اگر به انرژی پاک، قابلاعتماد، ارزان و فراوان نسبت به سوختهای فسیلی اولویت داده شود، بحرانهای انرژی میتواند به گذشته تبدیل شود.
یک کنفرانس در کلمبیا ممکن است به جدیترین تلاش بینالمللی تاکنون برای گذار از سوختهای فسیلی تبدیل شود.
آگهی
آگهی
این روزها با مسدود شدن بیش از ۱۰ میلیون بشکه نفت در روز در تنگه هرمز، خطرات تکیه بر سوختهای فسیلی وارداتی هرگز تا این حد آشکار نبوده است.
مری رابینسون، رئیسجمهور پیشین ایرلند و از چهرههای برجسته عدالت اقلیمی، در نشست خبری پیش از این رویداد گفت: «قیمت نفت فقط در بازارهای انرژی نمیماند، بلکه مستقیما وارد زندگی مردم میشود.» او هشدار داد که پیامدها بیش از همه بر آسیبپذیرترین اقشار فشار میآورد.
کلمبیا و هلند، بهعنوان بانیان مشترک، در نشست COP30 در سال ۲۰۲۵ از برگزاری «نخستین کنفرانس بینالمللی گذار عادلانه از سوختهای فسیلی» خبر دادند. این کنفرانس قرار است از ۲۴ تا ۲۹ آوریل در شهر سانتا مارتای کلمبیا برگزار شود.
صوفی هرمانس، معاون نخستوزیر و وزیر سیاست اقلیمی و رشد سبز هلند، گفت: «بهروشنی نوعی شتاب برای حذف تدریجی سوختهای فسیلی شکل گرفته و حالا زمان آن است که از این فرصت استفاده کنیم.»
هدف کنفرانس دستیابی به «راهحلهای عملی» است تا نشستهای بعدی بتوانند آنها را تکمیل کنند و دولتهای سراسر جهان امکان اجرای آنها را پیدا کنند.
سازماندهندگان میگویند یکی از اهداف اصلی این است که «کنار گذاشتن تدریجی وابستگی به سوختهای فسیلی» بهطور عادلانه انجام شود؛ یعنی بهگفته آنها بدون آنکه «پیامدهای نامطلوبی برای اشتغال، ثبات اقتصاد کلان یا امنیت انرژی» ایجاد کند.
هرمانس گفت: «باید شروع کنیم به عینی کردن این که این حذف تدریجی چه شکلی میتواند داشته باشد و یک نقشه راه مشخص تدوین کنیم که به ما اجازه دهد نو را جایگزین کهنه کنیم.»
فراتر از یک نشست عادی اقلیمی COP
اجلاسهای سالانه اقلیمی سازمان ملل موسوم به COP اغلب بهدلیل روند بسیار کند تصمیمگیری و نبود نتایج ملموس مورد انتقاد قرار میگیرند.
حتی عبارت «سوختهای فسیلی» هم در متن نهایی مورد توافق در COP30 در سال ۲۰۲۵ ذکر نشد، با وجود اینکه بیش از ۸۵ کشور خواستار تدوین نقشه راهی برای کنار گذاشتن سوختهای فسیلی بودند. در میان این کشورها آلمان، بریتانیا، فرانسه و اسپانیا – سومین، ششمین، هفتمین و دوازدهمین اقتصاد بزرگ جهان – قرار داشتند. کشورهای بزرگ جنوب جهانی مانند برزیل و مکزیک، که بهترتیب دهمین و سیزدهمین اقتصاد بزرگ جهان هستند، نیز از این طرح حمایت کردند.
کنفرانس سانتا مارتا میخواهد تدوین این نقشه راه را آغاز کند.
ایرنه ولس تورس، وزیر محیط زیست کلمبیا، پیش از آغاز این گفتوگوها به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت: «ما فضایی برای بحث و تبادل نظر باز میکنیم که تا امروز وجود نداشته است.»
با تغییر سازوکار رایگیری شرکتکنندگان، این کنفرانس ممکن است در جایی موفق شود که نشستهای COP ناکام ماندهاند.
مارک هرتسگارد و کایل پوپ از شبکه «کاورینگ کلایمت ناو» میگویند: «این نشست بر اساس قواعد سازمان ملل که نیازمند اجماع است اداره نخواهد شد، بلکه اصل بر رای اکثریت خواهد بود و به این ترتیب جلوی کارشکنی چند کشور، همان طور که کشورهای نفتی در COP30 کردند، گرفته میشود.»
سازماندهندگان با تاکید میگویند این کنفرانس «قرار نیست نقش یک نهاد مذاکرهکننده را ایفا کند، بخشی از هیچ روند یا ابتکار رسمی مذاکرهای بهشمار نمیآید و هدفش جایگزینی با کنوانسیون چارچوب سازمان ملل درباره تغییرات اقلیمی (UNFCCC) نیست.»
بر اساس توافق پاریس – توافق جهانی اقلیمی سال ۲۰۱۵ – کشورها خودشان اهداف کاهش انتشارشان را تعیین میکنند، به این معنا که هیچ روند بینالمللی نمیتواند دولتها را وادار به کنار گذاشتن سوختهای فسیلی کند.
این نشست بخشی از تلاشی گستردهتر برای عبور از دیپلماسی اقلیمی مبتنی بر هدفگذاری انتشار و حرکت به سمت مواجهه مستقیم با تولید سوختهای فسیلی است؛ موضوعی بسیار حساس که سالها میان کشورها شکاف ایجاد کرده است.
چه کشورها و گروههایی در نخستین کنفرانس بینالمللی گذار عادلانه از سوختهای فسیلی حضور دارند؟
قرار است دولتها برنامههای خود برای گذار از نفت و گاز را تشریح کنند و در این مسیر پژوهشگران دانشگاهی، فعالان اقلیمی، رهبران جوامع بومی، نمایندگان اتحادیههای کارگری و دیگر نمایندگان جامعه مدنی با طرح ایدهها و تجربیات خود کمک کنند تا هدف کلی حذف تدریجی سوختهای فسیلی به واقعیتی عملی تبدیل شود.
بهگفته برگزارکنندگان، کشورهایی که در COP30 از پیشنهاد نقشه راه حمایت کردند به این نشست دعوت شدهاند، همچنین برخی چهرههای سرشناس در سطح دولتهای منطقهای؛ از جمله گاوین نیوسام، فرماندار کالیفرنیا که ممکن است در سال ۲۰۲۸ نامزد انتخابات ریاستجمهوری آمریکا شود.
این رویداد میزبان نمایندگان دولتهای نزدیک به ۵۰ کشور خواهد بود، از جمله مقاماتی از کشورهایی که اقتصادشان به نفت، زغالسنگ و گاز متکی است، مانند برزیل، آنگولا، ویتنام و مکزیک.
از اروپا کشورهای آلمان، اتریش، بلژیک، دانمارک، اسلوونی، اسپانیا، فنلاند، فرانسه، گواتمالا، ایرلند، ایتالیا، لوکزامبورگ، هلند، پرتغال، سوئد، سوئیس، ترکیه و نروژ در نشست حضور خواهند داشت.
ایالات متحده و عربستان سعودی – دو تن از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان – در این نشست شرکت نمیکنند؛ موضوعی که شکافها بر سر سرعت عبور از نفت، گاز و زغالسنگ را برجسته میکند.
کاروان دریایی عدالت اقلیمی متشکل از دو قایق که گروههایی چون «شورش علیه انقراض» و کارزار «معاهده سوختهای فسیلی» آن را سازماندهی کردهاند، راهی سانتا مارتا است و در مسیر خود در بونیر، آروبا و کوراسائو توقف خواهد داشت.
هشت نفر از ساکنان بونیر به همراه سازمان صلح سبز (گِرینپیس) نقش اصلی را در یک پیروزی بزرگ برای عدالت اقلیمی در ژانویه ۲۰۲۶ ایفا کردند؛ حکمی تاریخی از دادگاه بدوی لاهه که اعلام کرد دولت هلند با قصور در حفاظت از ساکنان بونیر در برابر بحران اقلیمی، حقوقبشر آنها را نقض کرده است.
کشورهای شرکتکننده میتوانند به ابرقدرت جدید اقتصادی تبدیل شوند
این کنفرانس قصد دارد تدوین همان نقشه راهی را آغاز کند که در COP30 متوقف شد.
یکی از محورهای اصلی بحث این خواهد بود که چگونه میتوان سالانه ۷ تریلیون دلار (معادل ۵.۹ تریلیون یورو) یارانهای را که دولتها به سوختهای فسیلی میدهند حذف کرد، بدون آنکه جوامع، کارگران و منابع مالیاتی متکی به این یارانهها آسیب ببینند.
رهبران جوامع بومی که در این فرآیند حضور دارند میگویند در تلاشاند دولتهای شرکتکننده در نشست سانتا مارتا را متقاعد کنند که در برنامههای ملی گذار انرژی خود مناطق عاری از سوخت فسیلی تعریف کنند؛ مناطقی که استخراج نفت، گاز و زغالسنگ در آنها ممنوع باشد، بهویژه در نواحی حساس از نظر زیستمحیطی.
تحلیلهای گروههای کنشگر نشان میدهد امتیازهای نفت و گاز در بسیاری از موارد با مناطق وسیعی از جنگلهای استوایی و سرزمینهای متعلق به جوامع بومی همپوشانی دارد.
هرتسگارد و پوپ میگویند سلاح پنهان این «ائتلاف داوطلبان» که در کلمبیا گرد هم میآیند، ظرفیت آن برای عمل کردن مانند یک ابرقدرت اقتصادی است.
اگر تولید ناخالص ملی ۸۵ کشوری را که در COP از نقشه راه حمایت کردند با هم جمع کنیم، رقم به ۳۳.۳ تریلیون دلار (۲۸.۲ تریلیون یورو) میرسد؛ رقمی که از تولید ناخالص ملی ۳۰.۶ تریلیون دلاری (۲۵.۹ تریلیون یورویی) ایالات متحده، بزرگترین اقتصاد جهان، بیشتر و بهمراتب از تولید ناخالص ملی ۱۹.۴ تریلیون دلاری (۱۶.۴ تریلیون یورویی) چین، دومین اقتصاد بزرگ جهان، بالاتر است.
چنین وزنه اقتصادیای به آن ۸۵ کشور امکان نفوذ قابل توجهی میدهد. اگر شرکتکنندگان در کنفرانس گذار عادلانه بتوانند نقشه راهی معتبر برای حذف تدریجی سوختهای فسیلی تدوین کنند که این گروه گسترده پشت آن متحد شود، ممکن است موجی تکاندهنده در بازارهای مالی و وزارتخانههای دولتهای سراسر جهان ایجاد کند.