سرپناههای اقلیمی در پی افزایش مرگومیر ناشی از موجهای گرما در اروپا به «اجزای حیاتی» راهبردهای شهری تبدیل میشوند.
اسپانیا در حالی یکی از پیشرفتهترین شبکههای پناهگاههای اقلیمی جهان را توسعه داده که گرمای شدید به مرگبارترین خطر زیستمحیطی دوران ما تبدیل شده است.
آگهی
آگهی
پدرو سانچس، نخستوزیر اسپانیا، سال گذشته اعلام کرد که مجموعهای از ساختمانهای دولتی برای پناه دادن به شهروندان در برابر موجهای گرمای هرچه شدیدتر که این کشور تجربه میکند، مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
این شبکه سراسری بر طرحهایی استوار است که پیشتر از سوی دولتهای محلی، از جمله در کاتالونیا، منطقه باسک و مورسیا، به اجرا درآمده بود. در بارسلون هماکنون ۴۰۰ پناهگاه اقلیمی در ساختمانهای عمومی از جمله کتابخانهها، موزهها، مراکز ورزشی و مراکز خرید در دسترس است.
این فضاها که معمولا دارای سیستم تهویه مطبوعاند و صندلی و آب آشامیدنی رایگان در آنها فراهم است، برای حفاظت از افرادی طراحی شدهاند که در خانه امکانات کافی برای تحمل دماهای بالا ندارند؛ از جمله سالمندان، نوزادان و کسانی که با مشکلات پیشین سلامت روبهرو هستند.
چرا پناهگاههای اقلیمی در اسپانیا گسترش یافتند
اسپانیا پس از تابستان رکوردشکن سال گذشته که در آن موج گرمای ۱۶ روزه در ماه اوت دما را تا حد مرگبار ۴۵ درجه سانتیگراد بالا برد، تلاشهای خود برای ایجاد پناهگاههای اقلیمی را شدت بخشید.
این کشور در سال ۲۰۲۵ شاهد بیش از ۱۵۰ هزار مرگ مرتبط با گرما بود؛ دومین رقم بالاتر ثبتشده در تاریخ. بیش از ۱۰ هزار مورد از این مرگها با قرار گرفتن طولانیمدت در معرض دماهای نسبتا بالا مرتبط بود. کارشناسان هشدار میدهند که این دماها «حتی در غیاب هشدارهای گرما نیز اثراتی انباشتی بر جای میگذارند».
مرگ مونتسه آگیلار، رفتگر ۵۱ ساله در بارسلون، یکی از تراژدیهای متعددی بود که در صدر خبرها قرار گرفت. آگیلار پس از یک شیفت طاقتفرسا در دمای ۳۵ درجه سانتیگراد، در حالی که شهر در وضعیت هشدار شدید قرار داشت، در خیابان از حال رفت و بعدتر بر اثر پیامدهای ناشی از گرما جان باخت.
کمی بعد اعتراضها بالا گرفت و صدها رفتگر همکار او و شهروند نگران به خیابانها آمدند و خواستار اقدامات بیشتر دولت برای حفاظت از کارگران فضای باز شدند.
آیا دیگر کشورهای اروپا روی پناهگاههای اقلیمی سرمایهگذاری میکنند؟
مرگهای ناشی از گرما تنها در اسپانیا رو به افزایش نیست. اروپا از سریعترین قارههای در حال گرم شدن در جهان است و دماهای افراطی اکنون به شمالیترین کشورهایی هم رسیده که معمولا به آبوهوای خنکشان معروف بودند.
برای نمونه، فنلاند سال گذشته سه هفته پیاپی دمای ۳۰ درجه را تحمل کرد؛ وضعیتی که به بیمارستانها فشار آورد و باعث شد یک پیست اسکیت روی یخ در شمال این کشور به طور موقت به پناهگاه اقلیمی تبدیل شود. موجهای گرما ایتالیا، فرانسه، پرتغال و حتی بریتانیا را درنوردید و اروپا سومین سال گرم ثبتشده تاریخ خود را با هوایی خفهکننده پشت سر گذاشت.
بر اساس گزارش لنسِت کاندداون اروپا، در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۲ هزار مرگ مرتبط با گرما در این قاره رخ داده است.
الویرا خیمنس، دانشجوی دکتری در مرکز پژوهشی دگرگونی دیجیتال و حکمرانی دانشگاه آزاد کاتالونیا (UOC-DIGIT (منبع به زبان انگلیسی))، در گفتوگو با یورونیوز ارث میگوید: «این مرگبارترین خطر زیستمحیطی است که در تقریبا همه مناطق اروپایی مورد مطالعه، روندی رو به افزایش دارد».
به گفته خیمنس، «کشورهای جنوب اروپا مانند اسپانیا، ایتالیا، یونان، فرانسه، کرواسی، قبرس، اسلوونی، مالت و صربستان بیشترین افزایش مرگومیر را ثبت کردهاند؛ موضوعی که نیاز فوری به تدابیر سازگاری، از جمله پناهگاههای اقلیمی را برجسته میکند».
خیمنس که خواستار ایجاد یک شبکه جهانی برای مقابله با افزایش گرمای شدید است، هشدار میدهد که مرگومیر ناشی از گرما در کشورهای مرکزی و شرقی مانند آلمان، اتریش، مجارستان، بلغارستان، رومانی، استونی و لیتوانی نیز «هرچند کندتر اما به شکلی مستمر» رو به افزایش است.
این کارشناس اضافه میکند: «در مجموع، گرمای شدید یک مساله بهداشت عمومی است که کم و بیش همه کشورهای اروپایی را درگیر کرده است. حتی کشورهایی که با فوریت کمتری روبهرو هستند نیز باید از این فرصت برای برنامهریزی بهتر استفاده کنند».
پناهگاههای اقلیمی برای چه کسانی هستند و با چه چالشهایی روبهرو هستند؟
هرچند استفاده از پناهگاههای اقلیمی برای همه رایگان است، اما کارشناسان بر ضرورت اطمینان از دسترسیپذیر بودن آنها برای آسیبپذیرترین گروهها تاکید کردهاند. بر اساس سامانه پایش روزانه مرگومیر اسپانیا (MoMo)، بیشتر ۲۱ هزار و ۷۰۰ نفری که بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ بر اثر علل مرتبط با گرما جان باختهاند، بالای ۶۵ سال سن داشتهاند.
خیمنس توضیح میدهد: «آسیبپذیری از مجموعهای از عوامل درهمتنیده ناشی میشود؛ از سن و وضعیتهای پیشین سلامت گرفته تا کیفیت مسکن، شرایط کار و درآمد؛ و به همین دلیل به طور یکنواخت در جامعه توزیع نشده است».
این کارشناس معتقد است شهرداریها باید نه فقط میزان قرار گرفتن در معرض گرما، بلکه این شاخصهای گستردهتر آسیبپذیری را هم روی نقشه بیاورند و با تجمیع دادهها، مناطق اولویتدار را شناسایی کنند و پناهگاهها را در جاهایی مستقر کنند که بیش از همه به آنها نیاز است.
باز نگه داشتن پناهگاههای اقلیمی در دورههای اوج تقاضا، حفظ استانداردهای پایه آسایش و اطلاعرسانی درباره نحوه دسترسی به شکلی «شمولگرا» از دیگر چالشهایی است که باید در نظر گرفته شود. برای تحقق این اهداف، تنها دولتها نیستند که باید دست به کار شوند.
خیمنس میگوید: «در حالی که نقش اصلی در شناسایی نیازها، انتخاب محلها، تخصیص منابع و مدیریت عملیات بر عهده نهادهای دولتی است، حکمرانی موثر همچنین به همکاری با گروههای محلی، سازمانهای مردمنهاد و کسبوکارهای بومی وابسته است تا ساعات فعالیت افزایش یابد، اطلاعرسانی بهبود پیدا کند و تابآوری پایدار و ریشهدار در سطح محلی شکل بگیرد».
او میافزاید: «چالش اصلی این است که پناهگاههای اقلیمی از تدابیر اضطراری کوتاهمدت به فضاهای شهری دائمی، فراگیر و چندمنظوره تبدیل شوند؛ فضاهایی که هم مردم را در برابر گرمای شدید محافظت کنند و هم رفاه روزمره را ارتقا دهند».
«دگرگون کردن فضاهای عمومی»
با افزایش رخدادهای گرمای شدید، پناهگاههای اقلیمی ممکن است به قاعدهای رایج در سراسر اروپا تبدیل شوند. تنها ماه گذشته، شورای عمومی بخارست در رومانی ایجاد یک شبکه پناهگاه اقلیمی را برای حفاظت از شهروندان در برابر موجهای گرما و افت شدید دما تصویب کرد.
خیمنس میگوید این تدابیر سازگاری، به ویژه در محیطهای شهری، «هر روز ضروریتر» شدهاند. با این حال، منابع دولتهای محلی برای تضمین دسترسی عادلانه و نزدیک به پناهگاههای اقلیمی محدود است و همین موضوع در بسیاری موارد به معنای تکیه بر فضاهای خصوصی مانند مراکز خرید برای کمک به شهروندان نیازمند است.
این پژوهشگر اضافه میکند: «یک شبکه را میتوان در کوتاهمدت و با استفاده از تاسیسات عمومی موجود نسبتا به آسانی ایجاد کرد، اما این کار به تغییرات عمیقتری که در بافتهای شهری در معرض پیامدهای چندگانه اقلیمی لازم است پاسخ نمیدهد».
او میگوید: «یک راهبرد سازگاری جامع لازم است که بر دگرگون کردن فضاهای عمومی تمرکز داشته باشد تا مواجهه با دماهای بالا و سایر رخدادهای حدی را کاهش دهد و در عین حال رفاه عمومی را بهبود بخشد و نابرابریها در پیامدهای تغییرات اقلیمی را کم کند.
او توضیح میدهد: «این راهبرد شامل سرمایهگذاری در زیرساختهای سبز و آبی، تغییر در الگوهای جابجایی شهری و اقدامات اجتماعی برای حمایت از نیازهای آسیبپذیرترین گروههای جمعیتی است».