چند طرح در دونانا، گالیسیا و کاتالونیا از الاغها برای پاکسازی مراتع و کاهش سوخت گیاهی استفاده میکنند. چرای مداوم آنها نوارهای طبیعی حایل آتش ایجاد کرده و اکنون از هزاران هکتار در برابر آتشسوزیهای شدیدتر حفاظت میکند.
هر تابستان، آتشسوزیهای جنگلی هزاران هکتار از اراضی اسپانیا را نابود میکند. افزایش دما، خشکسالی و رها شدن روستاها با جمعیت و دام کمتر به انباشت پوشش گیاهی خشک کمک کرده است و بخشهای وسیعی را به سوختی آماده شعلهور شدن تبدیل کرده است.
آگهی
آگهی
در چنین شرایطی برخی جوامع به راهحلی به همان اندازه قدیمی و در عین حال نوآورانه رو آوردهاند: احیای استفاده از الاغها به عنوان ابزار پیشگیرانه در برابر آتشسوزیها. این حیوانات که بیش از هفت هزار سال همراه انسان بودهاند حالا به کوهستان برمیگردند تا به شکلی مستمر و طبیعی علفهای هرز و بوتهزارها را پاکسازی کنند.
ضرورت مقابله با این وضعیت هر سال بیشتر میشود. در اوت ۲۰۲۵ نزدیک به یک میلیون هکتار در مناطق مختلف کشور سوخت؛ بدترین آمار در سه دهه اخیر. شدت بحران باعث شد بخشهایی از کاستیا و لئون، گالیسیا، آستوریاس، اکسترمادورا، مادرید و آندلس به عنوان مناطق فاجعهزده اعلام شود. در برابر این تهدید کار خاموش الاغها راهبردی آهسته اما موثر پیش میگذارد: خوردن روزانه پوشش گیاهیای که به آتشسوزیها سوخت میرساند.
خاستگاه «الاغهای آتشنشان»
از سال ۲۰۱۴، ۱۸ الاغ متعلق به انجمن «ال بوریتو فلیز» در اطراف پارک ملی دونیانا گشت میزنند. رئیس این انجمن، لوئیس مانوئل بخارانو، میگوید این حیواناتی که از رهاشدگی نجات یافتهاند اکنون به «آتشنشانان علفخوار» تبدیل شدهاند.
مورتادلو، ماگایانس، لئونور و آینوآ بخشی از این یگان ویژهاند. این الاغها از مارس تا نوامبر روزانه تا هفت ساعت کار میکنند و نوارهایی حدود ۴۰ متر در ۱۵ متر را میچرند. آنها هر روز پوشش گیاهی خشک را از بین میبرند و خطر آتشسوزی را در مناطق تعیینشده کاهش میدهند.
این راهبرد نتیجه داده است: در نه سال گذشته در دونیانا آتشسوزی جنگلی ثبت نشده است. این طرح حتی توجه یگان نظامی اضطراری اسپانیا را نیز جلب کرده است؛ نیروهای این یگان از پارک بازدید کردند و به شکل نمادین یکی از این حیوانات را «به سرپرستی پذیرفتند».
الاغها همچنین از کمک داوطلبان گروه «زنان برای دونیانا» برخوردارند که برای آنها آب میبرند و فعالیتشان را در مناطقی که خودروها به آنجا نمیرسند زیر نظر دارند.
کارشناسان تاکید میکنند الاغها ویژگیهایی دارند که برای این کار بهویژه مفید است. برخلاف گاوها و گوسفندها میتوانند از پوشش گیاهی خشکتر و زبرتر تغذیه کنند و به طور مداوم بوتهزاری را میخورند که به گسترش آتش کمک میکند.
روزا ماریا کانالس، استاد بومشناسی دانشگاه عمومی ناوارا، میگوید چرا دادن الاغها بار گیاهی را کاهش میدهد و به مهار آتشسوزیها در مناظری کمک میکند که هر روز متراکمتر و خشکتر میشوند.
در طول دههها مکانیزه شدن کشاورزی به تدریج به ناپدید شدن این حیوانات انجامید. غیبت آنها همراه با خالی شدن روستاها از سکنه و کنار گذاشته شدن چراهای سنتی به انباشت سوخت طبیعی در جنگلها کمک کرده است.
از دونیانا تا کاتالونیا و گالیسیا
این الگو به مناطق دیگر هم گسترش یافته است. در تیویسا (تاراگونا)، طرح «بورروس بومبروس» که در سال ۲۰۲۰ با سه الاغ آغاز شد اکنون حدود ۴۰ حیوان دارد که نزدیک به ۴۰۰ هکتار را پاکسازی میکنند. طراحان این طرح میگویند از زمان آغاز آن در این منطقه آتشسوزی ثبت نشده است.
در آیاریس (اورنسه)، انجمن آندریا از الاغها برای نگهداری حدود هزار هکتار زمین درون یک ذخیرهگاه زیستکره استفاده میکند. این حیوانات که به جیپیاس مجهز شدهاند روزانه تا ۱۹ کیلومتر راه میروند و از بوتهزار تغذیه میکنند. طرحهای مشابهی نیز در کاتالونیا، گالیسیا و باسک شکل گرفته که حفاظت محیطزیست، احیای مناطق روستایی و پیشگیری از آتشسوزی را با هم ترکیب میکند.
با این حال بانیان این پروژهها تاکید میکنند که الاغها راهحلی یگانه نیستند. برنامهریزی جنگل، مدیریت سرزمین و کاهش پوشش گونههای بهشدت اشتعالپذیر مانند کاج و اوکالیپتوس همچنان کلیدی است.
با این همه، بازگشت این حیوانات ابزاری کارآمد و پایدار به شمار میرود. در شرایطی که آتشسوزیها هر بار شدیدتر میشود پاسخ شاید به شکلی متناقض در احیای شیوههای کهن نهفته باشد تا مناظر طبیعی آینده را حفظ کند.