بیش از ۱۸ هزار ماهواره در مدار زمین؛ عجیب‌ترین قوانین حاکم بر فضا چیست؟

بیش از ۸۰ کشور ماهواره‌هایی را در فضا اداره می‌کنند. برخی از این کشورها خودشان ماهواره‌هایشان را طراحی کرده و ساختند و پرتاب کرده‌اند؛ برخی نیز ماهواره‌های ساخته شده توسط تولیدکنندگانی در دیگر کشورها را به کمک موشک‌های تجاری پرتاب کرده‌اند.

آگهی

آگهی

ایالات متحده بزرگترین مالک ماهواره‌ها

مالکیت بخش قابل توجهی از ماهواره در اختیار تعداد انگشت‌شماری از کشورها است. ایالات متحده به طور چشمگیری بر این حوزه تسلط دارد که عمدتا به دلیل وجود مجموعه ماهواره‌های استارلینک متعلق به شرکت «اسپیس ایکس» است.

کشورهایی که بیشترین تعداد ماهواره‌ها را در فضا دارند، عبارتند از:

- ایالات متحده بیش از ۱۱ هزار و ۴۰۰ ماهواره فعال دارد، چین ۱۰۰۰ ماهواره، بریتانیا ۷۰۰ ماهواره، روسیه ۲۲۰ ماهوره، ژاپن ۱۱۰ ماهواره، اتحادیه اروپا ۱۰۰ ماهوراه فعال و هند ۹۰ ماهواره.

- کانادا، آلمان، کره جنوبی، فرانسه، اسرائیل و امارات عربی متحده نیز بین ۲۰ تا ۶۰ ماهواره فعال در فضا دارند.

منظومه‌های ماهواره‌ای در فضا

از بیش از ۱۱ هزار و ۴۰۰ ماهواره‌ای که متعلق به آمریکاست، استارلینک اسپیس ایکس با بیش از ۱۰ هزار ماهواره بزرگترین منظومه ماهواره‌ای را در فضا دارد.

حتی بدون احتساب استارلینک، باز هم ایالات متحده بیشترین تعداد ماهواره را در فضا دارد که عمدتا توسط سازمان‌هایی همچون ناسا، سازمان ملی اقیانوسی و جوی (NOAA)، وزارت دفاع و ده‌ها اپراتور تجاری مانند Planet Labs، Spire و Viasat اداره می‌شوند.

پس از اسپیس ایکس، ماهواره‌های «یوتل‌ست وان‌وب» که یک غول ارتباطات ماهواره‌ای بزرگ در اروپاست و از ادغام شرکت فرانسوی Eutelsat و شرکت انگلیسی وان‌وب شکل گرفته، دومین منظومه بزرگ ماهواره‌ای فضا را دارد.

منظومه‌های ماهواره‌ای (یا صورت فلکی ماهواره‌ای) گروهی از ماهواره‌های مصنوعی هستند که کنترل مشترکی دارند و بصورت هماهنگ در مدارها می‌چرخند.

اداره ماهواره‌ها در فضا

مدیریت فعالیت‌های این تعداد ماهواره کار پیچیده‌ای است. ماهوارۀ بیشتر به معنای ترافیک بیشتر، احتمال برخورد بیشتر و زباله‌های فضایی بیشتر است؛ اختلالات آنها در نجوم و آسمان شب نیز بیشتر می‌شود.

البته وقتی درباره زباله‌های فضایی صحبت می‌کنیم، منظورمان فقط ماهواره‌های از کار افتاده نیست؛ بقایای موشک‌های پرتاب شده و و اشیاء مرتبط با ماموریت را هم شامل می‌شود. در حال حاضر حدود ۲۹ هزار جسم غیرفضایی (از ماهواره‌های فعال گرفته تا زباله‌های فضایی، بدنه موشک‌ها و اشیاء مرتبط با ماموریت‌ها) در مدارهای زمین در حال گردش هستند.

این احتمال وجود دارد که انبوه زباله‌های فضایی و ماهواره‌های از کار افتاده، درنهایت پدیده‌ای را بوجود آورند که «سندروم کسلر» نامیده می‌شود. این نظریه که توسط دونالد جی کسلر، دانشمند ناسا در سال ۱۹۷۸ مطرح شده، می‌گوید که انبوه روزافزون زباله‌های فضایی می‌توانند زمین را در ابری از زباله محصور کنند و باعث برخورد زنجیره‌ای و متداوم میان آنها شوند. به این ترتیب فعالیت‌های فضایی و استفاده از ماهواره‌ها در مدارهای زمین برای چندین نسل‌ غیرممکن می‌شود.

امکان بازگرداندن ماهواره‌های از کار افتاده به زمین وجود ندارد؛ زیرا اگرچه انتظار می‌رود بخش زیادی از آنها هنگام عبور از جو زمین بسوزد اما همیشه این خطر وجود دارد که بخشی از بقایای بزرگ آنها در مناطق پرجمعیت فرود آید.

دلیل از کار افتادن ماهواره‌ها هم صرفا پایان عمر آنها نیست؛ فعالیت‌های خورشیدی (شامل فوران‌های تاجی، شراره‌های خورشیدی و بادهای خورشیدی پرسرعت) یکی از دلایل مهم آسیب دیدن ماهواره‌هاست. بطور مثال در فوریه ۲۰۲۲ میلادی یک طوفان ژئومغناطیسی ۴۰ ماهواره تازه پرتاب شده استارلینک را نابود کرد.

قوانین بعضا عجیب حاکم بر فعالیت کشورها در فضا

فعالیت‌ها در فضای جو بر اساس دو منبع بین‌المللی هماهنگ می‌شود: پیمان ماورای جو مصوب ۱۹۶۸ میلادی که یک سند بنیادین برای حقوق بین‌الملل فضا است و هنجارهای تعریف شده توسط کمیته استفاده صلح‌آمیز از فضای بیرونی (COPUOS) که یکی از کمیته‌های سازمان ملل است.

برخی از قوانین حاکم بر فعالیت ماهواره‌ها به این شرح است:

- طبق کنوانسیون ۱۹۷۲ (مسئولیت بین‌المللی در قبال خسارت‌های ناشی از اشیای فضایی) اگر ماهواره شما به ماهواره کشور دیگری برخورد کند، کشور شما بطور کامل از نظر مالی در زمین مسئول است؛ حتی اگر مقصر واقعی حادثه، حوادث اجتناب ناپذیر فضایی مثل طوفان‌های خورشیدی باشد.

- در موضوع سقوط یک ماهواره نیز هر کسی که آن را ساخته است، مسئول پرداخت هرگونه خسارتی است که روی زمین ایجاد می‌کند.

- ماهواره‌های از کار افتاده و تکه‌های فلزی ریز شناور آن در فضا، تا ابد متعلق به کشور پرتاب‌کننده هستند؛ بنابراین هیچ کس نمی‌تواند بدون اجازه صریح کشور پرتاب کننده، این زباله‌های فضایی را پاکسازی کند.

- هیچ‌کس نباید فضا را (مثلا به صورت میکروبی) آلوده کند. اگر میکروب‌های زمینی را به سیاره دیگری ببریم، ممکن است اشکال دیگری از حیات را که احتمالا در آنجا هستند، از بین ببرد. بردن «پنهانی» میکروب‌ها نیز می‌تواند کاشفان را فریب دهد و فکر کنند که گونه‌ای از حیات فرازمینی را کشف کرده‌اند.

به همین دلیل فضاپیماها یا اشیایی که قرار است روی سطح یک سیاره فرود آیند، قبل از پرتاب تا حد امکان کاملا تمیز و استریل می‌شوند. و باز هم به همین دلیل اگر کسی در فضا جان باخت، نمی‌توان دریچه سفینه فضایی را باز کرد و جسد یک مرده را به درون فضا پرتاب کرد.

- قوانین حاکم بر فضای بیرون از کره زمین، بسیار شبیه قوانین حاکم بر آبهای بین‌المللی (دریاهای آزاد) است. یعنی هیچ کشوری حق مالکیت بر هیچ نقطه‌ای از فضا را ندارد و همه ملت‌ها از آزادی اکتشاف و بهره‌برداری و تردد در فضا برخوردارند. بنابراین اینکه ایالات متحده در سال ۱۹۶۹ پرچم خود را در ماه نصب کرد، به این معنی نیست که حقی بر آن دارد.

- اگرچه هیچ کشوری نمی‌تواند ادعای مالکیت بر ماه یا سیاره‌ای را داشته باشد اما پیمان «فضای ماورای جو» درباره مالکیت بر مواد استخراج شده از فضا چیزی نگفته است. بر همین اساس نیز بطور مثال آمریکا قانونی دارد (مصوب ۲۰۱۵) که اعلام می‌کند اگر یک شهروند یا شرکت آمریکایی به‌طور قانونی از یک سیارک یا جرم فضایی مواد معدنی استخراج کند، مالک آن مواد استخراج‌شده خواهد بود و می‌تواند آنها را نگهداری کند یا بفروشد.

- هر چیزی که به فضا پرتاب می‌شود باید ثبت شود. از ثبت مدل، سن و جزئیات مالکیت گرفته (مانند ثبت یک خوردو) تا مسیر مداری فضاپیما، محل پرتاب آن و موضوع فعالیت آن در فضا.

- ماه و سایر اجرام آسمانی صرفا برای اهداف صلح‌آمیز استفاده خواهند شد؛ بنابراین نمی‌توان در فضا پایگاه نظامی زد. هیچ کشوری نیز مجاز به قرار دادن سلاح‌های هسته‌ای در مدار، یا ایجاد پایگاه نظامی فراتر از زمین نیست.

- یکی از مقررات فضا «توافقنامه نجات» نام دارد که می‌گوید: «دولت‌ها باید تمام اقدامات ممکن را برای نجات و کمک به فضانوردان در شرایط بحرانی انجام دهند و آنها را به سرعت به کشور پرتاب‌کننده فضاپیما بازگردانند.»