«زیبا اما ناپایدار»؛ عکاس سامانههای شکننده زمین را در آستانه فروپاشی ثبت میکند
جان مککورمک، عکاس طبیعت، هشدار میدهد که سامانههای حیاتی زمین «سریعتر از آنچه تصور میکنیم در حال تغییر است».
از معماری آبی غارهای یخی ایسلند تا سواحل صورتیرنگ دریاچه ماگادی در کنیا، عکاس جان مککورمک سالها را صرف آشکار کردن هندسه پنهان سامانههای طبیعی زمین کرده است.
آگهی
آگهی
آنچه دریافته این است که این سامانهها سریعتر از آنچه او بتواند از آنها عکس بگیرد در حال تغییرند، زیرا رویدادهای حدی آبوهوایی ناشی از تغییرات اقلیمی زیستگاههای طبیعی را در هم میریزند.
کتاب تازه او با عنوان «الگوها: هنر دنیای طبیعی» که در روز زمین ۲۰۲۶ (۲۲ آوریل) منتشر شده، زیبایی و فوریت را در یک قاب کنار هم ثبت میکند.
مککورمک به یورونیوز ارث میگوید: «این تصاویر نشان میدهند که جهان طبیعی تصادفی نیست؛ ساختارمند، واکنشپذیر و عمیقا درهمتنیده است. وقتی یک سامانه دچار دگرگونی میشود، بسیاری دیگر هم همراه با آن جابهجا میشوند.»
ساختارهای زنده زیر فشار
سه سال گذشته، یعنی به ترتیب ۲۰۲۴، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۵، گرمترین سالهای ثبتشده در جهان بودهاند. بر اساس دادههای کوپرنیک، این نخستین بار بود که یک دوره سهساله از آستانه ۱٫۵ درجه سانتیگراد عبور میکند.
مککورمک میگوید: «فکر میکنم مردم آن سامانههای آرامی را دستکم میگیرند که به سیاره احساس ثبات میدهند؛ یخ، آب، پلانکتونها، خاک، جنگلها، نواحی جزر و مدی و چرخههای مهاجرت. اینها آنقدر بنیادی هستند که ما معمولا آنها را به چشم پسزمینه میبینیم، نه ساختارهای زندهای که زیر فشارند.»
اروپا به عنوان سریعترین قاره در حال گرم شدن روی زمین، دارد بهای این روند را میپردازد. یخچالهای آلپ در مسیر ناپدید شدن تقریبا کامل تا پایان این سدهاند؛ نیمی از تالابهای قاره در ۳۰۰ سال گذشته از بین رفته است و آسیب به جنگلها میتواند تا سال ۲۱۰۰، تحت تاثیر آتشسوزیهای جنگلی و توفانها، دو برابر شود.
این عکاس استرالیاییتبارِ ساکن امریکا میگوید: «در کتابم اغلب به جاهایی جذب میشدم که این سامانهها به صورت شکل و الگو دیده میشوند؛ جایی که یک یخچال معماری درونی خود را آشکار میکند، رودخانهای شاخهشاخه رسوبات را روی ماسههای آتشفشانی مینویسد، جلبکها دریاچهای را به میدان انتزاعی رنگها بدل میکنند یا حیات میکروسکوپی هندسهای شگفتانگیز خلق میکند.»
او ادامه میدهد: «آنچه امروز این سامانهها را به شکل ویژهای آسیبپذیر میکند، فقط گرم شدن به صورت یک مفهوم انتزاعی نیست، بلکه سرعت است. سامانههای طبیعی میتوانند در بازههای زمانی طولانی خود را با تغییر وفق دهند، اما با شتاب گرفتن، فشرده شدن و انباشت فشار روی فشار است که از پا درمیایند.»
صحنههایی که کهن به نظر میرسند، به طرز نگرانکنندهای موقتی از کار درمیایند
کار مککورمک این فرصت منحصربهفرد را به او داده تا سامانههای ظریف زمین را مستند کند و تغییراتشان را در گذر زمان به تصویر بکشد. او میگوید محیطهای یخچالی از آشکارترین دگرگونیها را نشان میدهند.
او میگوید: «وقتی وقت خود را صرف عکاسی از غارهای یخی، کانالهای آبِ ذوبشده و ساختارهای سطحیِ یخچالها میکنید، کمکم درمیابید که این سامانهها همین حالا هم تا چه حد پویا هستند. اما در سالهای اخیر چیزی که مرا تکان داده، سرعت شگفتآوری است که با آن این ساختارها شکل میگیرند، ناپایدار میشوند و از میان میروند.»
او ادامه میدهد: «در جنوب ایسلند، جایی که از غارهای یخی عکس میگیرم، صحنههایی که باستانی به نظر میرسند ناگهان آشکار میشود که به طرز نگرانکنندهای موقتی هستند. میبینید که غارها فرومیریزند، سطحها نازک میشوند، الگوهای ذوب شدن شدیدتر میشود... آنچه در ذهن میماند، سرعت این دگرگونی است. این موضوع نظری نیست؛ کاملا فیزیکی و فوری است.»
ایسلند از سال ۱۸۹۰ تاکنون حدود ۵۰ یخچال خود را از دست داده و این یخچالها همچنان با سرعتی رو به افزایش عقبنشینی میکنند؛ به طور متوسط ۴۰ تا ۵۰ متر در سال در سراسر کشور. این روند بازتاب همان الگویی است که در سراسر اروپا دیده میشود؛ جایی که بارش برف زمستانی به پایینترین میزانهای ثبتشده رسیده و دمای هوا در تابستان اوج میگیرد.
مککورمک میگوید: «یک یخچال فقط آب نمیشود؛ جریان آب، زیستگاهها، دما و زمانبندیها را در پاییندست تغییر میدهد.»
او ادامه میدهد: «یک جنگل هم فقط نمیسوزد؛ چرخههای باززایی، خاک، رطوبت و گونههایی را دگرگون میکند که به آن وابستهاند. بسیاری از الگوهایی که من عکاسی میکنم زیبا هستند، اما در عین حال به شدت ناپایدارند. این زیبایی میتواند پنهان کند که تا چه حد مشروطاند و شرایطی که آنها را پدید آورده، با چه سرعتی میتواند از میان برود.»
این دارد سریعتر از آنچه تصور میکنیم تغییر میکند
مککورمک همچنین شاهد بوده که الگوها در سامانههای ساحلی، دریاچهای و رودخانهای «بیثباتتر و شکنندهتر از گذشته» به نظر میرسند.
او میگوید: «چیزی که بیش از همه مرا نگران میکرد، یک رویداد تکاندهنده نبود، بلکه تجربه تکراری روبهرو شدن با محیطهایی بود که به نظر میرسید دارند ضربآهنگ دیرینه خود را از دست میدهند.»
او ادامه میدهد: «همان جاست که این فکر به ذهن میرسد که این روند سریعتر از آنچه ما متوجه میشویم در حال تغییر است؛ نه چون تغییر همیشه نمایشی و چشمگیر است، بلکه به این دلیل که جمعشونده است. کمکم احساس میکنید که کل سامانهها از شرایطی که آنها را شکل داده بیرون رانده میشوند.»
این بیثباتی که مککورمک حس میکند در دادهها هم دیده میشود: موارد سیلابهای شدید رودخانهای در اروپا از سال ۱۹۹۰ دو برابر شده است و کشورهای مرکز و غرب قاره با چشمگیرترین افزایشها روبهرو هستند.
تابستان گذشته بخشهایی از رودهای راین، دانوب و پو به پایینترین سطحهای تاریخی خود رسیدند؛ همان رودهایی که فقط چند سال پیش سیلابهای فاجعهباری در آنها رخ داده بود. هرچه تغییرات اقلیمی به افراطیتر شدن دورههای تر و خشک دامن میزند، پیامدهای فشار بر سامانههای طبیعی بیشتر به زندگی روزمره، از کشاورزی گرفته تا حملونقل، سرریز میشود.
تصاویر میتوانند تغییرات اقلیمی را قابل احساس کنند، نه فقط قابل فهم
مککورمک میگوید دادهها حیاتی هستند و توضیح میدهد: «علم برای هر چیزی، از عقبنشینی یخچالها گرفته تا فروپاشی تنوع زیستی و افزایش دما، شواهد، مقیاس، رابطه علت و معلولی و شفافیت در اختیار ما میگذارد.»
اما او امیدوار است کارش این واقعیتها را از حالت صرفا انتزاعی بیرون بیاورد و عینیتر کند. او میگوید: «تصاویر میتوانند تغییرات اقلیمی را قابل احساس کنند، نه فقط قابل فهم... آنها میتوانند مخاطب را ابتدا به شگفتی وادارند و بعد به آگاهی و شناخت برسانند.»
او اضافه میکند: «این توالی مهم است. مردم معمولا از چیزهایی محافظت میکنند که با آنها احساس پیوند دارند، نه فقط چیزهایی که به آنها گفته شده در معرض خطر است.»
این فاصله میان دانستن و احساس کردن، به خوبی مستند شده است. با وجود آگاهی تقریبا عمومی نسبت به تغییرات اقلیمی در سراسر اروپا، نظرسنجیهای یوروبارومتر به طور مداوم نشان میدهد که بیشتر مردم این موضوع را در نگرانیهای شخصی خود پایینتر از هزینههای زندگی و امنیت شغلی قرار میدهند.
مککورمک با کنار هم گذاشتن لایههای پیچیده جهان طبیعی که به گفته او «زیبا، هوشمند، الگووار و همزمان زیر فشار» است، میخواهد «نه فقط روایتی از فقدان، بلکه داستانی از رابطه» تعریف کند.
او میگوید: «کتاب «الگوها» از مردم دعوت میکند زمین را نه به چشم صحنه یا پسزمینه، بلکه به عنوان یک سامانه زنده با پیچیدگی خیرهکننده ببینند؛ سامانهای که ما بخشی از آن هستیم و در برابرش مسئولیم.»
کتاب جان مککورمک (منبع به زبان انگلیسی) در روز زمین ۲۰۲۶، پنجاهوششمین سالگرد این رویداد جهانی سالانه، منتشر میشود؛ در زمانی که سامانههای طبیعیای که او از آنها عکاسی میکند، سریعتر از هر مقطع دیگری در تاریخ ثبتشده بشر در حال تغییرند. تمام عواید فروش این کتاب به «وایتال ایمپکتس» میرسد؛ یک سازمان غیرانتفاعی به رهبری زنان که از روایتگری در حوزه حفاظت از طبیعت در سراسر جهان حمایت میکند.