«زیبا اما شکننده»؛ عکاس سامانههای ظریف زمین را لب پرتگاه ثبت میکند
عکاس طبیعت جان مککورمک هشدار میدهد که سامانههای حیاتی زمین بسیار سریعتر از آنچه تصور میکنیم در حال تغییر است.
از معماری آبی غارهای یخی ایسلند گرفته تا سواحل صورتیرنگ دریاچه ماگادی در کنیا، عکاس جان مککورمک سالها را صرف آشکار کردن هندسه پنهان سامانههای طبیعی کره زمین کرده است.
آگهی
آگهی
او دریافته است که این سامانهها سریعتر از آنچه بتواند از آنها عکس بگیرد در حال تغییرند، در حالی که پدیدههای حدی آبوهوایی ناشی از تغییرات اقلیمی زیستگاههای طبیعی را به ویرانی میکشاند.
کتاب تازه او با عنوان «الگوها: هنر جهان طبیعی» که در روز زمین ۲۰۲۶ (۲۲ آوریل) منتشر شده، زیبایی و احساس فوریت را در یک قاب ثبت میکند.
مککورمک به یورونیوز ارث میگوید: «این تصاویر نشان میدهد که جهان طبیعی تصادفی نیست؛ ساختارمند است، واکنشپذیر است و پیوندهای عمیق درونی دارد. وقتی یک سامانه دچار تغییر میشود، بسیاری دیگر نیز همراه آن جابهجا میشوند.»
ساختارهای زنده زیر فشار
سه سال گذشته – به ترتیب ۲۰۲۴، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۵ – گرمترین سالهای ثبتشده در جهان بودهاند. به گفته دادههای کوپرنیک، این نخستین بار است که یک دوره سهساله از آستانه ۱.۵ درجه سانتیگراد فراتر میرود.
مککورمک میگوید: «به نظر من مردم سامانههای آرامی را که باعث میشود سیاره باثبات به نظر برسد، دستکم میگیرند: یخ، آب، پلانکتون، خاک، جنگلها، نواحی جزر و مدی، چرخههای مهاجرت. اینها آنقدر بنیادیاند که ما معمولا آنها را پسزمینه میبینیم، نه ساختارهای زندهای که زیر فشار قرار دارند.»
اروپا به عنوان سریعترین قاره در حال گرمایش روی زمین، دارد تاوان این وضعیت را پس میدهد. یخچالهای آلپ طبق برآوردها تا پایان قرن تقریبا به طور کامل ناپدید میشوند؛ نیمی از تالابهای قاره طی ۳۰۰ سال گذشته از بین رفتهاند و آسیب به جنگلها تحت تاثیر آتشسوزیهای جنگلی و طوفانها ممکن است تا سال ۲۱۰۰ دو برابر شود.
این عکاس استرالیاییالاصل ساکن آمریکا میگوید: «در کتابم اغلب به جاهایی کشیده میشدم که این سامانهها در قالب شکل و فرم دیده میشوند؛ جایی که یک یخچال معماری درونی خود را آشکار میکند، جایی که یک رودخانه شاخهشاخه رسوب را بر شنهای آتشفشانی مینویسد، جایی که جلبکها دریاچهای را به میدانی انتزاعی از رنگ تبدیل میکنند یا جایی که زندگی میکروسکوپی هندسهای شگفتانگیز میآفریند.»
او ادامه میدهد: «آنچه امروز این سامانهها را بهویژه آسیبپذیر میکند فقط گرمایش در حد یک مفهوم کلی نیست، بلکه سرعت است. سامانههای طبیعی میتوانند در بازههای زمانی طولانی خود را با تغییر وفق دهند، اما با شتاب گرفتن، فشرده شدن و روی هم انباشته شدن فشارها است که به مشکل برمیخورند.»
«مناظری که کهن به نظر میرسند و ناگهان آشکار میشود که به طرز نگرانکنندهای موقتیاند»
کار مککورمک این فرصت منحصر به فرد را در اختیار او میگذارد تا سامانههای ظریف زمین را ثبت و تغییرات آنها را در گذر زمان ترسیم کند. به گفته او، محیطهای یخچالی از واضحترین دگرگونیها را نشان میدهند.
او میگوید: «وقتی وقت خود را صرف عکاسی از غارهای یخی، کانالهای آب ذوبشده و ساختارهای سطحی یخچالها میکنید، کمکم میفهمید که آنها همین حالا هم تا چه حد پویا هستند. اما در سالهای اخیر چیزی که برای من تکاندهنده بوده، سرعتی است که این ساختارها با آن شکل میگیرند، بیثبات میشوند و از بین میروند.»
او درباره جنوب ایسلند، جایی که از غارهای یخی عکاسی میکند، میگوید: «در آنجا مناظری که بسیار کهن به نظر میرسند، ناگهان آشکار میشود که به طرز نگرانکنندهای موقتیاند. میبینید غارها فرو میریزند، سطحها نازک میشوند، الگوهای ذوب شدن شدت میگیرند... چیزی که در ذهن میماند سرعت این دگرگونی است. این موضوع نظری نیست، کاملا فیزیکی و فوری است.»
ایسلند از سال ۱۸۹۰ تاکنون حدود ۵۰ یخچال خود را از دست داده و این روند با شتاب رو به افزایش ادامه دارد؛ به طور میانگین هر سال ۴۰ تا ۵۰ متر عقبنشینی در سراسر کشور ثبت میشود. این وضعیت بازتاب الگویی سراسری در اروپا است؛ جایی که بارش برف زمستانی به پایینترین حدهای ثبتشده رسیده و دماهای تابستانی اوج میگیرد.
مککورمک میگوید: «یک یخچال فقط آب نمیشود؛ بلکه جریان آب، زیستگاه، دما و زمانبندی رویدادها را در پاییندست تغییر میدهد.»
او ادامه میدهد: «یک جنگل فقط نمیسوزد؛ چرخههای باززایی، خاک، رطوبت و گونههایی را که به آن وابستهاند دگرگون میکند. بسیاری از الگوهایی که من از آنها عکس میگیرم زیبا هستند، اما در عین حال شکنندهاند. زیبایی آنها میتواند پنهان کند که تا چه حد وابسته به شرایطی هستند که ممکن است خیلی سریع از میان برود.»
«این موضوع سریعتر از آنچه تصور میکنیم در حال تغییر است»
مککورمک همچنین شاهد بوده است که الگوها در سامانههای ساحلی، دریاچهای و رودخانهای «بیثباتتر و شکنندهتر از گذشته» به نظر میرسند.
او میگوید: «آنچه بیش از همه مرا ناآرام کرد نه یک رویداد پر سر و صدا، بلکه تجربه تکراری مواجهه با محیطهایی بود که به نظر میرسید ضرباهنگ دیرینه خود را از دست میدهند.»
او ادامه میدهد: «همان جاست که این فکر به سراغتان میآید که این موضوع سریعتر از آنچه تصور میکنیم در حال تغییر است. نه به این دلیل که تغییر همیشه چشمگیر است، بلکه چون تجمعی است. کمکم احساس میکنید که تمام سامانهها از شرایطی که آنها را شکل داده بیرون رانده میشوند.»
ناپایداریای که مککورمک حس میکند در دادهها هم بازتاب دارد: وقوع سیلابهای شدید رودخانهای در اروپا از سال ۱۹۹۰ دو برابر شده و کشورهای مرکز و غرب قاره با چشمگیرترین افزایشها روبهرو هستند.
تابستان گذشته بخشهایی از رودخانههای راین، دانوب و پو به پایینترین سطوح تاریخی خود رسیدند؛ همان رودخانههایی که فقط چند سال پیش به شکل فاجعهباری طغیان کرده بودند. با اوجگیری افراطیتر شدن دورههای تر و خشک در اثر تغییرات آبوهوایی، پیامدهای سامانههای طبیعی تحت فشار از کشاورزی گرفته تا حملونقل به زندگی روزمره سرریز میشود.
«تصاویر میتوانند تغییرات اقلیمی را به چیزی قابل لمس تبدیل کنند، نه صرفا مفهومی قابل فهم»
مککورمک میگوید دادهها حیاتیاند: «علم در مورد همه چیز، از عقبنشینی یخچالها گرفته تا فروپاشی تنوع زیستی و افزایش دما، برای ما شواهد، مقیاس، رابطه علت و معلولی و شفافیت فراهم میکند.»
با این حال او امیدوار است کارش بتواند این واقعیتها را از حالت انتزاعی درآورد و ملموستر کند. او میگوید: «تصاویر میتوانند تغییرات اقلیمی را به چیزی تبدیل کنند که حس میشود، نه فقط چیزی که فهمیده میشود... آنها میتوانند ابتدا کسی را مسحور شگفتی کنند و بعد به مرحله شناخت برسانند.»
او اضافه میکند: «این توالی مهم است. مردم معمولا از چیزهایی حفاظت میکنند که با آنها احساس ارتباط دارند، نه صرفا چیزهایی که به آنها گفته میشود در خطرند.»
فاصله میان دانستن و احساس کردن به خوبی مستند شده است. با وجود آگاهی تقریبا همگانی از تغییرات اقلیمی در سراسر اروپا، نظرسنجیهای یوروبارومتر به طور مداوم نشان میدهد که بیشتر مردم در فهرست دغدغههای شخصی خود آن را پس از هزینههای معیشت و امنیت شغلی قرار میدهند.
با پیوند دادن لایههای پیچیده جهان طبیعی که به گفته او «زیبا، هوشمند، الگووار و در عین حال زیر فشار» است، مککورمک میخواهد «نه فقط داستانی از فقدان، بلکه روایتی از رابطه» تعریف کند.
او میگوید: «کتاب الگوها از مردم دعوت میکند زمین را نه به عنوان صحنه یا پسزمینه، بلکه به چشم یک سامانه زنده با پیچیدگی خیرهکننده ببینند؛ سامانهای که ما بخشی از آن هستیم و در برابرش مسئولیت داریم.»
کتاب جان مککورمک (منبع به زبان انگلیسی) در روز زمین ۲۰۲۶، پنجاهوششمین سالگرد این رویداد جهانی سالانه، منتشر میشود؛ در زمانی که سامانههای طبیعیای که او از آنها عکاسی میکند سریعتر از هر دوره دیگری در تاریخ ثبتشده بشر در حال تغییرند. تمام عواید فروش به سازمان غیرانتفاعی «وایتال ایمپکتس» اختصاص مییابد؛ نهادی به رهبری زنان که از روایتگری در حوزه حفاظت از طبیعت در سراسر جهان پشتیبانی میکند.
