگلهایی مقاومتر در برابر آتشسوزیها و دیگر پیامدهای تغییرات اقلیمی» ایفا کند تولید کند؛ موضوعی که سازمان هنگام اعلام (منبع به زبان اسپانیایی) پروژه تشریح کرده بود.
برای این منظور، حیوانات با استفاده از دستگاههای جیپیاس پایش میشوند و پژوهشگران رژیم غذایی، سطح استرس و تغییراتی را که در ساختار پوشش گیاهی ایجاد میکنند بررسی میکنند.
در هر صورت، بازمعرفی بیزون اروپایی بخشی از راهبردی برای بازطبیعیسازی است که در نقاط مختلف قاره اروپا در حال گسترش است و دو هدف را دنبال میکند: بازسازی اکوسیستمهای تخریبشده و تقویت تابآوری آنها در برابر تغییرات اقلیمی، در حالی که همزمان به دنبال فرصتهای تازه توسعه برای جوامع روستایی است.
اگرچه این پروژهها رویکردهای متفاوتی دارند اما همگی بر یک اصل مشترک متکیاند: احیای نقش اکولوژیکی علفخواران بزرگ در شکلدادن به چشمانداز طبیعی.
به روایت ریوایلدینگ اسپانیا، یکی از پیشرفتهترین نمونههای «ریوایلدینگ»، که با عنوان «رناتورالیزاسیون» یا «بازوحشیسازی» نیز شناخته میشود، در بریتانیا اجرا میشود؛ جایی که پروژه «وایلدر بلین» بیزونهای اروپایی را در کنار گونههای دیگری مانند اسبچهها، دام و خوکها به کار گرفته تا کارکرد طبیعی یک جنگل قدیمی را بازسازی کند. این ابتکار مدیریت اکولوژیک را با فعالیتهای اکوتوریسم، آموزش محیطزیست و ایجاد اشتغال ترکیب میکند تا احیای طبیعت برای منطقه پیامد اقتصادی مثبت نیز به همراه داشته باشد.
در دیگر کشورها اولویتها متفاوت است. آلمان میزبان یکی از معدود جمعیتهای بیزون آزادزی در اروپای غربی است و لهستان که زادگاه احیای این گونه پس از انقراض آن در طبیعت در قرن بیستم به شمار میرود، برای افزایش تنوع ژنتیکی گلهها، گسترش محدوده پراکنش و بهبود همزیستی آنها با فعالیتهای کشاورزی و جنگلداری تلاش میکند.
فراتر از بیزونها
ایده استفاده از حیوانات برای کاهش سوخت گیاهی منحصر به اسپانیا نیست. مقالهای که در وبسایت مجمع جهانی اقتصاد منتشر شده (منبع به زبان اسپانیایی) و بر پایه پژوهشی از محققان دانشگاه ملی استرالیا است، تاکید میکند که پستانداران، پرندگان و حتی حشرات میتوانند با خوردن بخشهایی از درختان و درختچهها که آسانتر شعلهور میشوند به متحدانی در برابر آتشسوزیها تبدیل شوند.
این متن همچنین به نمونهای اشاره میکند که در آن گلهای ۵۰۰ راسی بز به حفاظت از کتابخانه ریاستجمهوری رونالد ریگان در ایالات متحده کمک کرد؛ گلهای که پوشش گیاهی قابلاشتعال اطراف این مجموعه را از میان برد.
فراتر از پیشگیری از آتشسوزیها، این پروژه بخشی از راهبردی گستردهتر برای احیای اکولوژیک است. لیدیا والورده، مسئول ارتباطات ریوایلدینگ اسپانیا، در گفتوگو با «ال سالتو» این فلسفه را چنین خلاصه کرد: «ریوایلدینگ رویکردی نوآورانه و مکمل دیدگاه کلاسیک حفاظت است. بر این اصل استوار است که صرفاً حفظ طبیعت موجود کافی نیست و باید قطعاتی را که در اکوسیستمها از دست رفتهاند بازگردانیم تا طبیعت بتواند تعادل خود را بازیابد».
بیزون اروپایی، بزرگترین پستاندار خشکیزیِ وحشی این قاره، تا زمان نابودیاش پس از جنگ جهانی اول در بخشهای گستردهای از اروپا میچرید. بنا بر آنچه پارک طبیعت کابارسنو در کانتابریا توضیح میدهد (منبع به زبان اسپانیایی)، جمعیت وحشی کنونی از «چند نمونه نژاد خالص که در باغوحشها حفظ شده بودند» منشأ میگیرد.
خود این پارک که امکان بازدید از آن وجود دارد و شماری از معدود نمونههای این حیوان در شبهجزیره ایبری را در خود جای داده، سالها است در برنامههای اروپایی تکثیر مشارکت دارد که هدفشان حفظ تنوع ژنتیکی این گونه است.
ژنتیک؛ شمشیر داموکلس احتمالی این گونه
با این حال، خودِ تاریخ بازمعرفی این حیوان یکی از چالشهای اصلی هرگونه گسترش جمعیت آن را توضیح میدهد. همان طور که «رزرو و مرکز تفسیر بیزون اروپایی» یادآوری میکند (منبع به زبان اسپانیایی)، تمام نمونههای کنونی تنها از «۱۲ فرد اولیه» منشأ گرفتهاند؛ پایهای ژنتیکی محدود که ایجاب میکند برنامههای تکثیر با دقت بسیار مدیریت شوند تا بقا و پایداری این گونه تضمین شود.
به این موارد باید پرسشهای دیگری را هم افزود. مطالعه ریوایلدینگ اسپانیا میخواهد پیش از جمعبندی نهایی، هم آثار مثبت و هم پیامدهای احتمالی برای سرزمین را ارزیابی کند. این تحقیق همچنین در پی آن است که روشن کند آیا حضور بیزونها میتواند با دیگر بهرهبرداریهای سنتی از جنگل، مانند برداشت چوب، شکار یا جمعآوری قارچ، همزیستی داشته باشد یا نه.
پژوهشگران در حال حاضر تاکید دارند که هنوز پاسخهای قطعی در دست نیست. این فرضیه امیدوارکننده است اما همچنان به مطالعات گستردهتری نیاز دارد. در اسپانیایی که هر روز بیشتر در معرض آتشسوزیهای بسیار شدید قرار میگیرد، بیزون اروپایی میتواند به یکی از ابزارهای حفاظت از چشمانداز طبیعی تبدیل شود، هرچند علم هنوز در تلاش است مشخص کند توان واقعی این حیوان برای کمک به پیشگیری از آتشسوزی تا چه اندازه است.