کارشناسان خواستار استفاده از راههای جایگزین برای خنک کردن شدهاند، از جمله سیستمهای تهویه مطبوع کمانتشار و طراحی راهبردیتر خانهها.
اروپا در موج گرمای زودهنگامی میسوزد؛ در بریتانیا بالاترین دمای ماه مه از آغاز ثبت دادهها به ثبت رسیده و فرانسه نیز برای نخستین بار از زمان راهاندازی سامانه ملی هشدار در سال ۲۰۰۴، آن را برای ماه مه فعال کرده است.
آگهی
آگهی
با عادیتر شدن این شرایط، تقاضا برای خنکسازی بهسرعت در حال افزایش است.
در اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه، این وضعیت به معنای اتکای شدید به دستگاههای تهویه مطبوع است. طبق برآورد آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، در این کشورها بیش از ۸۰ درصد (منبع به زبان انگلیسی) از تقاضای پیشبینیشده برق برای خنکسازی تا سال ۲۰۵۰ مصرف خواهد شد.
اما اوجگیری مصرف تهویه مطبوع باعث افزایش مصرف انرژی، انتشار گازهای گلخانهای و گرمتر شدن هوا میشود؛ بهویژه در شهرها، به دلیل اثر جزیره گرمایی شهری.
کارشناسان خواستار استفاده از روشهای جایگزین برای خنک کردن هستند، از جمله انتخاب دستگاههای تهویه مطبوع با انتشار کمتر و طراحی هوشمندانهتر خانهها.
مصرف تهویه مطبوع در سراسر جهان در آستانه جهش است
استفاده از سامانههای خنککننده برقی در منازل رو به افزایش است و تعداد دستگاههای تهویه مطبوع در اروپا از سال ۱۹۹۰ تاکنون بیش از دو برابر شده است.
آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی کرده بود که تا سال ۲۰۲۳ حدود ۱۳۰ میلیون دستگاه در اتحادیه اروپا نصب شود و برآورد میکند که تعداد این دستگاهها تا سال ۲۰۵۰ در قاره اروپا میتواند تا چهار برابر افزایش یابد.
بر اساس یک گزارش ۲۰۲۵ آژانس بینالمللی انرژی (منبع به زبان انگلیسی)، موجودی دستگاههای تهویه مطبوع در سراسر جنوب شرق آسیا با فرض تداوم سیاستهای کنونی، بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۴۰ نه برابر (منبع به زبان انگلیسی) خواهد شد.
در خودِ اندونزی (منبع به زبان انگلیسی) نیز سهم جمعیتی که مالک یک دستگاه تهویه مطبوع هستند، انتظار میرود از ۱۴ درصد در سال ۲۰۲۳ به ۸۵ درصد تا سال ۲۰۵۰ برسد؛ افزایشی که تا حد زیادی حاصل بهبود استانداردهای زندگی است.
تهویه مطبوع «فشار عظیمی» بر شبکههای برق وارد میکند
اگرچه دسترسی بیشتر به سامانههای خنککننده به معنای ارتقای کیفیت زندگی میلیونها نفر و جلوگیری از مرگومیرهای ناشی از گرما است، اما به گفته آژانس بینالمللی انرژی، چالشهای جدیای را هم برای نظام انرژی به همراه میآورد.
این آژانس گزارش میدهد که در جریان موجهای گرمای اوایل تابستان ۲۰۲۵، در فرانسه ـ جایی که مالکیت تهویه مطبوع پایین است ـ اوج مصرف برق در ساعات شب ۲۵ درصد بالاتر از میانگین خارج از فصل ثبت شده است. در نیویورک، که سطح مالکیت تهویه مطبوع بالاست، این اوج مصرف ۹۰ درصد بیشتر بوده است.
آژانس بینالمللی انرژی در گزارش خود میگوید: «این اوجهای مصرف ناشی از خنکسازی میتواند مقرونبهصرفه بودن و قابلیت اطمینان برق را به خطر بیندازد، بهویژه اگر فناوریهای کارآمد برای کاهش اثرات بر سامانههای انرژی بهکار گرفته نشود.»
به گفته این آژانس، تهویه مطبوع در حال حاضر مسئول انتشار حدود یک میلیارد تن دیاکسیدکربن در سال است، از مجموع ۳۷ میلیارد تن انتشاری که هر سال در جهان ثبت میشود.
گازهای مبرد هیدروفلوئوروکربن (HFC) و هیدروکلروفلوئوروکربن (HCFC) که در دستگاههای تهویه مطبوع استفاده میشوند نیز هزاران برابر بیشتر از دیاکسیدکربن گرما را در جو به دام میاندازند و به گرمایش جهانی دامن میزنند.
کلارا کاماراسا، کارشناس آژانس بینالمللی انرژی، میگوید: «تهویه مطبوع میتواند فشار عظیمی بر شبکههای برق وارد کند و انتشار گازهای گلخانهای را شتاب بدهد و در نتیجه بحران اقلیمی را تشدید کند.»
او میافزاید: «رشد سریع نیاز به تهویه مطبوع میتواند به استفاده از تجهیزات ناکارآمد و پرمصرف منجر شود.»
او اضافه میکند: «دستگاههای تهویه مطبوع معمولا به حجم زیادی آب نیاز دارند و برخی از آنها که از مبردهای خاص استفاده میکنند، پتانسیل گرمایی بسیار بالایی دارند که برای لایه اوزون نیز مضر است.»
در شهرها، استفاده از تهویه مطبوع اثر جزیره گرمایی را تشدید میکند. سامانههای تهویه مطبوع با انتقال گرما به فضای شهری، ساختمانها را خنک میکنند؛ گرمایی که در محیطهای ساختهشده ذخیره و بهویژه در شب دوباره آزاد میشود.
تغییر عادات استفاده از کولر میتواند مصرف انرژی را بهطور چشمگیری کاهش دهد
برای کاهش آثار مخرب افزایش استفاده از خنککنندهها، آژانس بینالمللی انرژی میگوید که بهبود بهرهوری دستگاههای تهویه مطبوع میتواند راهکار کلیدی در کوتاهمدت باشد.
در سطح جهان، میانگین بهرهوری دستگاههای نوِ تهویه مطبوعی که فروخته میشوند تنها حدود نیمی از کارآمدترین مدلهای موجود است. اما لزوما لازم نیست تجهیزات کارآمدتر گرانتر باشند.
تحلیل آژانس بینالمللی انرژی در جنوب شرق آسیا و آمریکای لاتین نشان میدهد که مصرفکنندگان میتوانند با پرداخت مبلغی یکسان، دستگاههایی با سطح بهرهوری از ۳ وات بر وات (W/W) تا بیش از ۶ وات بر وات بخرند؛ یعنی دو برابر شدن سطح بهرهوری با همان هزینه اولیه.
با این همه، بهرهوری خودِ تجهیزات تنها بخشی از راهحل است. کاربران میتوانند با تنظیم دمای ترموستات کولرها روی درجاتی کمی بالاتر یا استفاده همزمان از پنکه و تهویه مطبوع، مصرف انرژی را بهطور قابلتوجهی کاهش دهند.
در یک مطالعه درباره آسایش حرارتی در سنگاپور (منبع به زبان انگلیسی)، شرکتکنندگان گزارش کردند که وقتی دمای کولرها روی درجهای بالاتر تنظیم شده و همراه با پنکه استفاده میشد، احساس راحتی مشابه یا حتی بیشتری داشتند.
این روش انرژی بسیار کمتری مصرف میکند: یک دستگاه تهویه مطبوع با بهرهوری متوسط که در یک ساختمان دارای عایق مناسب در سنگاپور روی ۲۶ درجه سانتیگراد تنظیم شده باشد، حدود ۳۰ درصد کمتر از حالتی انرژی مصرف میکند که روی ۲۴ درجه سانتیگراد تنظیم شود.
صاحبان خانه همچنین میتوانند برای خنکسازی به سراغ پمپهای حرارتی هوا به هوا بروند. این پمپها در فرآیندی بسیار مشابه کولرهای گازی استاندارد، گرما را از داخل خانه به بیرون منتقل میکنند. به این ترتیب همچنان گرما را به محیط بیرون میافزایند، دمای بیرون را بالا میبرند و در نتیجه نیاز به خنکسازی داخل ساختمانها را افزایش میدهند.
با این حال، هنگام استفاده برای گرمایش، این سامانهها کارآمدترند و انتشار کمتری به همراه دارند.
گنجاندن خنکسازی در طراحی ساختمان و شهر
آژانس بینالمللی انرژی میگوید در مقیاس بزرگ، طراحی ساختمان و برنامهریزی شهری میتواند بهطور چشمگیری بر میزان تقاضا برای خنکسازی اثر بگذارد.
در سطح ساختمان، اقداماتی مانند عایقبندی مناسب و سایهاندازی بیرونی میتواند تقاضای خنکسازی یک ساختمان را تا ۸۰ درصد کاهش دهد، در حالی که روشهای خنکسازی غیرفعال مانند تهویه طبیعی میتواند به سرعت دمای داخل را تا ۹ درجه سانتیگراد پایین بیاورد.
با فراگیرتر شدن گرمای شدید، بازنگری در طراحی شهرها نیز به همان اندازه اهمیت دارد. برای مثال در موج گرمای سال ۲۰۲۵ در پاریس، به گفته آژانس بینالمللی انرژی، دمای شبانه در یکی از پارکهای درونشهری تا ۷ درجه سانتیگراد خنکتر از مناطق ساختمانی اطراف بود.
پاریس در دو دهه اخیر دگرگونی عمیقی را پشت سر گذاشته، چرا که این شهر میکوشد سبزتر شود. اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) میگوید از سال ۲۰۲۰ تاکنون بیش از ۱۰۰ هزار درخت در پاریس کاشته شده که ۴۰ هزار مورد آن در زمستان ۲۰۲۳ بوده است.
این آژانس میگوید: «سیاستگذاران اکنون باید با در پیش گرفتن رویکردی گسترده و بلندمدت که هم به بهرهوری تجهیزات میپردازد و هم ملاحظات مربوط به خنکسازی را در طراحی ساختمان و شهر لحاظ میکند، برای تقاضای بیشتر برای خنکسازی برنامهریزی کنند.»
ساکنان همچنین میتوانند از تهویه مطبوع در ساختمانهای عمومی شهر خود استفاده کنند؛ روشی کارآمدتر برای خنکسازی، زیرا چندین نفر بهطور همزمان از آن بهرهمند میشوند.
برخی شهرها در حال ایجاد پناهگاههای اقلیمی هستند. در اسپانیا، یک شبکه سراسری در حال ساخت است که بر پایه طرحهایی بنا شده که پیشتر توسط دولتهای منطقهای از جمله در کاتالونیا، باسک و مورسیا راهاندازی شده بود.
در بارسلون، هماکنون ۴۰۰ پناهگاه اقلیمی در ساختمانهای عمومی مانند کتابخانهها، موزهها، مراکز ورزشی و مراکز خرید در دسترس است.
این فضاها که معمولا دارای کولر، صندلی و آب رایگان هستند، برای حفاظت از افرادی طراحی شدهاند که در خانه منابع کافی برای مقابله با دمای بالا ندارند، از جمله سالمندان، نوزادان و افرادی که مشکلات سلامتی پیشینی دارند.