چند طرح در دونانیا، گالیسیا و کاتالونیا با استفاده از الاغها برای پاکسازی کوهستان و کاهش پوشش گیاهی خشک، نوارهای طبیعی حایل میسازد و از هزاران هکتار در برابر آتشسوزیهای هرچه شدیدتر محافظت میکند.
هر تابستان، آتشسوزیهای جنگلی در اسپانیا هزاران هکتار را نابود میکنند. افزایش دما، خشکسالی و ترک روستاها با جمعیت و دام کمتر، به انباشت پوشش گیاهی خشک دامن زده است و بخشهای وسیعی را به سوختی آماده برای شعلهور شدن تبدیل کرده است.
آگهی
آگهی
در برابر این وضعیت، برخی جوامع به راهحلی به همان اندازه که قدیمی است نوآورانه رو آوردهاند: احیای استفاده از الاغها بهعنوان ابزار پیشگیری از آتشسوزی. این حیوانات که بیش از هفت هزار سال همراه انسان بودهاند، حالا دوباره به کوهستان و جنگلها برمیگردند تا پوشش گیاهی انبوه را بهطور دائمی و طبیعی پاکسازی کنند.
فوریت موضوع رو به افزایش است. در اوت ۲۰۲۵ نزدیک به یک میلیون هکتار در مناطق مختلف کشور سوخته بود، بدترین وضعیت در سه دهه اخیر. شدت بحران باعث شد مناطق فاجعهزده در کاستیا و لئون، گالیسیا، آستوریاس، اکسترمادورا، مادرید و اندلسا اعلام شود. در برابر این تهدید، کار بیسر و صدای الاغها راهبردی کند اما موثر پیش روی میگذارد: مصرف روزانه پوشش گیاهیای که سوخت آتشسوزیهاست.
ریشه «الاغهای آتشنشان»
از سال ۲۰۱۴، ۱۸ الاغ متعلق به انجمن ال بوریتو فلیس در اطراف پارک ملی دونیانا گشتزنی میکنند. لوئیس مانوئل بخارانو، رئیس این انجمن، میگوید این حیواناتی که از رهاشدگی نجات یافتهاند به «آتشنشانان گیاهخوار» تبدیل شدهاند.
مورتادلو، ماگالانس، لئونور و آینوآ بخشی از این یگان خاص هستند. آنها از مارس تا نوامبر روزانه تا هفت ساعت کار میکنند و نوارهایی حدود ۴۰ متر در ۱۵ متر را میچرند. هر روز پوشش گیاهی خشک را از بین میبرند و خطر آتشسوزی را در محدودههای تعیینشده کاهش میدهند.
این راهبرد نتیجه داده است: در دونیانا طی نه سال هیچ آتشسوزی جنگلی ثبت نشده است. این طرح حتی توجه یگان نظامی شرایط اضطراری را نیز جلب کرده است؛ نیروهای این واحد از پارک دیدن کردند و بهطور نمادین یکی از حیوانات را «به فرزندخواندگی پذیرفتند».
الاغها همچنین از حمایت داوطلبان گروه «زنان برای دونیانا» برخوردارند؛ افرادی که آب حمل میکنند و فعالیت آنها را در مناطقی که خودروها نمیتوانند وارد شوند زیر نظر دارند.
کارشناسان تاکید میکنند الاغها ویژگیهایی دارند که برای این کار بهویژه مفید است. برخلاف گاوها و گوسفندان، میتوانند از پوشش گیاهی بسیار خشک و زبر تغذیه کنند و بهطور مستمر بوتهزارهایی را که به گسترش آتش کمک میکند میخورند.
روسا ماریا کانالس، استاد بومشناسی در دانشگاه دولتی ناوارا، میگوید چرا دادن الاغها بار گیاهی را کاهش میدهد و به مهار آتشسوزیها در چشماندازهایی که هر روز متراکمتر و خشکتر میشوند کمک میکند.
در طول دههها، مکانیزه شدن کشاورزی باعث کاهش تدریجی این حیوانات شد. نبود آنها همراه با خالی شدن روستاها و رها شدن دامداری سنتی به انباشت سوخت طبیعی در جنگلها و کوهستانها کمک کرده است.
از دونیانا تا کاتالونیا و گالیسیا
این الگو به مناطق دیگر نیز گسترش یافته است. در تیویسا (طراغونا)، پروژه «الاغهای آتشنشان» که در سال ۲۰۲۰ با سه حیوان آغاز شد اکنون حدود ۴۰ الاغ دارد که نزدیک به ۴۰۰ هکتار را پاکسازی میکنند. به گفته دستاندرکاران، از زمان اجرای این طرح تا کنون هیچ آتشسوزیای در این منطقه رخ نداده است.
در آیاریز (اورنسه)، انجمن آندریا از الاغها برای نگهداری حدود هزار هکتار در یک ذخیرهگاه زیستکره استفاده میکند. این حیوانات مجهز به جیپیاس روزانه تا ۱۹ کیلومتر را میپیمایند و از بوتهزارها تغذیه میکنند. طرحهای مشابهی در کاتالونیا، گالیسیا و کشور باسک نیز شکل گرفته است که حفاظت محیط زیست، احیای روستاها و پیشگیری از آتشسوزی را با هم ترکیب میکند.
مبتکران این طرحها تاکید میکنند با این حال الاغها تنها راهحل نیستند. برنامهریزی جنگل، مدیریت کاربری اراضی و کاهش گونههای بسیار قابل اشتعال مانند کاج و اوکالیپتوس همچنان حیاتی است.
با این همه، بازگشت این حیوانات ابزاری کارآمد و پایدار بهدست میدهد. در شرایطی که آتشسوزیها هر روز شدیدتر میشود، پاسخ شاید در این باشدکه به شکلی پارادوکسیکال به احیای روشهای نیاکان برای حفاظت از چشماندازهای آینده رو بیاوریم.