پناهگاههای آبوهوایی اکنون به «اجزای حیاتی» راهبردهای شهری تبدیل شدهاند و همزمان تلفات ناشی از گرما در اروپا همچنان رو به افزایش است.
اسپانیا در حالی یکی از پیشرفتهترین شبکههای پناهگاههای اقلیمی جهان را ایجاد کرده که گرمای شدید به مرگبارترین خطر زیستمحیطی زمان ما تبدیل شده است.
آگهی
آگهی
سال گذشته پدرو سانچز، نخستوزیر اسپانیا، اعلام کرد مجموعهای از ساختمانهای دولتی برای فراهم کردن پناه برای شهروندان در برابر موجهای گرمای هرچه شدیدتر که این کشور تجربه میکند، مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
این شبکه سراسری بر طرحهایی استوار است که پیشتر از سوی دولتهای منطقهای، از جمله در کاتالونیا، سرزمین باسک و مورسیا، اجرا شده بود. در بارسلون، هماکنون ۴۰۰ پناهگاه اقلیمی در ساختمانهای عمومی مانند کتابخانهها، موزهها، مراکز ورزشی و مراکز خرید در دسترس است.
این فضاها که معمولا مجهز به سیستمهای خنککننده و معمولا دارای صندلی و آب رایگان هستند، برای حفاظت از افرادی طراحی شدهاند که در خانه توان مقابله با دماهای بالا را ندارند؛ از جمله سالمندان، نوزادان و افراد دارای بیماریهای زمینهای.
چرا پناهگاههای اقلیمی در اسپانیا گسترش یافتند
اسپانیا پس از تابستان رکوردشکن سال گذشته که در آن موج گرمای ۱۶ روزه در ماه اوت دما را تا حد مرگبار ۴۵ درجه سانتیگراد بالا برد، تلاشهای خود برای ایجاد پناهگاههای اقلیمی را شدت بخشید.
این کشور در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۵۰ هزار مرگ مرتبط با گرما را تجربه کرد؛ دومین رقم بالایی که تاکنون ثبت شده است. بیش از ۱۰ هزار مورد از این مرگها به قرار گرفتن طولانیمدت در معرض دماهای نسبتا بالا نسبت داده شده است؛ دماهایی که به گفته کارشناسان «حتی در غیاب هشدارهای گرما نیز اثرات تجمعی بر جای میگذارند».
مرگ مونتسه آگیلار، رفتگر ۵۱ ساله خیابان در بارسلون، یکی از تراژدیهای بسیاری بود که در صدر خبرها قرار گرفت. آگیلار پس از تحمل یک شیفت طاقتفرسا در دمای ۳۵ درجه سانتیگراد، در حالی که شهر در وضعیت هشدار بالا قرار داشت، در خیابان بیهوش شد و بعدتر بر اثر پیامدهای ناشی از گرما جان باخت.
اندکی بعد اعتراضها آغاز شد و صدها نفر از همکاران او و شهروندان نگران به خیابانها آمدند و خواستار اقدام بیشتر دولت برای حفاظت از کارگران فضای باز شدند.
آیا سایر کشورهای اروپا در پناهگاههای اقلیمی سرمایهگذاری خواهند کرد؟
مرگهای ناشی از گرما تنها در اسپانیا رو به افزایش نیست. اروپا یکی از قارههایی است که سریعتر از بقیه جهان گرم میشود و دماهای بسیار بالا حتی به شمالیترین کشورهایی که به خنکی آبوهوا معروفاند نیز رسیده است.
برای نمونه، فنلاند سال گذشته سه هفته پیاپی دمای ۳۰ درجه سانتیگراد را تحمل کرد؛ وضعیتی که فشار زیادی بر بیمارستانها وارد کرد و باعث شد یک پیست اسکیت روی یخ در شمال این کشور به طور موقت به پناهگاه اقلیمی تبدیل شود. موجهای گرما ایتالیا، فرانسه، پرتغال و حتی بریتانیا را درنوردید و اروپا سومین سال گرم تاریخ ثبتشده خود را با گرمای طاقتفرسا پشت سر گذاشت.
بر اساس گزارش «لنسه کانتداون اروپا»، در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۲ هزار مرگ مرتبط با گرما در اروپا رخ داده است.
الویرا خیمنس ناوارو، دانشجوی دکتری در مرکز پژوهشی دگرگونی دیجیتال و حکمرانی دانشگاه آزاد کاتالونیا (UOC-DIGIT (منبع به زبان انگلیسی))، به یورونیوز ارث میگوید: «این مرگبارترین خطر زیستمحیطی است و تقريبا در همه مناطق اروپایی مورد مطالعه، روندی رو به افزایش دارد».
او میافزاید: «کشورهای جنوب اروپا مانند اسپانیا، ایتالیا، یونان، فرانسه، کرواسی، قبرس، اسلوونی، مالت و صربستان بیشترین افزایش در مرگومیر را نشان میدهند؛ امری که بر نیاز فوری به اقدامات سازگاری، از جمله ایجاد پناهگاههای اقلیمی، تاکید میکند».
ناوارو که خواستار ایجاد یک شبکه جهانی برای مقابله با افزایش گرمای شدید است، هشدار میدهد که مرگومیر ناشی از گرما در کشورهای مرکزی و شرقی مانند آلمان، اتریش، مجارستان، بلغارستان، رومانی، استونی و لیتوانی نیز با «سرعتی کمتر اما ثابت» در حال افزایش است.
این کارشناس اضافه میکند: «به طور کلی، گرمای شدید یک مساله بهداشت عمومی است که کموبیش همه کشورهای اروپایی را تحت تاثیر قرار میدهد. حتی کشورهایی که فوریت کمتری احساس میکنند نیز باید از این فرصت برای برنامهریزی بهتر استفاده کنند».
پناهگاههای اقلیمی برای چه کسانی است و چه چالشهایی دارد؟
اگرچه پناهگاههای اقلیمی برای همه رایگان است، اما کارشناسان بر ضرورت دسترسیپذیر بودن آنها برای آسیبپذیرترین گروهها تاکید کردهاند. بر اساس سامانه پایش روزانه مرگومیر در اسپانیا (MoMo)، بیشتر ۲۱ هزار و ۷۰۰ نفری که بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ بر اثر گرما جان باختهاند، بیش از ۶۵ سال سن داشتهاند.
ناوارو توضیح میدهد: «آسیبپذیری از برهمنهی عوامل مختلف ناشی میشود؛ از سن و بیماریهای پیشین گرفته تا کیفیت مسکن، شرایط کار و درآمد؛ به همین دلیل نیز به شکل یکنواخت در جامعه توزیع نشده است».
این کارشناس معتقد است شهرداریها باید نه فقط میزان مواجهه با گرما، بلکه شاخصهای گستردهتر آسیبپذیری را نیز نقشهبرداری کنند و با تلفیق این دادهها، مناطق اولویتدار را شناسایی کرده و پناهگاهها را در جاهایی مستقر کنند که بیش از همه به آنها نیاز است.
باز نگه داشتن پناهگاههای اقلیمی در زمان اوج تقاضا، حفظ استانداردهای اولیه آسایش و اطلاعرسانی فراگیر درباره نحوه دسترسی به آنها نیز از دیگر چالشهایی است که باید به آنها توجه شود. برای تحقق این اهداف، تنها دولتها نیستند که باید وارد عمل شوند.
ناوارو میگوید: «در حالی که نهادهای دولتی نقشی محوری در شناسایی نیازها، انتخاب مکانها، تخصیص منابع و مدیریت عملیات دارند، حکمرانی موثر همچنین به همکاری با گروههای محلی، سازمانهای غیردولتی و کسبوکارهای محلی وابسته است تا ساعات فعالیت پناهگاهها افزایش یابد، اطلاعرسانی بهبود پیدا کند و تابآوری پایدار و ریشهدار محلی تقویت شود».
او میافزاید: «چالش نهایی این است که پناهگاههای اقلیمی از اقداماتی اضطراری و کوتاهمدت به فضاهای شهری دائمی، فراگیر و چندمنظوره تبدیل شوند؛ فضاهایی که هم از مردم در برابر گرمای شدید محافظت میکنند و هم به بهبود رفاه روزمره کمک میکنند».
«دگرگونی فضاهای عمومی»
با افزایش رخدادهای گرمای شدید، پناهگاههای اقلیمی ممکن است به هنجاری رایج در سراسر اروپا تبدیل شوند. تنها ماه گذشته، شورای عمومی بخارست در رومانی ایجاد یک شبکه پناهگاه اقلیمی را برای حفاظت شهروندان در برابر موجهای گرما و همچنین سرمای شدید تصویب کرد.
ناوارو میگوید این تدابیر سازگاری، بهویژه در محیطهای شهری، «هر روز ضروریتر» شدهاند. با این حال، شهرداریها منابع محدودی برای تضمین دسترسی عادلانه و نزدیک به پناهگاههای اقلیمی دارند؛ موضوعی که اغلب به معنای تکیه بر فضاهای خصوصی مانند مراکز خرید برای کمک به شهروندان نیازمند است.
این پژوهشگر میافزاید: «با استفاده از تاسیسات عمومی موجود میتوان در کوتاهمدت نسبتا بهسادگی یک شبکه ایجاد کرد، اما این کار به تغییرات عمیقتری که در محیطهای شهریِ مواجه با پیامدهای متعدد تغییر اقلیم لازم است، پاسخ نمیدهد».
او تاکید میکند: «نیاز به یک راهبرد جامع سازگاری است که بر دگرگون کردن فضاهای عمومی متمرکز باشد تا هم میزان مواجهه با دماهای بالا و سایر رخدادهای حدی کاهش یابد و هم رفاه عمومی بهبود پیدا کند و نابرابریها در پیامدهای تغییر اقلیم کاهش یابد. این راهبرد شامل سرمایهگذاری در زیرساختهای سبز و آبی، تغییر در الگوهای حملونقل شهری و اقدامات اجتماعی برای حمایت از نیازهای آسیبپذیرترین گروههای جمعیتی است».