با گذشت بیشتر از یک ماه جنگ که با حملات آمریکا و اسرائیل علیه رهبری نظامی ایران، واکنش تلافیجویانه ایران علیه زیرساختهای نفتی منطقه و یک بحران جهانی انرژی همراه بود، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا روز سهشنبه اعلام کرد که میان ایالات متحده و ایران آتشبسی برقرار شده است.
دونالد افلین، دیپلمات پیشین و پژوهشگر ارشد مسائل دیپلماتیک از دانشگاه تافتس آمریکا در مقالهای در پایگاه خبری-تحلیلی کانورسیشن درباره مراحل بعد از آتشبس احتمالی میان ایران و آمریکا مینویسد که طرفهای درگیر جنگ معمولا به سه روش به آتشبس میرسند.
آگهی
آگهی
سناریوی اول زمانی رخ میدهد که یکی از طرفها از جنگ خسته میشود و درخواست صلح میکند؛ همانطور که حماس در اواخر ۲۰۲۳ و اوایل ۲۰۲۴ برای آتشبس با اسرائیل چنین کرد. اما این راهبرد ضعف را به طرف مقابل نشان میدهد و بنابراین بهندرت موفق میشود. اسرائیل درخواست حماس را نادیده گرفت و جنگ در غزه را تا اکتبر ۲۰۲۵ ادامه داد.
کشورها همچنین زمانی به آتشبس میرسند که یک کشور قدرتمند ثالث، دو طرف را به دلیل خطر برای صلح جهانی و ثبات منطقهای به توقف جنگ وادار میکند. در دوران معاصر، آمریکا چندین بار در خاورمیانه از این ابزار بهره برده و مثلا بر بازیگران کلیدی مانند اسرائیل و مصر اعمال نفوذ کرده است. اما در جنگ ایران، کشوری در موقعیت مناسب برای انجام این نقش وجود ندارد.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
آتشبس کنونی آمریکا و ایران نمونه خوبی از مسیر سوم است: یعنی زمانی که توافق برای توقف جنگ به این دلیل شکل میگیرد که هر دو طرف از هزینهها و خطرات ادامه جنگ خسته شدهاند و نشانههایی از این خستگی بروز دادهاند.
به گفته این تحلیلگر، پاکستان که شایسته ستایش است برای ورود به این روند این وضعیت را تشخیص داده و پیشنهاد میانجیگری داده است. دستکم برای دو هفته، اگر آتشبس پابرجا بماند، آمریکا، ایران و اسرائیل میتوانند زخمهای خود را التیام دهند و درباره گامهای بعدی فکر کنند؛ از جمله اینکه آیا درگیری میان اسرائیل و حزبالله نیز تحت این آتشبس قرار میگیرد یا نه.
چرا آمریکا و ایران آماده آتشبس شدند؟
برای آمریکا و اسرائیل، جنگ مطابق برنامه پیش نرفت. نه تغییر واقعی رژیم در ایران رخ داد و نه قیامی از سوی مردم آن.
ایران تنگه هرمز را بست و توانایی خود را برای سرنگونی جنگندهها و حمله به همسایگانش، از جمله اسرائیل، عربستان سعودی، امارات عربی متحده و کویت حفظ کرد.
این جنگ جان هزاران شهروند و دهها تن از رهبران ایران را نیز گرفت. همچنین زیرساختهای کلیدی را ویران کرد و میتوانست بسیار بدتر هم شود.
مطالبات کلیدی آتشبس
حالا به این نقطه میرسیم که کار جنگ ممکن است به کجا بکشد؟
دونالد افلین میگوید یک احتمال این است که آتشبس فقط دو هفته دوام بیاورد، در تمام مدت شکننده باشد، مانند بمباران لبنان توسط اسرائیل پس از اعلام آتشبس، و سپس جنگ از سر گرفته شود.
جهان از پیش میداند چنین وضعی چه معنایی دارد: اثرات آن بر اقتصاد جهانی و هزینههای سنگین مالی برای ارتش آمریکا.
سناریوی دیگر این است که آتشبس تمدید شود، چه بهطور رسمی و چه عملا، و حملات آمریکا یا شلیک موشک و پهپاد از سوی ایران به حد صفر یا حداقل برسد. این سناریو کاملا محتمل است.
سومین و بهترین نتیجه این است که دو طرف از این دو هفته (بهعلاوه تمدیدهای احتمالی) برای رسیدن به یک توافق صلح واقعی استفاده کنند.
به فیسبوک یورونیوز فارسی بپیوندید
این توافق شامل چه چیزهایی خواهد بود؟
این پژوهشگر آمریکایی مینویسد دو مطالبه اصلی آمریکا و اسرائیل این است که ایران از توسعه سلاح هستهای دست بکشد و حمایت از حماس و حزبالله لبنان را متوقف کند.
او میافزاید که به نظرش در این مرحله، ایرانیها باید بپذیرند که سلاح هستهای بهترین ابزار بازدارندگی آنها نیست و تلاش برای دستیابی به آن تنها به انزوای بیشترشان منجر شده است. بازدارندگی واقعی آنها توانایی بستن تنگه هرمز و قطع ۲۰ درصد از عرضه انرژی جهان است؛ برای این کار تنها به پهپادها و قایقهای تندرو نیاز دارند.
حمایت ایران از حزبالله نیز که از سال ۱۹۸۲ با عملیات نظامی در لبنان به تضعیف کشوری که زمانی شکوفا و دموکراتیک بود کمک کرده، برای ایران یک بار سیاسی و راهبردی محسوب میشود.
حملات موشکی ایران در این جنگ نشان داده که در صورت داشتن سلاح هستهای نیز توانایی استفاده از آن را خواهد داشت. همچنین حملات پهپادی و موشکی به همسایگان مسلمان، از جمله قطر و عربستان سعودی، تنها دشمنان جدیدی برای ایران ایجاد کرده است.
ایران در مقابل چه چیزی میخواهد؟
آقای افلین در پاسخ به این پرسش میگوید در درجه اول، توقف حملات کشورهایی که قصد سرنگونی حکومت ایران را دارند؛ در درجه دوم، و به همان اندازه مهم، لغو دائمی تحریمها، به شرطی که ایران حمایت از گروههای مسلح را متوقف کرده و از غنیسازی اورانیوم دست بکشد.
او میافزاید: متاسفانه چنین توافقی برای گروههای مدافع حقوق بشر در ایران دستاوردی نخواهد داشت.
مساله بیاعتمادی
تمام طرفها باید متعهد شوند که برای تثبیت آتشبس بر جزئیات متعددی کار کنند. پاکستان باید نقش میانجی صادق را ادامه دهد و دلسرد نشود. دولتهای درگیر باید بتوانند مردم خود را قانع کنند که چنین توافقی قابل پذیرش است.
به نظر غیرممکن میرسد؟ در تاریخ بارها اتفاق افتاده است. به منازعاتی مانند ایرلند شمالی یا حتی روابط اسرائیل و مصر فکر کنید که زمانی حلنشدنی به نظر میرسیدند. نکته کلیدی این است که هر دو طرف از بازگشت جنگ بیشتر بترسند تا از هزینههای یک توافق مصالحهآمیز.
مشکل اصلی، نبود اعتماد در هر دو طرف است. آمریکا دیده که ایران پیشتر به وعدههای خود عمل نکرده است. اسرائیل از حملات حماس در ۲۰۲۳ آسیب روانی عمیقی دیده است و ایران نیز نمیتواند پیامهای متغیر ترامپ را که همزمان با بمباران، در حال مذاکره است، درک کند.
اما اگر آتشبس پابرجا بماند و مذاکرات موفق شود، جهان ممکن است ایرانی را ببیند که حداقل دیگر تهدیدی برای همسایگانش نیست و ایران نیز دوباره به اقتصاد جهانی بازگردد، چیزی که به شدت به آن نیاز دارد.
اگر این روند شکست بخورد و همه چیز به وضعیت قبل از آتشبس بازگردد، دوباره شاهد خواهیم بود که آمریکا و اسرائیل حجم زیادی از مهمات غیرقابل جایگزین را بر ایران فرود میآورند و ایران نیز با پهپادها و موشکها به بیش از ده کشور حمله میکند و همزمان اقتصاد جهانی نیز ضربه سنگینی خواهد خورد.