سازمان جهانی بهداشت خواستار آن شده است که همه کشورهای اروپایی فضاهای عمومی رایگان برای خنک شدن مردم در دوره موجهای گرما ایجاد کنند.
سازمان جهانی بهداشت موج گرمای فعلی را «یک تمرین پیش از اجرای اصلی» توصیف کرده و میگوید کشورهای اروپایی اگر میخواهند جان انسانها را نجات دهند باید خود را بسیار بهتر آماده کنند.
آگهی
آگهی
این سازمان در بیانیهای تصویری نگرانکننده ترسیم کرده است؛ بهگونهای که در برخی مناطق تماسها با خدمات اورژانس ۵۰ درصد افزایش یافته و لندن در یک روز بیشترین تعداد تماس را ثبت کرده است. اسپانیا اعلام کرده تنها در چند روز گذشته بیش از ۳۰۰ مورد مرگ اضافی مرتبط با گرما رخ داده است. ایتالیا هم از پنج مورد مرگ در ۲۴ ساعت خبر داده است.
سازمان جهانی بهداشت تاکید کرده این موج گرما نتیجه تغییرات آبوهوایی است و میگوید: «اروپا با سرعتی بیش از دو برابر میانگین جهانی در حال گرم شدن است. موجهای گرما دیگر رویدادهای استثنایی و تکباره نیستند. آنها بحرانهایی تکرارشوندهاند که فراوانتر و شدیدتر میشوند و مدت طولانیتری ادامه پیدا میکنند. هر تابستانی که برای رویارویی با آنها آماده نشویم تابستانی است که بهای آن را با جان انسانها میپردازیم.»
مدیرکل سازمان جهانی بهداشت دکتر تدروس آدهانوم گبریسوس میگوید چیزی که تا حدی به او اطمینان خاطر میدهد این است که «پیشگیری جواب میدهد».
یکی از اقداماتی که ستایش شده شبکه پناهگاههای اقلیمی بارسلونا است.
پناهگاههای اقلیمی چیستند؟
اسپانیا یکی از پیشرفتهترین شبکههای پناهگاههای اقلیمی جهان را ایجاد کرده است، در حالی که گرمای شدید به مرگبارترین مخاطره محیط زیستی زمان ما تبدیل میشود.
سال گذشته، نخستوزیر اسپانیا پدرو سانچز اعلام کرد مجموعهای از ساختمانهای دولتی برای ارائه پناه به شهروندان در برابر موجهای گرمایی روزافزون که این کشور تجربه کرده مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
این شبکه سراسری بر طرحهایی استوار است که پیشتر از سوی دولتهای منطقهای از جمله در کاتالونیا، کشور باسک و مورسیا اجرا شده بود. در بارسلونا هماکنون ۴۰۰ پناهگاه اقلیمی در ساختمانهای عمومی مانند کتابخانهها، موزهها، مراکز ورزشی و مراکز خرید در دسترس است.
این فضاها که معمولا دارای سیستم تهویه مطبوع و مجهز به صندلی و آب رایگان هستند برای محافظت از افرادی طراحی شدهاند که در خانه امکانات لازم برای مقابله با دمای بالا را ندارند؛ از جمله سالمندان، نوزادان و کسانی که مشکلات سلامت قبلی دارند.
چرا پناهگاههای اقلیمی در اسپانیا گسترش یافتند
اسپانیا پس از تابستان رکوردشکن سال گذشته که در آن موج گرمای ۱۶ روزه در ماه اوت دما را تا حد مرگبار ۴۵ درجه سانتیگراد بالا برد تلاشهای خود برای ایجاد پناهگاههای اقلیمی را افزایش داد.
این کشور در سال ۲۰۲۵ با بیش از ۱۵۰ هزار مرگ مرتبط با گرما روبهرو شد که دومین رقم بالای ثبتشده تاکنون است. کارشناسان هشدار میدهند بیش از ۱۰ هزار مورد از این مرگها به قرار گرفتن طولانیمدت در معرض دماهای نسبتا بالا مربوط بوده است؛ دماهایی که «حتی بدون صدور هشدار گرما نیز آثار آنها به مرور تجمع پیدا میکند».
مرگ مونسه آگیلار، رفتگر ۵۱ ساله خیابان در بارسلونا، یکی از تراژدیهای بسیاری بود که در تیتر خبرها قرار گرفت. آگیلار پس از تحمل شیفتی طاقتفرسا در گرمای ۳۵ درجه سانتیگراد، در حالی که برای شهر وضعیت هشدار شدید اعلام شده بود، در خیابانها از حال رفت و بعدتر بر اثر پیامدهای گرما جان باخت.
بهدنبال این حادثه، صدها نفر از همکاران رفتگر او و شهروندان نگران به خیابانها آمدند و از دولت خواستند برای حفاظت از کارگران فضای باز اقدامات بیشتری انجام دهد.
آیا دیگر کشورهای اروپا روی پناهگاههای اقلیمی سرمایهگذاری خواهند کرد؟
مرگهای ناشی از گرما تنها در اسپانیا رو به افزایش نیست. اروپا یکی از قارههایی است که سریعتر از سایر نقاط جهان در حال گرم شدن است و دماهای بسیار بالا حتی به شمالیترین کشورهایی رسیده که معمولا به هوای خنک شناخته میشوند.
برای نمونه، سال گذشته فنلاند سه هفته پیاپی دمای ۳۰ درجه سانتیگراد را تجربه کرد که فشار زیادی بر بیمارستانها وارد کرد و باعث شد یک پیست اسکیت روی یخ در شمال این کشور موقتا به پناهگاه اقلیمی تبدیل شود. موجهای گرما سراسر ایتالیا، فرانسه، پرتغال و حتی بریتانیا را درنوردید و اروپا سومین سال گرم ثبتشده خود را پشت سر گذاشت.
به گزارش «لنست کانتداون اروپا» برآورد میشود که در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۲ هزار مرگ مرتبط با گرما در اروپا رخ داده باشد.
الویرا خیمنز ناوارو، دانشجوی دکترای مرکز پژوهشی تحول دیجیتال و حکمرانی دانشگاه آزاد کاتالونیا ( UOC-DIGIT (منبع به زبان انگلیسی))، به یورونیوز ارث میگوید: «این مرگبارترین مخاطره محیط زیستی است که در تقریبا همه مناطق اروپایی مورد مطالعه افزایش نشان میدهد.»
او میافزاید: «کشورهای جنوب اروپا مانند اسپانیا، ایتالیا، یونان، فرانسه، کرواسی، قبرس، اسلوونی، قبرس، مالت و صربستان بیشترین افزایش در مرگومیر را دارند؛ موضوعی که ضرورت فوری اتخاذ اقدامهای سازگاری مانند پناهگاههای اقلیمی را برجسته میکند.»
ناوارو که خواستار ایجاد شبکهای جهانی برای مقابله با افزایش گرمای شدید است هشدار میدهد که مرگومیر ناشی از گرما در کشورهای مرکزی یا شرقی مانند آلمان، اتریش، مجارستان، بلغارستان، رومانی، استونی و لیتوانی نیز رو به افزایش است، هرچند با نرخی «کند اما ثابت».
به گفته این کارشناس، «در مجموع، گرمای شدید مسئلهای در حوزه سلامت عمومی است که همه کشورهای اروپایی را کم یا زیاد تحت تاثیر قرار میدهد. حتی کشورهایی که با فوریت کمتری روبهرو هستند نیز باید از این فرصت برای برنامهریزی بهتر استفاده کنند.»
پناهگاههای اقلیمی برای چه کسانی است و با چه چالشهایی روبهرو هستند؟
اگرچه استفاده از پناهگاههای اقلیمی برای همه رایگان است اما کارشناسان بر ضرورت دسترسپذیر بودن آنها برای آسیبپذیرترین گروهها تاکید میکنند. بر اساس سامانه پایش روزانه مرگومیر در اسپانیا (MoMo)، بیشتر ۲۱ هزار و ۷۰۰ نفری که بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ بر اثر گرما جان باختند بالای ۶۵ سال سن داشتند.
ناوارو توضیح میدهد: «آسیبپذیری از همپوشانی عوامل مختلف ناشی میشود؛ از سن و وضعیت سلامت پیشین گرفته تا کیفیت مسکن، شرایط کاری و درآمد؛ و به همین دلیل به شکلی نابرابر توزیع شده است.»
این کارشناس معتقد است شهرداریها باید نه تنها میزان در معرض گرما بودن مناطق مختلف را نقشهبرداری کنند بلکه شاخصهای وسیعتر آسیبپذیری را هم بسنجند و با ترکیب دادهها مناطق اولویتدار را شناسایی و پناهگاهها را در جاهایی مستقر کنند که بیشترین نیاز وجود دارد.
باز بودن پناهگاههای اقلیمی در زمانهای اوج تقاضا، حفظ استانداردهای پایه راحتی و اطلاعرسانی در مورد دسترسی به شیوهای «همهشمول» نیز از دیگر چالشهایی است که باید مد نظر قرار گیرد. برای تحقق این اهداف تنها دولتها نیستند که باید اقدام کنند.
ناوارو میگوید: «در حالی که نهادهای مسئول نقش محوری در شناسایی نیازها، انتخاب مکانها، تخصیص منابع و مدیریت عملیات دارند، حکمرانی موثر همچنین به همکاری با گروههای اجتماعی، سازمانهای غیردولتی و کسبوکارهای محلی وابسته است تا ساعات فعالیت پناهگاهها افزایش یابد، اطلاعرسانی بهتر شود و تابآوری پایدار و ریشهدار در سطح محلی شکل بگیرد.»
او اضافه میکند: «چالش اصلی این است که پناهگاههای اقلیمی از اقدامهای اضطراری کوتاهمدت به فضاهای شهری دائمی، فراگیر و چندمنظوره تبدیل شوند؛ فضاهایی که هم از مردم در برابر گرمای شدید محافظت کنند و هم رفاه روزمره را افزایش دهند.»
«دگرگون کردن فضاهای عمومی»
با افزایش رخدادهای گرمای شدید، پناهگاههای اقلیمی ممکن است به رویهای معمول در سراسر اروپا تبدیل شوند. تنها ماه گذشته، شورای عمومی بخارست در رومانی ایجاد شبکهای از پناهگاههای اقلیمی را برای حفاظت از شهروندان در برابر موجهای گرما و افت شدید دما تصویب کرد.
ناوارو میگوید این اقدامهای سازگاری بهویژه در محیطهای شهری «بیش از پیش ضروری» شدهاند. با این حال، شهرداریها منابع محدودی برای تضمین دسترسی عادلانه و نزدیک به پناهگاههای اقلیمی دارند و این موضوع اغلب به معنای اتکای آنها به فضاهای خصوصی، مانند مراکز خرید، برای کمک به شهروندان نیازمند است.
این پژوهشگر میافزاید: «ایجاد یک شبکه را میتوان در کوتاهمدت و نسبتا آسان با استفاده از زیرساختهای عمومی موجود اجرا کرد اما این کار پاسخگوی تغییرات عمیقتری نیست که در محیطهای شهری درگیر با چندین پیامد اقلیمی لازم است.»
به گفته او، «یک راهبرد جامع سازگاری لازم است که بر دگرگونی فضاهای عمومی برای کاهش در معرض دماهای بالا و دیگر رویدادهای حدی تمرکز داشته باشد و در عین حال رفاه عمومی را افزایش دهد و نابرابریها در آثار تغییرات آبوهوایی را کاهش دهد.»
او میافزاید: «این راهبرد شامل سرمایهگذاری در زیرساختهای سبز و آبی، تغییر در شیوههای جابهجایی شهری و اقدامهای اجتماعیای است که پاسخگوی نیازهای آسیبپذیرترین گروههای جمعیتی باشد.»